ITổng Quan
Người Bái Hỏa Giáo ở Iran tự gọi mình là Zartoshti, người theo Zarathustra. Họ là phần tín đồ ở lại quê gốc của đạo khi đất nước dần chuyển sang Hồi Giáo, và là cộng đồng tín đồ đông thứ hai thế giới sau người Parsi ở Ấn Độ.
Suốt nhiều thế kỷ họ sống dồn về hai vùng rìa sa mạc miền trung là Yazd và Kerman. Từ cuối thế kỷ 19 và nhất là thế kỷ 20, phần lớn dời về Tehran. Khác người Parsi, người Bái Hỏa ở Iran nói tiếng Ba Tư, và ở Yazd, Kerman còn giữ một phương ngữ riêng gọi là Dari hay Behdini.
IILịch Sử
Sau khi triều Sasanid chấm dứt giữa thế kỷ 7, cư dân Iran chuyển sang Hồi Giáo dần dần trong nhiều thế kỷ. Các tư tế ở lại soạn những sách Pahlavi lớn để giữ giáo nghĩa. Tới thời Safavid, tín đồ còn lại tập trung ở Yazd và Kerman, sống trong điều kiện khó khăn và chịu thuế riêng dành cho người không theo Hồi Giáo. Năm 1854, ông Manekji Limji Hataria được một quỹ của người Parsi ở Bombay cử sang giúp cộng đồng mở trường, sửa đền và vận động bỏ thứ thuế ấy. Thuế được bãi bỏ năm 1882.
Hiến pháp năm 1906 mở đường cho người Bái Hỏa có đại diện trong quốc hội. Theo Encyclopaedia Iranica, hội đồng cộng đồng ở Tehran được lập lại năm 1907 với Kaykhosrow Shahrokh làm chủ tịch, và từ năm 1918 tới năm 1936 cộng đồng dựng nhiều trường học có tiếng. Hiến pháp năm 1979 của Cộng hòa Hồi giáo Iran công nhận người Bái Hỏa là một thiểu số tôn giáo và giữ cho họ một ghế trong quốc hội.
- Thế kỷ 7 tới 10Iran dần chuyển sang Hồi GiáoTín đồ còn lại dồn về các vùng rìa sa mạc.
- 1854Manekji Limji Hataria tới IranNgười Parsi ở Bombay bắt đầu giúp cộng đồng ở Iran.
- 1882Bãi bỏ thuế riêngThứ thuế dành cho người không theo Hồi Giáo được bỏ.
- 1906 và 1907Hiến pháp và hội đồng TehranCó ghế đại diện trong quốc hội, hội đồng cộng đồng Tehran được lập lại.
- 1934Tòa nhà đền Atash Behram ở YazdNơi giữ ngọn lửa bậc cao nhất duy nhất ở Iran.
- 1979Hiến pháp mớiCông nhận là thiểu số tôn giáo, giữ một ghế trong quốc hội.
IIIĐời Sống Đạo Và Điểm Riêng
Người Bái Hỏa ở Iran cùng giáo nghĩa với người Parsi. Chỗ khác nằm ở tập quán, và cộng đồng này thường thay đổi nhanh hơn. Về lịch, sau một cuộc vận động vào thập niên 1930, nhiều người nhận lịch Fasli, ở Iran gọi là Bastani, nên Tết rơi đúng ngày xuân phân, trùng Nowruz của cả nước. Riêng nhóm Sharifabadi ở Yazd giữ lịch Qadimi. Về lễ tang, theo Iranica, Tehran có nghĩa trang kiểu mới từ năm 1926, và các tháp im lặng dần thôi dùng. Về tập quán thanh tịnh, từ thập niên 1940 và 1950 nhiều gia đình ở Tehran bỏ bớt các luật kiêng cũ.
Hiểu lầm: ở Iran ngày nay không còn ai theo đạo này. Sự thật: cộng đồng vẫn còn, có đền lửa, trường học, hội đồng, nghĩa trang và một ghế trong quốc hội. Điều tra dân số năm 2016 đếm được 23.109 người.
IVNghi Lễ Và Lễ Tiết
Lễ nhập đạo ở Iran gọi là Sedreh-pushi, tức mặc áo sedreh. Đền lửa lớn nhất là đền Atash Behram ở Yazd, giữ ngọn lửa mà truyền thống cộng đồng ghi là cháy liên tục từ quãng năm 470, và khác với Ấn Độ, đền này cho khách nhìn lửa qua vách kính. Mỗi năm tín đồ hành hương về các đền trên núi quanh Yazd, gọi là pir, nổi tiếng nhất là Chak Chak. Mùa đông có lễ Sadeh, đốt đống lửa lớn ngoài trời, và cuối năm có các ngày nhớ tổ tiên trước Nowruz.
Hội đồng Mobed ở Tehran từ năm 2009 bàn việc mở vai trò trợ tế cho phụ nữ. Theo Middle East Eye năm 2015, một số phụ nữ ở Tehran đã được thụ phong mobedyar, người phụ tá tư tế, một bước chưa có ở phần đông cộng đồng Parsi.
VTổ Chức Và Phân Bố
Cộng đồng có các hội đồng ở Tehran, Yazd, Kerman và một số thành phố khác, cùng Hội đồng Mobed ở Tehran lo việc tư tế. Một người Bái Hỏa được bầu vào quốc hội theo ghế dành riêng. Theo Iranica, số tín đồ ở Tehran tăng từ quãng 450 người năm 1877 lên 4.992 năm 1956 và 9.353 năm 1966, cho thấy cuộc dời về thủ đô.
Về số tín đồ cả nước, tổng điều tra dân số năm 2011 ghi 25.271, năm 2016 ghi 23.109. Khảo sát FEZANA năm 2012 đưa hai con số 15.000 và 25.271. Một khảo sát trực tuyến năm 2020 cho tỷ lệ tự nhận cao hơn nhiều, nhưng các nhà nghiên cứu lưu ý rằng số ấy phản ánh sự tự nhận gắn với bản sắc dân tộc chứ không phải số người thuộc cộng đồng tín đồ. Sau năm 1979, nhiều gia đình di cư sang Bắc Mỹ, châu Âu và Úc.
VITại Việt Nam
Không có cộng đồng người Bái Hỏa gốc Iran nào được ghi nhận tại Việt Nam. Người Việt gặp đạo này ở Iran chủ yếu qua du lịch, khi tới Yazd xem đền lửa và các tháp im lặng đã thôi dùng trên đồi ngoài thành phố.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Không có biểu tượng riêng
VIIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.
Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ở Iran còn người theo Bái Hỏa Giáo không?
Còn. Tổng điều tra dân số năm 2016 đếm 23.109 người, tập trung ở Tehran, Yazd và Kerman. Cộng đồng có đền lửa, hội đồng, trường học và một ghế riêng trong quốc hội.
Người Bái Hỏa ở Iran khác người Parsi thế nào?
Cùng đạo, cùng kinh, cùng đền. Chỗ khác là tiếng nói, lịch và tập quán: nhiều người ở Iran theo lịch Fasli nên Tết trùng ngày xuân phân, và họ đã thôi dùng tháp im lặng.
Nhà nước Iran có công nhận đạo này không?
Có. Hiến pháp năm 1979 công nhận người Bái Hỏa là một thiểu số tôn giáo và dành cho họ một ghế trong quốc hội, tiếp nối việc có đại diện từ thời Hiến pháp năm 1906.