Sau nhiều giờ đường trên cao nguyên Altiplano khô và trống, xe đổ dốc xuống một bán đảo nhỏ, và mặt hồ Titicaca xanh thẫm hiện ra trải tới tận những dãy núi tuyết phía xa. Thị trấn Copacabana nằm dưới chân mấy ngọn đồi đá, phố dốc đổ về phía hồ. Ở giữa thị trấn, sau một bức tường có cổng vòm, là một ngôi đền tường trắng vôi, những mái vòm lát gạch men xanh trắng sáng lên dưới nắng cao nguyên. Trước cổng, có những ngày quý vị sẽ thấy cả hàng ô tô kết hoa và ruy băng đứng chờ được làm phép.
Đây là Vương cung thánh đường Đức Mẹ Copacabana (Basílica de Nuestra Señora de Copacabana), thuộc Công Giáo Rôma, đền thánh giữ tượng Đức Mẹ Nến (Virgen de la Candelaria) mà người Bolivia gọi thân thương là Đức Mẹ Copacabana, bổn mạng Bolivia. Ở một đất nước mà đức tin Công Giáo hòa sâu vào đời sống người Aymara và Quechua, không nơi nào gom được lòng đạo của cả nước như ngôi đền bên hồ này, và vì thế thư viện chọn nơi đây làm đại diện duy nhất cho Bolivia.
IĐức Mẹ Nến Và Người Thợ Tạc Hậu Duệ Nhà Inca
Tước hiệu của tượng là Đức Mẹ Nến, tiếng Tây Ban Nha là Candelaria, gắn với lễ Dâng Chúa Giêsu vào Đền Thánh ngày 2 tháng 2, khi theo lệ Công Giáo người ta làm phép nến. Tượng tạc Đức Mẹ bồng Chúa Hài Đồng, cả hai phủ lá vàng. Via Peregrina ghi người tạc cố ý cho Đức Mẹ những nét mặt của người Andes, để dân bản địa nhìn vào thấy gần gũi.
Người tạc tượng là Francisco Tito Yupanqui, hậu duệ vua Inca Huayna Capac. Theo Via Peregrina, ông không học nghề bài bản, và pho tượng đầu tiên ông nặn bằng đất khoảng năm 1576 không được chấp nhận. Ông lên Potosí học với nhà điêu khắc Diego Ortiz, rồi năm 1583 tạc pho tượng bằng gỗ cây thùa (maguey) thếp vàng. Ngày 2 tháng 2 năm 1583, đúng lễ Đức Mẹ Nến, tượng được rước vào một nhà thờ gạch mộc ở Copacabana, theo tài liệu của Giáo phận St. Petersburg (Hoa Kỳ).
Với người Công Giáo, tượng Đức Mẹ là hình ảnh giúp hướng lòng về Đức Maria, không phải vật được thờ. Lễ Nến ngày 2 tháng 2 nhắc việc Đức Maria và Thánh Giuse dâng Chúa Hài Đồng trong Đền Thờ Jerusalem, khi cụ già Simêon gọi Người là ánh sáng soi đường cho muôn dân. Cây nến được làm phép trong lễ này là biểu tượng của ánh sáng ấy, và tên Candelaria bắt nguồn từ đó.
Tên Copacabana có trước khi tượng tới. Theo bài của báo Opinión (Bolivia) dẫn lời người phụ trách văn hóa của thị trấn, tên gốc từ cụm tiếng Aymara kota kahuana, nghĩa là nhìn ra hồ, đã dùng từ thời Inca. Tài liệu của Giáo phận St. Petersburg ghi bán đảo này gần Đảo Mặt Trời và Đảo Mặt Trăng, những nơi linh thiêng của người Inca trên hồ Titicaca. Đền thánh Công Giáo vì thế mọc lên ở một vùng vốn đã là đất thiêng trong tâm thức người Andes.
Nhiều người Việt nghe chữ Copacabana thì nghĩ ngay tới bãi biển nổi tiếng ở Rio de Janeiro bên Brasil. Hai nơi có chung một gốc. Theo báo Opinión dẫn lời sử gia Milton Teixeira, ở thế kỷ 18 các thương nhân đi lại giữa vùng Andes và Brasil đã mang một bức ảnh Đức Mẹ Copacabana tới Rio, năm 1746 một nhà nguyện kính Đức Mẹ Copacabana được dựng trên mỏm đá ven biển ở đó, và cả vùng về sau mang tên Đức Mẹ thay cho tên cũ theo tiếng Tupi. Bãi biển Brasil lấy tên từ ngôi đền bên hồ Titicaca này, chứ không phải ngược lại.
IITừ Nhà Thờ Gạch Mộc Tới Đền Thánh Mái Vòm Men
Lòng kính Đức Mẹ Copacabana lan rất nhanh sau năm 1583. Via Peregrina ghi pho tượng được biết tới ngay vì những ơn lành người ta kể lại, và dòng khách hành hương từ khắp vùng Andes kéo về một thị trấn nhỏ bên hồ. Ngôi nhà thờ gạch mộc ban đầu không còn đủ chỗ, và gần một thế kỷ sau, một đền thánh lớn được khởi công.
- Khoảng 1576Pho tượng đầu tiênFrancisco Tito Yupanqui nặn một tượng Đức Mẹ bằng đất nhưng không được chấp nhận, ông lên Potosí học nghề (Via Peregrina).
- 1583Rước tượng Đức Mẹ NếnNgày 2 tháng 2 năm 1583, tượng gỗ thùa thếp vàng được rước vào nhà thờ gạch mộc ở Copacabana.
- 1668 hoặc 1669Khởi công đền thánhVia Peregrina ghi khởi công năm 1668 theo thiết kế của kiến trúc sư Francisco Jiménez de Sigüenza, Catholic Shrine Basilica ghi 1669.
- 1678 hoặc 1679Khánh thànhĐền thánh được khánh thành năm 1678 theo Via Peregrina, Catholic Shrine Basilica ghi công trình dựng từ 1669 tới 1679.
- 1805Hoàn tấtToàn bộ quần thể đền thánh hoàn tất năm 1805, theo Via Peregrina.
- 1925Gia miệnĐức Piô XI ra sắc chỉ ngày 29 tháng 7 năm 1925, tượng được đội triều thiên ngày 1 tháng 8 năm 1925, Đức Mẹ Copacabana được tôn làm bổn mạng Bolivia.
- 1940 hoặc 1949Tiểu vương cung thánh đườngVia Peregrina ghi đền được nâng lên tiểu vương cung thánh đường năm 1940, tài liệu Giáo phận St. Petersburg ghi năm 1949.
Các nguồn thư viện đã mở vênh nhau ở nhiều chỗ, xin ghi thẳng. Về năm khởi công, Via Peregrina ghi 1668, Catholic Shrine Basilica ghi 1669. Về năm thành vương cung thánh đường, Via Peregrina ghi 1940, Giáo phận St. Petersburg ghi 1949. Về kích thước tượng, Via Peregrina ghi khoảng 53 cm, Catholic Shrine Basilica ghi khoảng bốn bộ, tức hơn một mét hai. Về độ cao, Via Peregrina ghi 3.841 mét, Catholic Shrine Basilica ghi khoảng 3.850 mét. Tài liệu Giáo phận St. Petersburg có chỗ ghi 4.800 mét, cao hơn cả mặt hồ gần một nghìn mét, là sai rõ, nên thư viện không dùng. Về lối kiến trúc, Via Peregrina gọi là Baroque Mestizo, Catholic Shrine Basilica gọi là lối Phục Hưng.
IIITường Vôi Trắng, Mái Vòm Men Và Căn Phòng Của Đức Mẹ
Via Peregrina xếp ngôi đền vào lối Baroque Mestizo, lối Baroque Tây Ban Nha hòa với tay nghề và họa tiết của thợ bản địa, rất thịnh ở vùng Andes thế kỷ 17 và 18. Nhìn từ xa, điều nổi bật nhất là màu sắc: tường trắng vôi và các mái vòm lát gạch men xanh trắng. Trước đền là một khoảng sân lớn có tường bao, nơi người hành hương tụ họp trong các ngày lễ.
Tượng Đức Mẹ không đặt ở giữa lòng nhà thờ như tượng thường thấy, mà ở trong Camarín, một căn phòng thánh phía sau bàn thờ chính. Theo Via Peregrina, đây là nơi giữ pho tượng gốc. Người hành hương đi vào phòng ấy để cầu nguyện gần tượng.
Gỗ cây thùa thếp vàng, Đức Mẹ bồng Chúa Hài Đồng, nét mặt người Andes, do Francisco Tito Yupanqui tạc năm 1583.
Căn phòng thánh sau bàn thờ chính, nơi giữ tượng gốc, theo Via Peregrina.
Các mái vòm lát gạch men xanh trắng trên nền tường vôi, dấu hiệu nhận ra đền thánh từ xa.
Khoảng sân rộng trước đền, nơi tụ họp trong ngày lễ và nơi hàng xe dừng lại chờ làm phép.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Năm tạc tượng | 1583 | Via Peregrina, Giáo phận St. Petersburg |
| Chiều cao tượng | Khoảng 53 cm | Via Peregrina, Catholic Shrine Basilica ghi khoảng bốn bộ |
| Khởi công đền | 1668 | Via Peregrina, Catholic Shrine Basilica ghi 1669 |
| Hoàn tất | 1805 | Via Peregrina |
| Độ cao | 3.841 m | Via Peregrina, Catholic Shrine Basilica ghi khoảng 3.850 m |
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết phải nói cho đúng: Công Giáo không có giáo lý phong thủy. Hướng nhà thờ theo truyền thống phụng vụ, xưa ưa đặt cung thánh về phía đông, còn chỗ đặt đền thánh Copacabana là chỗ pho tượng được rước tới năm 1583. Người Aymara quanh hồ có quan niệm riêng của họ về đất thiêng, về núi và nước, và thư viện không gán phong thủy cho quan niệm ấy. Phần dưới là lối đọc thế đất theo con mắt người Việt, thư viện đặt ra để quý vị có chỗ so sánh, không có trong tư liệu của đền thánh.
Nổi bật nhất là thế đại thủy. Hồ Titicaca là một mặt nước rộng mênh mông trên cao nguyên, và Copacabana nằm trên một bán đảo nhô vào lòng hồ. Theo lối xem đất cổ truyền, đất có nước lớn bao quanh ba mặt là đất được nước ôm, khí tụ mà không tán. Tên Aymara của nơi này, nhìn ra hồ, tự nó đã nói lên mối gắn bó ấy.
Thứ hai là núi tựa. Thị trấn nằm dưới chân mấy ngọn đồi đá, phía sau là cao nguyên và xa hơn nữa là những dãy núi tuyết. Người Việt xưa sẽ đọc đây là thế lưng tựa núi, mặt hướng nước, thế được ưa chuộng cho đình chùa. Có điều ở độ cao gần bốn nghìn mét, gió lạnh và nắng gắt, nên đây là thế đất khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì sách địa lý Việt Nam vốn mô tả.
Thứ ba là minh đường. Khoảng sân có tường bao trước đền và quảng trường thị trấn làm thành một lớp minh đường khép kín, chỗ người đông tụ họp trước cửa. Thư viện ghi những điều này như sự trùng hợp giữa hình thể tự nhiên và cách đọc cổ truyền, không phải điều những người dựng đền đã tính tới.
VLễ Đức Mẹ Nến, Lễ Bổn Mạng Và Tục Làm Phép Xe
Đền thánh theo lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo dương lịch. Theo Via Peregrina, có hai ngày lễ lớn: 2 tháng 2, lễ Đức Mẹ Nến, nhớ ngày tượng được rước vào năm 1583, và 5 tháng 8, lễ bổn mạng, gắn với việc Đức Mẹ Copacabana được gia miện và tôn làm bổn mạng Bolivia năm 1925. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 2 tháng 2 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Đức Mẹ Nến (Candelaria) | Lễ Dâng Chúa vào Đền Thánh, cũng là ngày kỷ niệm tượng được rước vào năm 1583. Có làm phép nến và rước kiệu. |
| 5 tháng 8 | Lịch riêng của đền thánh, dương lịch | Lễ bổn mạng Đức Mẹ Copacabana | Nhớ việc gia miện năm 1925 và việc tôn Đức Mẹ Copacabana làm bổn mạng Bolivia (Via Peregrina). |
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo lễ Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao năm phụng vụ, ngày tính theo lễ Phục Sinh từng năm. |
| Không cố định | Lệ dân gian, cuối tuần và mùa lễ | Làm phép xe (ch'alla) | Chủ xe kết hoa và ruy băng, đưa xe tới trước đền để được làm phép bằng nước thánh (Via Peregrina). |
Tục làm phép xe, người địa phương gọi là ch'alla, là cảnh dễ gặp nhất ở Copacabana. Theo Via Peregrina, đây là tục hòa giữa phép lành Công Giáo và nếp Andes: chủ xe kết hoa, ruy băng lên xe, xe được rảy nước thánh, và theo lệ dân gian người ta còn rưới bia lên mui. Trong nếp Andes, ch'alla vốn là lệ tạ ơn đất mẹ khi có của mới. Đây là tục dân gian của người đi lễ, thư viện ghi lại như một nét văn hóa, không coi là giáo lý và không bàn chuyện linh ứng.
Lòng kính một pho tượng nhỏ làm nên đền thánh quốc gia cũng là câu chuyện của nhiều nơi khác ở châu Mỹ. Quý vị có thể đọc thêm bài Vương cung thánh đường Đức Mẹ Guadalupe, Đền thánh Aparecida, Vương cung thánh đường Đức Mẹ Luján và Vương cung thánh đường Đức Mẹ Caacupé.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Copacabana, bán đảo Copacabana bên hồ Titicaca
- Đường tới
- Đền thánh ở trung tâm thị trấn Copacabana, bán đảo Copacabana bên hồ Titicaca, tỉnh La Paz. Từ thành phố La Paz đi đường bộ qua Altiplano, có đoạn qua eo Tiquina bằng phà.
- Toạ độ
- -16.1664, -69.0854
Đây là đền thánh đang cử hành phụng vụ, người hành hương tới cầu nguyện là chính. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào đền, giữ im lặng và không đi lại khi đang có thánh lễ. Muốn vào Camarín gần tượng Đức Mẹ thì đi theo dòng người, dừng ngắn rồi nhường lối. Copacabana ở độ cao gần bốn nghìn mét, người mới tới nên đi chậm, leo dốc từ từ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Vương cung thánh đường Đức Mẹ Copacabana
Contribute photos, information or video for Basilica of Our Lady of CopacabanaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đức Mẹ Copacabana là ai
Là tước hiệu Đức Mẹ Nến (Virgen de la Candelaria) gắn với pho tượng gỗ thùa thếp vàng do Francisco Tito Yupanqui, hậu duệ vua Inca Huayna Capac, tạc năm 1583. Tượng được rước vào Copacabana ngày 2 tháng 2 năm 1583. Năm 1925 tượng được gia miện và Đức Mẹ Copacabana được tôn làm bổn mạng Bolivia.
Vương cung thánh đường Copacabana xây năm nào
Via Peregrina ghi khởi công năm 1668 theo thiết kế của Francisco Jiménez de Sigüenza, khánh thành năm 1678, hoàn tất năm 1805. Catholic Shrine Basilica ghi công trình dựng từ 1669 tới 1679. Năm được nâng lên tiểu vương cung thánh đường cũng vênh: 1940 theo Via Peregrina, 1949 theo Giáo phận St. Petersburg.
Lễ Đức Mẹ Copacabana ngày nào
Có hai ngày lớn theo Via Peregrina. Ngày 2 tháng 2 là lễ Đức Mẹ Nến, cũng là ngày kỷ niệm tượng được rước vào năm 1583. Ngày 5 tháng 8 là lễ bổn mạng, nhớ việc gia miện năm 1925. Cả hai theo lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo dương lịch.
Làm phép xe ở Copacabana là gì
Là tục ch'alla của vùng Andes: chủ xe kết hoa và ruy băng, đưa xe tới trước đền để được rảy nước thánh, theo lệ dân gian còn rưới bia lên xe. Via Peregrina gọi đây là tục hòa giữa phép lành Công Giáo và nếp bản địa. Đây là tục dân gian, không phải một lễ trong lịch phụng vụ.
Bãi biển Copacabana ở Brasil có liên quan gì tới Bolivia
Có. Theo báo Opinión dẫn lời sử gia Milton Teixeira, thế kỷ 18 thương nhân mang ảnh Đức Mẹ Copacabana từ vùng Andes tới Rio de Janeiro, năm 1746 một nhà nguyện kính Đức Mẹ Copacabana được dựng ở đó, và cả vùng về sau mang tên Đức Mẹ. Tên gốc Copacabana là tiếng Aymara, nghĩa là nhìn ra hồ.