Giữa những dãy phố lát đá và mái ngói thấp của khu chợ cũ Baščaršija ở Sarajevo, có một bức tường đá chạy dọc phố Sarači, sau tường là vòm chì xám và một ngọn tháp mảnh vượt lên trên mọi mái nhà. Qua cổng nhỏ, quý vị bước vào một khoảng sân lát đá có cây cổ thụ tỏa bóng. Giữa sân là vòi nước rửa tay mười hai cạnh dưới mái vòm gỗ, người đến lễ ngồi trên bậc đá quanh vòi, xắn tay áo, rửa tay, mặt và chân rồi mới cởi giày vào gian lễ.
Người Sarajevo gọi nơi này thân mật là Begova džamija, thánh đường của Beg, tên chính thức là Gazi Husrev-begova džamija. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Bosnia và Herzegovina vì đây là thánh đường lớn nhất và lâu đời bậc nhất ở trái tim phố cổ Sarajevo, và thường được coi là công trình kiến trúc Hồi Giáo quan trọng nhất của cả nước. Suốt gần năm thế kỷ, nhịp năm lần lễ nguyện mỗi ngày ở đây chưa đổi.
IMột Thánh Đường Hiến Cúng Và Dòng Sunni Hanafi
Thánh đường thuộc Hồi Giáo dòng Sunni, theo trường luật Hanafi. Hanafi là trường luật lâu đời và phổ biến nhất trong bốn trường luật Sunni, cũng là trường luật truyền thống của người Hồi Giáo vùng Balkan. Chữ džamija trong tiếng Bosnia gốc từ chữ Arab jami, chỉ loại thánh đường lớn có lễ chung ngày thứ Sáu kèm bài thuyết giảng cho cả cộng đồng, khác với mesdžid là nơi cầu nguyện nhỏ.
Theo Sarajevo.ba, thánh đường được dựng năm 1531 như một vakuf của Gazi Husrev-beg. Vakuf (waqf) là của hiến cúng trong luật Hồi Giáo: người hiến tách một phần tài sản ra vĩnh viễn để phục vụ việc đạo và việc thiện, thu nhập từ đó nuôi thánh đường và những người phục vụ ở đấy. Ông mất năm 1541 và được an táng trong lăng (turbe) ngay bên thánh đường, theo Sarajevo.ba. Với người Hồi Giáo Bosnia, tên ông gắn với nơi này như tên người lập gắn với một ngôi chùa cổ ở ta.
Hồi Giáo tin vào một Thượng Đế duy nhất, không hình tướng. Vì vậy thánh đường không có tượng, không có ban thờ, không dâng lễ vật. Bức tường quan trọng nhất là tường qibla, quay về Kaaba ở Mecca, giữa tường có hốc mihrab chỉ hướng lễ nguyện, bên cạnh là bục giảng minbar có bậc cao. Nước và sự sạch sẽ là điều kiện của lễ nguyện, nên vòi nước giữa sân không phải vật trang trí mà là chỗ người lễ làm phép rửa (abdest) trước mỗi lần vào gian lễ.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất: tên gọi Begova džamija không có nghĩa là thánh đường của vua. Beg là một tước hiệu của người có địa vị thời ấy, và tên gọi dân gian chỉ rút gọn từ tên người lập. Chỗ thứ hai: câu thánh đường đầu tiên trên thế giới có đèn điện được kể rất nhiều. Đó là điều Sarajevo.ba, trang thông tin của thành phố, ghi rằng thánh đường có đèn điện năm 1898. Thư viện chưa thấy nguồn độc lập nào đối chiếu trên phạm vi thế giới, nên ghi đây là theo nguồn địa phương.
IIGần Năm Thế Kỷ Giữa Baščaršija
Sarajevo lớn lên quanh khu chợ Baščaršija, và thánh đường của Gazi Husrev-beg là công trình tôn giáo trung tâm của khu ấy từ thế kỷ 16. Quanh nó dần mọc lên tháp đồng hồ và trường madrasa, những công trình mà Sarajevo.ba ghi là đứng cạnh thánh đường. Những mốc dưới đây theo Sarajevo.ba và Muslim Heritage.
- 1531Lập thánh đườngThánh đường được dựng như của hiến cúng của Gazi Husrev-beg. Cùng năm ấy có giếng nước ở chỗ nay là vòi nước giữa sân.
- 1541Người lập qua đờiGazi Husrev-beg mất và được an táng trong lăng bên thánh đường.
- 1893Dựng vòi nước hiện nayVòi nước rửa tay mười hai cạnh với mái vòm bọc chì trên tám cột gỗ được dựng theo dạng ngày nay, ở đúng chỗ giếng cũ.
- 1898Có đèn điệnThánh đường được thắp đèn điện. Sarajevo.ba ghi đây là thánh đường đầu tiên trên thế giới có đèn điện.
- 2004Di tích quốc giaĐược công nhận Di tích quốc gia của Bosnia và Herzegovina, theo Sarajevo.ba.
Về người thiết kế, các nguồn chưa thống nhất. Sarajevo.ba ghi thánh đường có lẽ do Adžem Esir Ali người Tabriz thiết kế, một kiến trúc sư có tiếng thời ấy. Muslim Heritage ghi vấn đề còn tranh luận, có thuyết cho người thiết kế thuộc trường phái của kiến trúc sư Mimar Hajruddin. Chữ có lẽ của chính nguồn địa phương cho thấy chưa có văn bản gốc nào xác nhận.
Về chiều cao mái vòm chính, Muslim Heritage ghi 24,40 mét, Sarajevo.ba ghi 26 mét. Hai nguồn có thể đo tới hai điểm khác nhau, từ nền trong hay từ mặt đất ngoài, tới đỉnh vòm hay tới đỉnh chóp, nhưng không nguồn nào nói rõ, nên thư viện ghi cả hai.
IIIMột Mái Vòm Lớn, Một Ngọn Tháp Và Vòi Nước Mười Hai Cạnh
Thánh đường theo lối thánh đường một vòm của trường phái kiến trúc Istanbul thế kỷ 16: gian lễ hình vuông phủ một mái vòm lớn, theo Sarajevo.ba có thêm nửa vòm ở phía nam và các vòm nhỏ phủ các gian bên. Trước gian lễ là hiên có hàng cột, ngoài cùng là khoảng sân (harem) có tường bao, cây cổ thụ và vòi nước. Tường đá dày từ 1,80 tới 2,20 mét theo Muslim Heritage, đủ giữ mát trong mùa hè và giữ ấm trong mùa đông của lòng chảo Sarajevo.
Cùng dòng kiến trúc ấy, ở kinh đô có Thánh đường Xanh với cả một chùm vòm và sáu tháp, còn ở vùng biên châu Âu như Sarajevo, người ta dựng một vòm lớn và một tháp. Quý vị có thể đối chiếu ở bài Thánh đường Xanh Istanbul.
Đường kính khoảng 13 mét theo Sarajevo.ba. Chiều cao ghi 24,40 mét theo Muslim Heritage hoặc 26 mét theo Sarajevo.ba.
Minaret cao 45,60 mét theo Muslim Heritage, là điểm cao nhất của khu phố cổ, nơi xướng lời gọi lễ năm lần mỗi ngày.
Šadrvan giữa sân, mái vòm bọc chì trên tám cột gỗ, dạng hiện nay từ năm 1893, dựng trên chỗ giếng nước có từ năm 1531.
Turbe của Gazi Husrev-beg đứng trong khuôn viên bên cạnh thánh đường, nơi ông an nghỉ từ năm 1541.
Sân có tường bao tách thánh đường khỏi phố chợ ồn ào, hiên cột là chỗ người đến muộn đứng lễ khi gian chính đã kín.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Mặt tiền rộng | 32,40 m | Muslim Heritage |
| Chiều dài | 30,20 m | Muslim Heritage |
| Đường kính mái vòm | Khoảng 13 m | Sarajevo.ba |
| Chiều cao mái vòm | 24,40 m hoặc 26 m | Muslim Heritage ghi 24,40 m, Sarajevo.ba ghi 26 m |
| Tháp gọi lễ | 45,60 m | Muslim Heritage |
| Bề dày tường | 1,80 tới 2,20 m | Muslim Heritage |
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết, Hồi Giáo không dạy phong thủy. Hướng của thánh đường này chỉ do một quy tắc định đoạt: gian lễ phải quay về qibla, hướng Kaaba ở Mecca. Từ Sarajevo, hướng ấy chỉ về phía đông nam, và mọi thánh đường trong thành phố, lớn hay nhỏ, đều phải quay tường mihrab về đó, dù mặt phố có chạy theo chiều nào. Những điều viết dưới đây là cách thư viện nhìn nơi này qua lối xem đất cổ truyền của người Việt, để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Nó không có trong tư liệu của thánh đường và không phải điều người dựng đã tính.
Điều đầu tiên người quen xem đất sẽ thấy là thế lòng chảo. Sarajevo nằm trong thung lũng hẹp của sông Miljacka, núi bao quanh nhiều phía, và Baščaršija nằm ở đầu phía đông của thung lũng, nơi lòng chảo thu hẹp lại. Sách xưa gọi đất có núi bọc chung quanh, kín gió, là đất tàng phong. Một khu chợ và một thánh đường đặt ở chỗ núi thu lại như vậy giống cách người xưa đặt làng ở cửa thung.
Thứ hai là thủy. Sông Miljacka chảy từ đông sang tây qua giữa thành phố, phía nam khu phố cổ. Thánh đường nằm phía bắc bờ sông, dòng nước chảy ngang trước mặt chứ không đâm thẳng vào. Theo lối cổ truyền, nước chảy ngang trước mặt là nước chầu, được coi là thế tốt cho nơi tụ họp đông người.
Thứ ba là minh đường trong tường. Ở đây không có quảng trường rộng trước cửa, minh đường thu vào trong khoảng sân có tường bao. Cây cổ thụ và vòi nước giữa sân làm thành một thế nhỏ khép kín: có cây, có nước, có khoảng trống sáng, giữa một khu chợ chật chội. Lối Việt gọi dáng ấy là nội minh đường, sân trong thay cho sân ngoài.
Cuối cùng là hình thể. Vòm tròn thuộc hành Kim theo ngũ hành hình thể, ngọn tháp thẳng mảnh thuộc hành Mộc. Việc vòm và tháp kết hợp như vậy là quy ước chung của cả dòng kiến trúc ấy, sự trùng khớp với lối đọc Á Đông chỉ là trùng khớp của hình dáng, thư viện ghi để quý vị đối chiếu, không để nói hệ nào hơn.
VNhịp Lễ Nguyện Và Các Kỳ Bajram Theo Lịch Hijri
Là thánh đường đang hành lễ, nơi này sống theo ba vòng thời gian. Vòng ngày có năm lần lễ nguyện. Vòng tuần có lễ chung thứ Sáu (džuma). Vòng năm theo lịch Hijri, lịch mặt trăng của Hồi Giáo, ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày, nên tháng Ramadan và hai kỳ lễ lớn mỗi năm đến sớm dần qua các mùa. Người Hồi Giáo Bosnia gọi hai kỳ lễ lớn là Ramazanski bajram và Kurban-bajram. Là thánh đường chính của phố cổ, lễ nguyện sáng ngày Bajram là dịp sân và gian lễ đông người nhất trong năm. Bảng chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Ý nghĩa và nội dung |
|---|---|---|
| Năm lần lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm. Người lễ rửa tay chân ở vòi nước giữa sân trước khi vào. |
| Lễ chung thứ Sáu (džuma) | Hằng tuần | Buổi lễ chung quan trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng từ minbar. |
| Tháng Ramadan (Ramazan) | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn ăn uống từ rạng đông tới hoàng hôn, buổi tối có lễ nguyện thêm, thánh đường đông hơn mọi tháng. |
| Đêm Quyền Năng (Lejletul-kadr) | Lịch Hijri, một đêm trong mười đêm cuối Ramadan | Tín đồ tin là đêm kinh Qur'an bắt đầu được mặc khải, nhiều người thức đêm đọc kinh. |
| Ramazanski bajram (Eid al-Fitr) | Lịch Hijri, mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng nhịn chay, mở đầu bằng lễ nguyện buổi sáng của cả cộng đồng. |
| Kurban-bajram (Eid al-Adha) | Lịch Hijri, mùng 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng dịp hành hương Hajj ở Mecca, tưởng nhớ lòng vâng phục của Thiên sứ Ibrahim. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại thánh đường này nên không ghi. Quý vị muốn đọc thêm về một thánh đường cùng vùng Balkan nhưng dựng muộn hơn gần ba thế kỷ có thể xem bài Thánh đường Et'hem Bey, Tirana.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sarači, Baščaršija, 71000 Sarajevo (khu phố cổ Stari Grad)
- Đường tới
- Thánh đường nằm trên phố Sarači giữa khu phố cổ Baščaršija, thuộc quận Stari Grad của Sarajevo, đi bộ vài phút từ quảng trường có vòi nước gỗ Sebilj.
- Toạ độ
- 43.8592, 18.429
Đây là thánh đường đang hành lễ, lệ của nơi lễ nguyện là lệ phải theo. Cởi giày trước khi bước lên thảm. Nam mặc quần dài, nữ che tóc, tay và chân. Khách ngoài đạo chỉ vào khi không có lễ nguyện chung, nhất là tránh buổi trưa thứ Sáu. Trong sân, vòi nước là chỗ rửa trước khi lễ, không phải chỗ ngồi chơi. Không nói to, không chụp ảnh người đang phủ phục, không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Gazi Husrev-beg, Sarajevo
Contribute photos, information or video for Gazi Husrev-beg MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Gazi Husrev-beg xây năm nào
Thánh đường được dựng năm 1531 như một của hiến cúng (vakuf) của Gazi Husrev-beg, theo Sarajevo.ba và Muslim Heritage. Người lập mất năm 1541 và an táng trong lăng bên cạnh. Vòi nước giữa sân có dạng hiện nay từ năm 1893, trên chỗ giếng nước có từ năm 1531.
Thánh đường Gazi Husrev-beg thuộc dòng Hồi giáo nào
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni, theo trường luật Hanafi. Đây là trường luật truyền thống của người Hồi Giáo vùng Balkan. Thánh đường là loại džamija, có lễ chung thứ Sáu kèm bài thuyết giảng cho cả cộng đồng.
Có đúng thánh đường Sarajevo là nơi đầu tiên có đèn điện không
Sarajevo.ba, trang thông tin của thành phố, ghi thánh đường có đèn điện năm 1898 và là thánh đường đầu tiên trên thế giới có đèn điện. Thư viện chưa thấy nguồn độc lập nào đối chiếu trên phạm vi thế giới, nên ghi đây là điều nguồn địa phương nói.
Mái vòm thánh đường Gazi Husrev-beg cao bao nhiêu
Mái vòm chính có đường kính khoảng 13 mét theo Sarajevo.ba. Về chiều cao, hai nguồn vênh nhau: Muslim Heritage ghi 24,40 mét, Sarajevo.ba ghi 26 mét. Ngọn tháp gọi lễ cao 45,60 mét theo Muslim Heritage.
Lễ lớn nhất ở thánh đường Gazi Husrev-beg là lễ gì
Là hai kỳ Bajram theo lịch Hijri: Ramazanski bajram mùng 1 tháng Shawwal khi hết tháng nhịn chay, và Kurban-bajram mùng 10 tháng Dhu al-Hijjah. Buổi lễ nguyện sáng hai ngày ấy là lúc thánh đường đông nhất. Vì lịch Hijri theo mặt trăng, ngày dương lịch sớm dần mỗi năm.