Đứng ở góc đông nam quảng trường trung tâm Tirana, giữa những khối nhà lớn và dòng xe qua lại, quý vị sẽ thấy một công trình nhỏ bằng đá, mái vòm bọc chì, một ngọn tháp mảnh bên cạnh, và ngay sát đó là Tháp Đồng Hồ bằng đá của thành phố. Bước lên hiên có hàng vòm, quý vị ngẩng nhìn tường và trần: không phải hoa văn hình học như ở phần lớn thánh đường, mà là những bức tranh cây lá, dòng sông, con thuyền, cây cầu đá, như một cuốn tranh phong cảnh mở ra trên vách.
Đó là Thánh đường Et'hem Bey (Xhamia e Et'hem Beut). Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Albania vì Hồi Giáo là đạo của đông đảo người Albania, và theo Tòa thị chính Tirana, đây là thánh đường duy nhất còn lại trong tám thánh đường thế kỷ 18 và 19 của thủ đô. Nó cũng cho thấy một nét riêng của đời sống Hồi Giáo nơi đây: một lối trang trí cởi mở, pha trộn nghệ thuật địa phương với những ảnh hưởng từ bên ngoài.
IThánh Đường Của Hai Đời Cha Con
Thánh đường thuộc Hồi Giáo dòng Sunni, theo truyền thống trường luật Hanafi từ thời Ottoman tại vùng Balkan. Là nơi lễ nguyện chung của cộng đồng, thánh đường giữ đủ những thành phần cốt lõi: gian lễ hình vuông, tường qibla có hốc mihrab chỉ hướng Mecca, tháp gọi lễ (minaret) và hiên trước cửa.
Theo trang của Tòa thị chính Tirana, thánh đường là công trình của hai đời. Người cha là Molla Bey (thuộc dòng họ ở vùng Petrela, cháu nội của Sulejman Pasha, người sáng lập Tirana thời Ottoman) đặt móng và dựng tới mái vòm. Người con là Haxhi Et'hem Bey hoàn tất phần trong, thêm tháp gọi lễ, mái, hiên, trang trí và bích họa. Vì vậy tên thánh đường mang tên người con, người đã đưa công trình tới lúc được dùng cho lễ nguyện.
Hồi Giáo không cho phép hình ảnh để thờ, và truyền thống nghệ thuật thánh đường thường tránh vẽ người và vật sống, ưa hoa văn hình học, thư pháp và hoa lá cách điệu. Bích họa ở đây giữ đúng giới hạn ấy: không có người, không có thú vật, chỉ có cây cối, sông nước, thác nước, cầu và nhà cửa. Albania Visit ghi chính điều ấy làm nơi này hiếm: phong cảnh tự nhiên là đề tài ít gặp trong nghệ thuật Hồi Giáo vốn chuộng hình học.
Chữ Haxhi trong tên người con không phải họ. Đó là danh xưng của người đã đi hành hương Hajj tới Mecca, người Albania đặt trước tên như một lời kính trọng. Chữ Bey là tước hiệu của người có địa vị thời ấy, còn Molla vốn chỉ người có học về đạo. Tên đầy đủ của thánh đường theo tiếng Albania vì thế là Xhamia e Haxhi Et'hem Beut, thánh đường của ông Et'hem Bey đã đi Hajj.
IIBa Mươi Năm Xây Dựng Qua Hai Đời
Tòa thị chính Tirana ghi các mốc theo lịch Hijri kèm năm dương lịch, một cách ghi quý vì cho thấy người đương thời tính thời gian thế nào. Từ lúc đặt móng tới lúc xong phần trang trí ngoài là khoảng ba mươi năm. Trong thế kỷ 20, thánh đường đóng cửa một thời gian dài và mở lại cho lễ nguyện năm 1991.
- 1794Đặt móngMolla Bey đặt móng năm 1208 Hijri, tức 1794, theo Tòa thị chính Tirana. Các nguồn khác ghi năm khởi công khác, xem hộp sử liệu dưới.
- 1808Xong mái vòmMái vòm xong vào lúc Molla Bey qua đời, năm 1223 Hijri, tức 1808.
- 1821Hoàn tất phần trongHaxhi Et'hem Bey hoàn tất năm 1236 Hijri, tức 1821, thêm tháp gọi lễ, mái, hiên, trang trí và bích họa.
- 1823Xong trang trí ngoàiPhần trang trí mặt ngoài xong năm 1238 Hijri, tức 1823.
- 1822Tháp Đồng Hồ bên cạnhHaxhi Et'hem Bey cho dựng Tháp Đồng Hồ Tirana ngay cạnh thánh đường, theo Tòa thị chính Tirana.
- 1948Di tích văn hóa hạng nhấtThánh đường được công bố là di tích văn hóa hạng nhất của Albania, theo Tòa thị chính Tirana.
- 2018 tới 2021Trùng tuTheo TİKA, đợt trùng tu gần nhất bắt đầu tháng 3 năm 2018, thánh đường mở cửa lại cho lễ nguyện tháng 10 năm 2021.
Có ba chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là năm khởi công: Tòa thị chính Tirana ghi đặt móng năm 1208 Hijri, tức 1794, TİKA ghi khởi công năm 1793, một số cẩm nang lịch sử ghi 1791, còn Albania Visit ghi xây từ năm 1789. Năm 1208 Hijri trải qua cả cuối năm 1793 và phần lớn năm 1794 dương lịch, nên hai số 1793 và 1794 cùng chỉ một mốc, còn 1789 và 1791 là các mốc sớm hơn trong tài liệu du lịch.
Thứ hai là năm hoàn tất: TİKA và Albania Visit ghi 1821, Tòa thị chính Tirana ghi 1821 cho phần trong và 1823 cho phần trang trí ngoài, nên hai số không mâu thuẫn mà chỉ hai chặng. Thứ ba là diện tích: Tòa thị chính Tirana ghi 301 mét vuông (theo kích thước phủ bì 18,70 nhân 16,10 mét), TİKA ghi 310 mét vuông, còn lòng gian lễ hình vuông bên trong rộng khoảng 10,5 nhân 10,5 mét.
IIIGian Vuông, Mái Vòm Chì Và Bích Họa Phong Cảnh
Theo Tòa thị chính Tirana, toàn khối thánh đường có kích thước 18,70 nhân 16,10 mét. Gian lễ chính hình vuông (khoảng 10,5 nhân 10,5 mét), phủ một mái vòm bán cầu bọc chì, tường có 18 cửa sổ xếp thành hai hàng. Trước và dọc bên phải gian lễ (phía bắc và phía đông) là hiên hình chữ L với hàng vòm đỡ trên 15 cột đá chạm đầu cột hoa lá, trong hiên có thêm một mihrab thứ hai để người đến muộn đứng lễ khi gian chính đã kín. Đá xây lấy từ làng Shtish-Tufinë gần Tirana.
Điều làm nơi này khác mọi thánh đường cùng thời là phần trang trí. Albania Visit ghi khoảng 300 mét vuông bích họa, vẽ cây cối, sông nước, thác nước, thuyền và cầu đá. TİKA mô tả lối trang trí là sự pha trộn giữa nghệ thuật địa phương, Baroque và lối trang trí của Istanbul. Cùng dòng thánh đường vùng Balkan nhưng sớm hơn gần ba thế kỷ và theo lối khác hẳn, quý vị có thể đối chiếu với Thánh đường Gazi Husrev-beg, Sarajevo, còn về lối thánh đường vòm ở kinh đô có bài Thánh đường Xanh Istanbul.
Khoảng 300 mét vuông tranh cây cối, sông nước, thuyền và cầu đá, không có hình người hay thú vật, theo Albania Visit.
Phủ gian lễ hình vuông, dựng xong năm 1808 dưới thời Molla Bey.
Minaret thêm vào trong chặng hoàn tất của Haxhi Et'hem Bey. Albania Visit ghi cao 35 mét.
Hiên có hàng vòm trên cột ở mặt bắc và mặt đông, trong hiên có mihrab thứ hai, cũng phủ bích họa.
Xếp thành hai hàng quanh gian lễ, đưa ánh sáng vào những mảng tranh trên tường.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kích thước khối nhà | 18,70 x 16,10 m (gian lễ 10,5 x 10,5 m) | Tòa thị chính Tirana, khảo tả kiến trúc |
| Diện tích | 301 m² hoặc 310 m² | Tòa thị chính Tirana ghi 301, TİKA ghi 310 |
| Tháp gọi lễ | 35 m | Albania Visit |
| Bích họa | Khoảng 300 m² | Albania Visit |
| Cửa sổ | 18 ô, hai hàng | Tòa thị chính Tirana |
IVThế Đất Và Hướng
Mục này là phần đối chiếu của thư viện, không phải giáo lý của nơi ấy. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Thánh đường nào cũng chỉ theo một quy tắc hướng: gian lễ và tường mihrab quay về qibla, hướng Kaaba ở Mecca, mà từ Tirana là phía đông nam. Hai đời người dựng thánh đường Et'hem Bey không chọn hướng theo đất, họ theo hướng lễ nguyện mà mọi tín đồ ở vùng này đều phải theo. Những điều viết tiếp là cách thư viện đọc nơi này bằng lối xem đất cổ truyền của người Việt, để quý vị quen lối ấy có chỗ so sánh.
Thứ đầu tiên người quen xem đất để ý là thế đồng bằng có núi chắn. Tirana nằm trên một vùng đất bằng, phía đông có núi Dajti đứng cao như bức bình phong. Sách xưa quý đất bằng có núi lớn che một phía, gọi là thế có chỗ dựa, khí từ núi đổ xuống đồng bằng rồi tụ lại. Thánh đường đứng ở góc đông nam quảng trường Skanderbeg giữa vùng đất bằng ấy, không phải trên gò cao.
Thứ hai là trung tâm. Thánh đường nằm ngay quảng trường chính của thành phố, nơi các ngả đường lớn đổ về. Lối cổ truyền gọi chỗ các đường hội lại là nơi khí tụ, nhưng cũng là nơi khí động, ồn và nhiều biến đổi. Một công trình nhỏ đứng ở chỗ ấy mà giữ được mình qua hơn hai thế kỷ là điều người xưa gọi là đất vững.
Thứ ba là đôi trụ. Ngọn tháp gọi lễ ở góc tây nam thánh đường và Tháp Đồng Hồ đứng sát phía đông nam tạo thành hai khối đứng thẳng bên một mái vòm thấp. Theo lối Việt, vòm tròn thuộc hành Kim, tháp thẳng thuộc hành Mộc, hai nét Mộc kèm một khối Kim là dáng dễ nhận ra từ xa.
Cuối cùng là thủy. Sông Lana chảy qua thành phố cách quảng trường khoảng vài trăm mét về phía nam, không nhìn thấy trực tiếp từ sân thánh đường. Ở đây nước không làm thành minh đường ngay trước cửa như ở các đền chùa ven sông của ta, mà khoảng trống rộng của quảng trường phía tây bắc giữ vai trò ấy. Thư viện ghi những chỗ trùng hình này để quý vị đối chiếu, không để nói hệ nào hơn hệ nào.
VNhịp Lễ Nguyện Và Hai Kỳ Bajram Theo Lịch Hijri
Như mọi thánh đường đang hành lễ, nơi này theo ba vòng thời gian: năm lần lễ nguyện mỗi ngày, lễ chung ngày thứ Sáu, và vòng năm theo lịch Hijri, lịch mặt trăng ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày. Người Hồi Giáo Albania gọi hai kỳ lễ lớn là Fitër Bajrami và Kurban Bajrami. Lễ nguyện sáng hai ngày ấy là lúc thánh đường nhỏ này đông nhất trong năm, người đến muộn đứng lễ ở hiên, nơi có mihrab thứ hai. Bảng chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Ý nghĩa và nội dung |
|---|---|---|
| Năm lần lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm, có lời gọi lễ từ minaret. |
| Lễ chung thứ Sáu | Hằng tuần | Buổi lễ chung chính trong tuần, có bài thuyết giảng. Mihrab thứ hai ở hiên dùng khi gian chính không đủ chỗ. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn ăn uống từ rạng đông tới hoàng hôn, buổi tối có lễ nguyện thêm. |
| Đêm Quyền Năng (Nata e Kadrit) | Lịch Hijri, một đêm trong mười đêm cuối Ramadan | Tín đồ tin là đêm kinh Qur'an bắt đầu được mặc khải. |
| Fitër Bajrami (Eid al-Fitr) | Lịch Hijri, mùng 1 tháng Shawwal | Mừng kết thúc tháng nhịn chay, mở đầu bằng lễ nguyện buổi sáng của cả cộng đồng. |
| Kurban Bajrami (Eid al-Adha) | Lịch Hijri, mùng 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng dịp hành hương Hajj, tưởng nhớ lòng vâng phục của Thiên sứ Ibrahim. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại thánh đường này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sheshi Skënderbej, 1001 Tiranë (cạnh Tháp Đồng Hồ)
- Đường tới
- Thánh đường đứng ở góc đông nam quảng trường trung tâm Tirana (Sheshi Skënderbej), ngay cạnh Tháp Đồng Hồ, đi bộ được từ hầu hết khu trung tâm thành phố.
- Toạ độ
- 41.3278, 19.8192
Đây là thánh đường đang hành lễ, lệ của nơi lễ nguyện là lệ phải theo. Cởi giày trước khi bước lên thảm, nam mặc quần dài, nữ che tóc, tay và chân. Gian lễ nhỏ, nên khách ngoài đạo chỉ vào khi không có lễ nguyện chung, nhất là tránh buổi trưa thứ Sáu. Không chạm tay vào bích họa trên tường hiên, không chụp ảnh người đang phủ phục, không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Et'hem Bey, Tirana
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Et'hem Bey xây năm nào
Theo Tòa thị chính Tirana, Molla Bey đặt móng năm 1794, mái vòm xong năm 1808, con ông là Haxhi Et'hem Bey hoàn tất phần trong năm 1821 và phần trang trí ngoài xong năm 1823. Các nguồn khác ghi năm khởi công là 1793, 1791 hoặc 1789.
Vì sao thánh đường Et'hem Bey nổi tiếng
Vì khoảng 300 mét vuông bích họa phong cảnh cây cối, sông nước, thuyền và cầu đá theo Albania Visit, đề tài hiếm trong nghệ thuật Hồi Giáo vốn ưa hoa văn hình học. Theo Tòa thị chính Tirana, đây cũng là thánh đường duy nhất còn lại trong tám thánh đường cổ của thủ đô.
Haxhi Et'hem Bey nghĩa là gì
Haxhi là danh xưng của người đã đi hành hương Hajj tới Mecca, Bey là tước hiệu của người có địa vị thời ấy. Et'hem Bey là người con đã hoàn tất thánh đường mà cha ông là Molla Bey khởi dựng, nên thánh đường mang tên ông.
Thánh đường Et'hem Bey có phải di tích không
Có. Thánh đường được công bố là di tích văn hóa hạng nhất của Albania năm 1948, theo Tòa thị chính Tirana. Đợt trùng tu gần nhất bắt đầu tháng 3 năm 2018 và thánh đường mở cửa lại cho lễ nguyện tháng 10 năm 2021, theo TİKA.
Lễ lớn nhất ở thánh đường Et'hem Bey là lễ gì
Là hai kỳ Bajram theo lịch Hijri: Fitër Bajrami mùng 1 tháng Shawwal khi hết tháng nhịn chay Ramadan, và Kurban Bajrami mùng 10 tháng Dhu al-Hijjah. Lễ nguyện sáng hai ngày ấy là lúc thánh đường đông nhất, người đến muộn đứng lễ ở hiên có mihrab thứ hai.