Từ phố, quý vị thấy trước tiên một mặt tiền đá xám sẫm, chạm kín từ chân lên tới đỉnh, sáu cây cột xoắn như dây thừng đứng thành hàng hai bên cửa chính. Mặt đá dày đặc hình khắc đến mức cả bức tường trông như một bức bàn thờ dựng ngoài trời. Bước qua cửa, bóng tối của phố cổ nhường chỗ cho một thứ ánh sáng khác hẳn: vàng. Bàn thờ vàng, cột vàng, vòm cuốn vàng, những đường chạm nhỏ li ti đều phủ lá vàng, và ánh đèn vàng hắt lên làm cả lòng nhà thờ như tỏa sáng từ bên trong.
Đây là Nhà thờ Dòng Tên, người Quito gọi gọn là La Compañía (Iglesia de la Compañía de Jesús), giữa trung tâm lịch sử của Quito, thủ đô Ecuador. Nơi này thuộc Công Giáo Rôma, là nhà thờ của Dòng Tên, và giữ hài cốt của Thánh Mariana de Jesús, vị thánh đầu tiên của Ecuador. Quito là một trong những thành phố đầu tiên được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới, và thư viện chọn nơi đây làm đại diện duy nhất cho Ecuador vì đây là công trình mà chính UNESCO nêu làm mẫu mực cho nghệ thuật Baroque Quito, và vì người Công Giáo cả nước tìm tới đây để viếng vị thánh của mình.
IDòng Tên, Baroque Quito Và Hoa Huệ Của Quito
Tên La Compañía là cách nói tắt của Compañía de Jesús, tên chính thức của Dòng Tên, dòng tu do Thánh Ignatiô Loyola (Ignacio de Loyola) lập ở thế kỷ 16. Dòng Tên có mặt ở Quito từ trước năm 1605 và dựng tại đây cả một quần thể gồm nhà thờ và học viện. Hồ sơ UNESCO về Thành phố Quito nhắc riêng tới nhà thờ và học viện Dòng Tên La Compañía, với nội thất phong phú, là mẫu mực thuần khiết của trường phái Baroque Quito.
Trường phái Quito (Escuela Quiteña) là tên gọi dòng nghệ thuật tôn giáo của thợ chạm, thợ vẽ và thợ thiếp vàng ở Quito thời thuộc Tây Ban Nha, nổi tiếng về tượng gỗ sơn và bàn thờ chạm. La Compañía là nơi tập trung đậm đặc nhất tay nghề ấy.
Dòng Tên theo phương châm Ad maiorem Dei gloriam, để Chúa được vinh danh hơn. Nhà thờ của dòng ở nhiều nơi trên thế giới thường lộng lẫy, vì người xưa hiểu vẻ đẹp của nơi thờ phượng là một cách dâng lên Thiên Chúa và nâng lòng người cầu nguyện. Lá vàng ở La Compañía, theo tinh thần ấy, không nhằm phô của mà để lòng nhà thờ giống như một hình ảnh của vinh quang thiên quốc.
Thánh Mariana de Jesús (Mariana de Jesús de Paredes y Flores) sinh ở Quito năm 1618 và mất ngày 26 tháng 5 năm 1645, lúc mới 26 tuổi. Người Quito gọi bà là Hoa huệ của Quito (Azucena de Quito). Theo ACI Prensa, năm 1645, khi Quito vừa qua động đất và dịch bệnh, bà dâng lời cầu nguyện và những đau đớn của mình để xin cho dịch bệnh chấm dứt, và truyền thống ghi nhớ bà vì lòng hy sinh ấy. Đức Piô XII tôn bà lên bậc hiển thánh năm 1950. Theo El Comercio, hài cốt bà được giữ trong một bình đồng tại La Compañía.
Nhiều người nghĩ ánh vàng ở La Compañía là sơn vàng hay đồng thếp. Thật ra đó là lá vàng 23 carat dát mỏng, theo El Comercio, phủ gần hết bàn thờ, tường và cột. Casa Gangotena ghi tổng lượng vàng còn lại khoảng 52 kg. Con số này nghe lớn, nhưng lá vàng mỏng tới mức một lượng nhỏ trải được diện tích rất rộng, nên đó là thành quả của tay nghề thiếp vàng nhiều hơn là của khối lượng kim loại.
IIMột Trăm Sáu Mươi Năm Xây Và Những Lần Hồi Sinh
La Compañía không được dựng một lần. Thân nhà thờ lên dần trong thế kỷ 17, lòng nhà thờ được chạm và thiếp vàng qua nhiều đời thợ, và mặt tiền chỉ xong ở giữa thế kỷ 18, khi dòng tu sắp phải rời châu Mỹ. Sau đó nhà thờ trải qua động đất, một thời gian dài xuống cấp, và một vụ cháy ở cuối thế kỷ 20.
- 1605Khởi côngNhà thờ và học viện bắt đầu xây cùng lúc với việc lập tỉnh dòng phụ của Dòng Tên (El Comercio, trang Dòng Tên).
- 1722Khởi làm mặt tiềnTu sĩ kiến trúc sư người Đức Leonardo Deubler bắt đầu mặt tiền đá (El Comercio). Trang của Dòng Tên ghi mốc 1723.
- 1765Mặt tiền hoàn thànhKiến trúc sư người Ý Venancio Gandolfi làm tiếp từ 1760 và xong ngày 24 tháng 7 năm 1765, khép lại 160 năm xây dựng.
- 1767Dòng Tên rời điDòng Tên rời châu Mỹ, nhà thờ xuống cấp trong nhiều thập kỷ (El Comercio).
- 1868Động đấtTrang Dòng Tên ghi tháp nhà thờ hư hại trong các cơn động đất năm 1854 và 1868, El Comercio ghi nhà thờ đã qua ba lần động đất lớn. Năm 1987 động đất lại gây hư hại kết cấu.
- 1879Tranh Phán Xét ChungHọa sĩ Alejandro Salas vẽ hai bức tranh lớn về Phán Xét Chung cho nhà thờ (El Comercio).
- 1996Vụ cháyNgày 31 tháng 1 năm 1996, khi bàn thờ Thánh Phanxicô Xaviê đang được tu bổ, một bóng đèn nổ gây cháy (Fire Risk Heritage). Mái vòm ám khói, bàn thờ hư hại nặng, rồi một cuộc trùng tu dài được tiến hành.
Nguồn vênh nhau ở ba chỗ. Về năm khởi làm mặt tiền, El Comercio ghi 1722, trang của Dòng Tên ghi 1723. Về năm Dòng Tên rời đi, El Comercio ghi 1767, Casa Gangotena ghi 1773. Năm 1773 thực ra là năm Tòa Thánh giải tán Dòng Tên trên toàn thế giới, còn việc dòng rời Quito xảy ra trước đó, năm 1767. Về năm dòng trở lại, trang của Dòng Tên ghi 1850, El Comercio ghi 1862.
Về vụ cháy năm 1996, bài của Viện Bảo tồn Hoa Kỳ (AIC) ghi nhà thờ đang trùng tu từ năm 1992, lửa bắt vào hơi dung môi khi một ổ điện quá tải phát nổ, khoảng một phần mười công trình bị ảnh hưởng và hơn nửa bàn thờ Thánh Phanxicô Xaviê hư hại. Casa Gangotena ghi nhà thờ đóng cửa khoảng mười năm. Thư viện chưa tìm được nguồn chắc về năm mở cửa lại sau trùng tu, nên không ghi năm.
IIIMặt Tiền Như Bức Bàn Thờ, Lòng Nhà Thờ Phủ Vàng
Mặt bằng La Compañía lấy mẫu từ hai nhà thờ của Dòng Tên ở Rôma, Il Gesù và Sant'Ignazio, theo El Comercio: một gian giữa rộng, hai bên là các nhà nguyện, mái vòm lớn ở chỗ giao với cánh ngang. Cái riêng của Quito nằm ở cách trang trí. Tường, vòm cuốn, cột và bàn thờ phủ kín chạm nổi, phần lớn thiếp lá vàng, tới mức gần như không còn mảng tường trơn nào.
Mặt tiền làm bằng đá andesite, loại đá núi lửa lấy từ điền trang Tolóntag theo El Comercio. Sáu cột xoắn kiểu Salomon cao 5 mét chia mặt đá thành từng ô, và toàn bộ mặt tiền được dựng như một bức bàn thờ ngoài trời. Đây là phần làm sau cùng, mất hơn bốn mươi năm.
Xong năm 1765, sáu cột xoắn Salomon cao 5 mét, chạm kín từ chân tới đỉnh, do Leonardo Deubler khởi làm và Venancio Gandolfi hoàn thành.
Phủ gần hết bàn thờ, tường và cột theo El Comercio. Casa Gangotena ghi còn khoảng 52 kg vàng.
Vụ cháy năm 1996 để lại một hình thiên thần bị ám đen trên mái vòm, tới nay vẫn còn thấy (El Comercio).
Tranh lớn năm 1879 của Alejandro Salas, vẽ cảnh ngày phán xét, một trong những điểm nhấn của lòng nhà thờ theo El Comercio.
Hài cốt vị thánh đầu tiên của Ecuador được giữ trong bình đồng tại nhà thờ.
Casa Gangotena ghi đàn organ 1.104 ống và hàng ghế gỗ sồi thế kỷ 17.
IVThế Đất Và Hướng
Người Dòng Tên dựng La Compañía theo phép phụng vụ và theo ô phố của thành Quito thời thuộc Tây Ban Nha, không theo phong thủy. Công Giáo không có giáo lý phong thủy, hướng nhà thờ theo lệ phụng vụ, xưa ưa quay cung thánh về phía đông, còn ở các thành phố châu Mỹ thì nhà thờ thường ăn theo đường phố và quảng trường. Mục này là cách thư viện đọc thế đất theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để bạn đọc có chỗ đối chiếu, không phải điều chép trong tư liệu của nhà thờ hay của Dòng Tên.
Quito nằm trong một thung lũng hẹp giữa dãy Andes, theo UNESCO ở độ cao 2.850 mét, lưng tựa sườn núi lửa Pichincha ở phía tây. Theo lối cổ truyền, một thành phố tựa lưng vào khối núi lớn là có chỗ dựa vững, núi Pichincha giữ vai huyền vũ sau lưng. Phía nam phố cổ có ngọn đồi tròn El Panecillo đứng riêng, như một ngọn án sơn nhỏ trước mặt thành.
Thứ hai là vị trí giữa phố cổ. La Compañía đứng cách quảng trường chính Plaza Grande một dãy phố, giữa lõi của thành xưa, nơi các dòng tu lớn đều dựng nhà thờ. Lối xem đất Việt gọi chỗ các công trình thờ tự quây quần quanh một quảng trường trung tâm là nơi tụ khí của thành, dù ở đây đó là cách người Tây Ban Nha quy hoạch mọi thành phố thuộc địa.
Thứ ba là đá và vàng. Mặt tiền là đá núi lửa lấy từ chính vùng núi quanh Quito, lòng nhà thờ là vàng. Nếu đọc theo ngũ hành thì bên ngoài là Thổ, bên trong là Kim, Thổ sinh Kim, vỏ đá bọc lấy lõi vàng. Đó là một cách đọc hình ảnh mà thư viện đưa ra để đối chiếu, người thợ Quito xưa không nghĩ theo lối ấy.
VLễ Thánh Mariana, Lễ Thánh Ignatiô Và Năm Phụng Vụ
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm những ngày riêng của Dòng Tên và của Giáo hội Ecuador. Ngày gắn riêng với nơi này là lễ Thánh Mariana de Jesús ngày 26 tháng 5, vì hài cốt bà nằm ở đây. Với một nhà thờ Dòng Tên, lễ Thánh Ignatiô Loyola ngày 31 tháng 7 là lễ của đấng lập dòng. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 26 tháng 5 | Lịch phụng vụ Công Giáo tại Ecuador, dương lịch | Lễ Thánh Mariana de Jesús | Ngày bà qua đời năm 1645 (ACI Prensa). Vị thánh đầu tiên của Ecuador, hài cốt giữ tại La Compañía. |
| 31 tháng 7 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Thánh Ignatiô Loyola | Lễ đấng lập Dòng Tên, ngày lễ chung của mọi nhà thờ Dòng Tên. |
| 3 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Thánh Phanxicô Xaviê | Kính vị thừa sai Dòng Tên, có bàn thờ riêng trong nhà thờ, chính bàn thờ bị hư hại trong vụ cháy năm 1996. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Lịch phụng vụ Công Giáo, ngày đổi theo năm | Đỉnh cao năm phụng vụ | Các nghi lễ Tuần Thánh cử hành như ở mọi nhà thờ, ngày tính theo lễ Phục Sinh từng năm. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Giáng Sinh | Lễ trọng của năm phụng vụ. |
Cùng nghệ thuật Baroque thời thuộc Tây Ban Nha, quý vị có thể đọc bài Nhà thờ San Agustin, Manila. Ở Cuba, Nhà thờ chính tòa La Habana cũng do Dòng Tên khởi xây ở thế kỷ 18. Muốn so mặt tiền đá Baroque thế kỷ 18 với một mặt tiền cùng thời ở châu Âu, xin xem bài Nhà thờ chính tòa Santiago de Compostela. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt riêng của người Việt tại Quito, nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Centro Histórico de Quito, gần Plaza Grande, Quito
- Đường tới
- Nhà thờ nằm giữa trung tâm lịch sử Quito, cách quảng trường Plaza Grande một dãy phố. Từ Plaza Grande quý vị đi bộ vài phút là tới mặt tiền đá.
- Toạ độ
- -0.2209, -78.5137
La Compañía vừa đón khách xem nghệ thuật vừa là nhà thờ có thánh lễ. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng, không đi lại giữa lòng nhà thờ khi đang có lễ. Lớp lá vàng rất mỏng và dễ tổn thương, xin quý vị không chạm tay vào các bề mặt thiếp vàng và không dùng đèn chớp. Trước mộ Thánh Mariana de Jesús, người đến viếng thường dừng lại cầu nguyện, xin quý vị nhường chỗ cho họ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Dòng Tên (La Compañía), Quito
Contribute photos, information or video for Church of La Compañía, QuitoThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ La Compañía Quito xây trong bao lâu
Khoảng 160 năm, từ năm 1605 tới năm 1765 theo El Comercio. Thân nhà thờ xây trong thế kỷ 17, mặt tiền đá andesite làm sau cùng: tu sĩ người Đức Leonardo Deubler khởi làm năm 1722 (trang Dòng Tên ghi 1723), kiến trúc sư người Ý Venancio Gandolfi hoàn thành ngày 24 tháng 7 năm 1765.
Nhà thờ La Compañía có bao nhiêu vàng
Lá vàng 23 carat phủ gần hết bàn thờ, tường và cột theo El Comercio. Casa Gangotena ghi lượng vàng còn lại khoảng 52 kg. Vì lá vàng rất mỏng nên một lượng nhỏ trải được diện tích lớn, và ánh vàng khắp lòng nhà thờ chủ yếu là thành quả của tay nghề thiếp vàng trường phái Quito.
Thánh Mariana de Jesús là ai
Là vị thánh đầu tiên của Ecuador, sinh ở Quito năm 1618, mất ngày 26 tháng 5 năm 1645, được gọi là Hoa huệ của Quito. Truyền thống nhớ bà vì đã dâng lời cầu nguyện và đau đớn của mình xin cho dịch bệnh chấm dứt năm 1645. Đức Piô XII tôn bà lên bậc hiển thánh năm 1950, hài cốt bà giữ tại La Compañía.
Nhà thờ La Compañía bị cháy năm nào
Ngày 31 tháng 1 năm 1996, khi bàn thờ Thánh Phanxicô Xaviê đang được tu bổ, một bóng đèn nổ làm cháy hơi dung môi. Bàn thờ hư hại nặng, mái vòm ám khói, và một hình thiên thần bị ám đen vẫn còn trên vòm. Sau đó là một cuộc trùng tu dài. Thư viện chưa có nguồn chắc về năm mở cửa lại.
Baroque Quito là gì
Là dòng nghệ thuật tôn giáo của thợ chạm, thợ vẽ và thợ thiếp vàng ở Quito thời thuộc Tây Ban Nha, nổi tiếng về tượng gỗ sơn và bàn thờ chạm thiếp vàng. Hồ sơ UNESCO về Thành phố Quito, ghi danh năm 1978, nêu nhà thờ và học viện Dòng Tên La Compañía là mẫu mực thuần khiết của trường phái này.