Bái Hỏa Giáo: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Trắng #FFFFFF / #E0782A. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Hỏa giáo không có giáo hội trung ương toàn cầu. Người Parsi ở Ấn Độ tổ chức giới tư tế theo năm phân khu tư tế, mỗi phân khu có một Dastur đứng đầu. Người Hỏa giáo ở Iran có Hội đồng Mobed ở Tehran. Chức tư tế cha truyền con nối trong dòng Athornan.

1. 1
   Vada Dasturji Vada Dasturji · High priest

   Danh hiệu hiện đại cho các vị tư tế trưởng.

2. 2
   Dastur دستور dastur · Dastur, high priest

   Lãnh đạo một trong năm phân khu tư tế theo địa lý. Britannica mô tả như một kiểu giám mục điều hành một hoặc nhiều đền quan trọng. Ở Iranshah Atash Behram, hai Dastur được chọn luân phiên trong chín gia tộc tư tế.

3. 3
   Panthaki Panthaki · Priest in charge

   Tư tế phụ trách một đền lửa và lo cho một panthak (khu vực có một số gia đình).

4. 4
   Mobed موبد mobed, từ magav-paiti · Mobed

   Tư tế đã qua cả Navar và Maratab, thường cử hành các lễ lớn như Yasna và Vendidad.

5. 5
   Ervad Ervad, Herbad, từ aethrapaiti (thầy dạy) · Ervad

   Danh hiệu nhận được sau lễ Navar, bậc đầu của tư tế.

6. 6
   Mobedyar (ở Iran) موبدیار mobedyar · Assistant priest

   Phụ tá tư tế ở Iran, có cả nữ. Không được giữ lửa thiêng.

Tín đồ: Zarthoshti, người Mazdayasni. Ở Ấn gọi Parsi, ở Iran gọi Zartoshti. Tín đồ thường nhập đạo bằng lễ Navjote lúc 7 tới 9 tuổi.. Chia hai dòng: Athornan (dòng tư tế) và cư sĩ. Tên gọi cư sĩ là Behdin thường được dùng nhưng chưa trích được nguồn trong đợt này.

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Bái Hỏa giáo tôn Zarathustra là nhà tiên tri sáng lập. Chức tư tế truyền theo huyết thống nam trong các gia tộc tư tế (Athornan ở Ấn Độ, mobed ở Iran), không có một giáo chủ chung. Thời nay tiếng nói cao nhất của Parsi Ấn Độ là các Vada Dasturji giữ lửa Iranshah Atash Behram ở Udvada, còn ở Iran là Hội đồng Mobed Tehran.

Bái Hỏa giáo: các mốc từ Zarathustra tới hết thời Sasanian

1. niên đại tranh luận, khoảng 1500 tới 1000 trước Công nguyên theo nhiều học giảZarathustra (Zoroaster) 𐬰𐬀𐬭𐬀𐬚𐬎𐬱𐬙𐬭𐬀 (Zaraθuštra)

   Nhà tiên tri sáng lập, tác giả các bài Gatha trong Avesta, người rao giảng Ahura Mazda. Bậc thiêng.

2. 550 tới 330 trước Công nguyênHệ thống tư tế Magi thời Achaemenid 𐎶𐎦𐎢𐏁 (maguš)

   Tầng lớp tư tế Magi phụng sự triều Achaemenid, là tiền thân của hàng mobed về sau.

3. tại vị 522 tới 486 trước Công nguyênDarius I (Đại Đế) 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 (Dārayavauš)

   Vua Achaemenid, bia Behistun của ông là văn bản hoàng gia đầu tiên nói mình trị vì nhờ ân Ahuramazda.

4. thế kỷ 3Tansar (Tosar) تنسر

   Herbad trưởng của vua Ardashir I, người sáng lập nhà Sasanian năm 224. Truyền thống cho là người gom lại kinh Avesta.

5. hoạt động khoảng 240 tới 293Kartir (Kerdir) Kardīr, Kerdīr (Trung Ba Tư)

   Mobed quyền lực qua bốn đời vua Sasanian, từ Shapur I tới Bahram II. Để lại bốn bia khắc ở Naqsh-e Rostam, Naqsh-e Rajab, Ka'ba-ye Zartosht, Sar Mashhad kể việc lập đền lửa và dẹp các đạo khác.

6. thế kỷ 4, thời Shapur IIAdurbad Mahraspandan Ādurbād ī Mahrspandān (Trung Ba Tư)

   Mobedan mobed thời Shapur II, được truyền thống coi là người chốt kinh điển và giáo lý chính thống.

7. khoảng thế kỷ 5 tới 6Chữ Avesta và bản Avesta Sasanian Abestāg (Trung Ba Tư)

   Tư tế Sasanian tạo bảng chữ Avesta để ghi kinh vốn truyền miệng, hình thành bộ Avesta 21 nask.

8. thế kỷ 9Adurfarnbag Farrokhzadan và Denkard Ādurfarnbag ī Farroxzādān (Trung Ba Tư)

   Lãnh đạo cộng đồng ở Iraq thời Abbasid, khởi soạn Denkard, bách khoa giáo lý bằng tiếng Pahlavi, sau Adurbad Emedan hoàn tất.

Parsi ở Ấn Độ: lửa Iranshah và các Dastur

1. 716, 785 hoặc 936 theo các cách tính, lửa lập năm 721 theo truyền thống đềnDi cư tới Sanjan, lập lửa Iranshah ઈરાનશાહ

   Theo Qissa-i Sanjan (viết năm 1599), người Bái Hỏa từ Iran tới Gujarat, được vua Jadi Rana cho ở, rồi lập Atash Behram đầu tiên ở Ấn Độ.

2. khoảng thế kỷ 11 tới 12Neryosang Dhaval નેર્યોસંગ ધવલ

   Tư tế dịch Yasna và nhiều bản Avesta, Pahlavi sang tiếng Phạn, dấu mốc học thuật đầu tiên của Parsi.

3. 1419 tới 1740Lửa dời về Navsari નવસારી

   Sau khi Sanjan bị đánh phá, lửa Iranshah qua Bahrot, Vansda rồi được giữ ở Navsari hơn ba trăm năm.

4. 1514 tới 1591Dastur Meherji Rana દસ્તુર મેહેરજી રાણા

   Dastur đầu tiên của Navsari, được hoàng đế Akbar mời tới triều năm 1578 và ban đất. Từ năm 1579 các tư tế Navsari lập ngai Dastur theo dòng ông.

5. 1742Lửa Iranshah về Udvada ઉદવાડા

   Lửa được đưa về Udvada, nơi giữ tới nay. Chín gia tộc tư tế thay phiên phục vụ và chọn hai Dastur luân phiên.

6. 1745Tách Kadmi và Shahenshahi કદમી, શહેનશાહી

   Một phần cộng đồng theo lịch Kadmi của Iran, phần còn lại giữ lịch Shahenshahi, tạo hai nhánh nghi lễ song song ở Ấn Độ.

7. 1875 tới 1956Dastur Maneckji Nusserwanji Dhalla દસ્તુર ધાલા

   Dastur duy nhất được thụ phong ở Karachi, học giả viết Zoroastrian Theology và Zoroastrian Civilization, tiêu biểu cho dòng cải cách.

8. thế kỷ 20Dastur Kaikobad Dastur và Dr. Dastur Hormazdyar Mirza

   Hai Dastur của Iranshah cùng thời theo lệ song Dastur. Kaikobad là cha của Khurshed Dastoor.

9. mất 2016Vada Dasturji Peshotan Mirza

   Kế vị Hormazdyar Mirza. Sau khi ông mất, ngôi Dastur thứ hai bỏ trống tám năm.

10. Vada Dasturji từ 2002Vada Dasturji Khurshed Kaikobad Dastoor વડા દસ્તુરજી ખુરશેદ દસ્તુર

    Tư tế trưởng Iranshah Atash Behram, kế vị cha là Kaikobad. Là một trong hai Vada Dasturji hiện nay, tiếng nói tôn giáo nổi bật nhất của Parsi.

11. Vada Dasturji từ 11/2/2024Vada Dasturji Tehemton Mirza વડા દસ્તુરજી તહેમતન મિર્ઝા

    Được bổ nhiệm năm 43 tuổi, khôi phục lệ hai Dastur tại Iranshah sau tám năm bỏ trống. Cùng Khurshed Dastoor là hai người đứng đầu Iranshah hiện nay.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Chức tư tế cha truyền con nối cho nam giới trong dòng Athornan. Mọi tư tế đều phải qua lễ thụ phong. Ở Ấn Độ nữ giới không được phong. Ở Iran, từ đề xuất năm 2009 của Hội đồng Mobed Tehran, nữ có thể làm mobedyar.

1. NavarĐiều kiện: Bé trai dòng tư tế, trước tuổi dậy thìNghi thức: Khoảng 25 ngày: hai lần Bareshnum (tẩy tịnh chín ngày), sáu ngày Gewra do hai tư tế cử hành, bốn ngày lễ Navar. Xong được danh hiệu Ervad.
2. MaratabĐiều kiện: Thường một hai năm sau Navar, đọc thông 22 chương Vendidad xen Yasna và VisperadNghi thức: Một lần Bareshnum, hai ngày cử hành Yasna và Vendidad. Xong được cử hành mọi nghi lễ.
3. Panthaki, DasturĐiều kiện: Được giao phụ trách đền hoặc phân khuNghi thức: chưa tìm được nguồn

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Màu cũ trong mau-sac.json là #96450C (cam nâu cháy) với căn cứ lửa thiêng. Chưa tìm được tên màu gốc nào của Hỏa giáo ứng với mã này, nên đây là màu pha theo cảm nhận. Nguồn cộng đồng chỉ nêu trắng spaēta là biểu tượng.
• mau-that.json ghi tường đá hoặc gạch men trơn, lửa là nguồn sáng duy nhất trong nội điện: khớp với Wikipedia. Ghi chú cũ nói người ngoài đạo không vào được: đúng với đền lửa ở Ấn Độ (cấm vào chỗ có thể nhìn thấy lửa), Wikipedia ghi đây là tập tục chứ không phải giáo lý. Ở Iran chưa tìm được nguồn về quy định tương tự.
• Thứ bậc Dastur và Vada Dasturji: Karanjia ghi Dastur là lãnh đạo năm phân khu tư tế, và Vada Dasturji là danh hiệu hiện đại. Britannica gọi chung Dastur là tư tế cao cấp. Thứ tự trên dưới giữa hai danh hiệu này còn chưa rõ.
• Khăn che miệng padan của tư tế và màu mũ pagdi đỏ nâu của nam cư sĩ Parsi thường được nhắc tới nhưng chưa trích được nguồn trong đợt này.
• Nữ mobedyar ở Iran được cộng đồng Parsi Ấn Độ ban đầu phản đối, về sau có tiếng nói ủng hộ. Người Parsi vẫn không phong nữ tư tế.
• Mã hex ánh lửa, gỗ đàn hương, tường nội điện là ước lượng, không phải màu có tên.
• Niên đại Zarathustra vênh rất xa, từ khoảng 1500 tới 500 trước Công nguyên. Ở đây ghi khoảng theo nhiều học giả.
• Năm người Bái Hỏa tới Sanjan có ba cách tính (716, 785, 936). Đền Iranshah dùng mốc lập lửa năm 721.
• Darius I và triều Achaemenid: học giả còn bàn triều này theo Bái Hỏa tới mức nào. Ghi làm mốc vì bia Behistun nhắc Ahuramazda.
• Không có danh sách chuẩn đủ các Dastur Iranshah trên nguồn công khai, nên không điền danh sách đầy đủ. Năm tại vị của Kaikobad Dastur và Hormazdyar Mirza chưa tìm được.
• Ở Iran có Hội đồng Mobed Tehran (Anjoman-e Mobedan) và từ năm 2009, 2011 đã phong nữ mobedyar. Chưa xác minh được người đứng đầu hiện nay nên không lập dòng riêng.
• Ảnh Kartir là ảnh chụp năm 2008 phù điêu đương thời ở Naqsh-e Rajab. Ảnh Dhalla là ảnh cưới một đôi Parsi, Dhalla đứng giữa, cần cắt khi dùng.
• Chưa tìm được ảnh tự do của Khurshed Dastoor và Tehemton Mirza trên Commons.
• Không thấy cộng đồng Bái Hỏa có tổ chức tại Việt Nam, nên không lập dòng Việt Nam.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp