Hình thờ trong Đạo Mẫu: Tam tòa Thánh Mẫu, Tứ phủ, Ngũ Hổ và cách bài trí điện Mẫu

ITam Phủ, Tứ Phủ Và Bốn Màu

Người thờ Mẫu hình dung vũ trụ chia thành các cõi, gọi là phủ, mỗi phủ có một vị Mẫu cai quản. Ông Ngô Đức Thịnh viết rằng Thánh Mẫu hiện thân thành ba hoặc bốn vị Mẫu coi bốn cõi: Thiên phủ (trời), Địa phủ (đất), Thoải phủ (nước) và Nhạc phủ (núi rừng). Thoải phủ cũng gọi là Thủy phủ.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022.

Mỗi phủ có một màu riêng. Màu ấy hiện trên áo tượng, trên khăn áo của người hầu đồng và trên cả lễ vật. Đây là chìa khóa để nhận ra một vị thuộc phủ nào khi đứng trước ban thờ.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Worshipping Mother Goddess: Pure Heart, Beauty, Joy.

PhủCõiMàuVị Mẫu cai quản

Thiên phủMiền trờiĐỏMẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất)

Nhạc phủMiền rừng núiXanhMẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị)

Thoải phủMiền sông nướcTrắngMẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam)

Địa phủMiền đấtVàngMẫu Địa

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022. Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Worshipping Mother Goddess: Pure Heart, Beauty, Joy. Báo Pháp luật Việt Nam, Độc đáo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, 20/02/2021.

Một ban Mẫu trong chùa (theo tên tệp là "Chùa Hà Giang"), ảnh chụp năm 2021. Ba pho nhỏ trên cùng trùm khăn trắng, đỏ và xanh. Trang tệp không ghi tên pho lớn ở giữa. Tượng mới.Ảnh: Trungsant31, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bộ áo khăn màu trắng của Thoải phủ, bày trên hình nhân, tay cầm quạt. Người chụp ghi đây là áo dùng cho tượng và cho người hầu giá Chầu Đệ Tam Thoải phủ. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Hà Nội, năm 2012.Ảnh: Hoangkid, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ba phủ là ba phủ nào: các nguồn ghi khác nhau

Hồ sơ UNESCO ghi danh năm 2016 gọi là ba cõi trời, nước và núi rừng. Bà Phạm Thị Thơm lại viết Tam phủ gồm Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ, còn Tứ phủ là bước phát triển sau khi có thêm Nhạc phủ. Tác giả Nguyễn Ngọc Mai ghi ba màu đỏ, vàng, trắng ứng với Thiên, Địa, Thoải. Ông Đặng Thế Đại thì coi phủ thứ tư là Nhân phủ, cõi người, gắn với Mẫu Liễu. Thư viện ghi lại cả bốn cách hiểu và không chọn cách nào.

Nguồn: UNESCO, Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms (ghi danh năm 2016). Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022. Nguyễn Ngọc Mai, Biến đổi tôn giáo truyền thống (trường hợp thờ Mẫu ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam), Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2017. Đặng Thế Đại, Hình tượng Mẫu Liễu qua cái nhìn văn hóa học, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số 4(89), 2015.

Ông Đỗ Duy Hưng tóm lược rằng việc thờ Mẫu có ba lớp chồng lên nhau: lớp thờ nữ thần, lớp thờ mẫu thần và lớp thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Trang này chỉ nói về lớp thứ ba, lớp có hệ thống hình thờ rõ nhất.

Nguồn: Đỗ Duy Hưng, Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 11, 2021.

IITam Tòa Thánh Mẫu Và Mẫu Liễu Hạnh

Ở nơi cao nhất và sâu nhất của điện Mẫu là ba pho tượng nữ ngồi ngang nhau, gọi là Tam tòa Thánh Mẫu. Ông Phạm Trọng Toàn viết rằng Tam tòa gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn, về sau dân gian thêm Mẫu Địa mà vẫn gọi là Tam tòa.

Nguồn: Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019.

Bài nghiên cứu của bà Laurel Kendall cùng hai đồng tác giả tả ba pho tượng Mẫu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: ngồi thẳng lưng trên bệ, thân thon, mặt trái xoan, mũi thẳng, dái tai dài, dáng người phụ nữ quý phái. Ba pho giống nhau, chỉ khác nét mặt đôi chút và khác màu yếm: đỏ, xanh, trắng. Thợ tạc dùng gỗ mít.

Nguồn: Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008.

Ban thờ Tam tòa Thánh Mẫu ở tu viện Vĩnh Nghiêm, ảnh chụp năm 2022: ba pho tượng ngồi ngang hàng trong khám sơn son thếp vàng. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Toàn cảnh khám thờ Tam tòa Thánh Mẫu ở tu viện Vĩnh Nghiêm, ảnh chụp năm 2022. Tượng và khám mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ban thờ Mẫu ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022: pho áo đỏ ngồi trước, các pho áo xanh và áo vàng ngồi lớp sau. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mẫu Thượng Thiên

Mẫu Đệ Nhất, Mẫu ThiênNhận ra: Áo hoặc yếm đỏ, ngồi giữa

Vị Mẫu cai quản miền trời. Các nguồn đã đọc đều đặt Mẫu Thượng Thiên ở giữa khi ba pho ngồi ngang hàng. Bà Phạm Thị Thơm viết Mẫu làm chủ mây mưa sấm chớp.

Nguồn: Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014. Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023.

Mẫu Thượng Ngàn

Mẫu Đệ Nhị, Mẫu Nhạc phủNhận ra: Áo hoặc yếm xanh

Vị Mẫu của miền rừng núi. Bà Phạm Thị Thơm ghi Mẫu cai quản 81 cửa rừng từ nam ra bắc. Nhiều đền phủ có ban hoặc động Sơn Trang. Bài khảo sát ở Huế tả ban thờ cõi Thượng Ngàn mang dáng hang động, có núi rừng, cây cỏ và các loài voi, ngựa, hổ, rắn, chim.

Động Sơn Trang trong Phủ Tây Hồ, Hà Nội, ảnh chụp năm 2013.Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Nguyễn Hữu Phúc, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ ở Thừa Thiên Huế nhìn từ hệ thống thần linh của Thiên Tiên Thánh giáo, Nghiên cứu Tôn giáo số 2, 2022.

Mẫu Thoải

Mẫu Đệ Tam, Mẫu ThủyNhận ra: Áo hoặc yếm trắng

Vị Mẫu của miền sông biển. Màu trắng của Thoải phủ cũng là màu áo của các vị thuộc phủ này ở hàng dưới, như Quan lớn Đệ Tam và ông Hoàng Bơ.

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009.

Mẫu Địa

Nhận ra: Áo vàng

Vị Mẫu của đất đai, có mặt khi điện thờ theo hệ Tứ phủ. Bà Phạm Thị Thơm viết Mẫu Địa thường ngồi ở giữa và mặc áo vàng, còn Mẫu Đệ Nhất áo đỏ ngồi ở phía sau.

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019.

Mẫu Liễu Hạnh

Liễu Hạnh Công chúa, Vân Hương Thánh Mẫu, Chúa TiênNhận ra: Thường được thờ như Mẫu Đệ Nhất, áo đỏ

UNESCO tả Liễu Hạnh là một tiên nữ giáng trần, sống như người thường rồi quy y, được tôn là Mẫu của thiên hạ. Ông Đỗ Duy Hưng gọi Mẫu Liễu Hạnh là thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Bộ. Tác giả Nguyễn Ngọc Mai cho rằng việc thờ Mẫu Liễu Hạnh bắt đầu từ thế kỷ 16. Mẫu Liễu Hạnh là vị nào trong Tam tòa thì các nguồn chưa thống nhất, xem ô bên dưới.

Phủ Tây Hồ trên bán đảo giữa hồ Tây, Hà Nội, nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh. Ảnh chụp năm 2013.Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Nguồn: UNESCO, Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms (ghi danh năm 2016). Đỗ Duy Hưng, Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 11, 2021. Nguyễn Ngọc Mai, Biến đổi tôn giáo truyền thống (trường hợp thờ Mẫu ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam), Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2017.

Mẫu Liễu Hạnh là vị nào trong Tam tòa

Ông Ngô Đức Thịnh viết Mẫu Thượng Thiên được đồng nhất với Liễu Hạnh Công chúa, con gái Ngọc Hoàng. Bài của bà Kendall cũng chép danh hiệu "Đệ nhất Thánh Mẫu Liễu Hạnh công chúa". Ông Đặng Thế Đại lại xếp Mẫu Liễu vào cõi thứ tư là Nhân phủ, bên cạnh ba Mẫu của Trời, Non, Nước. Wikipedia tiếng Việt ghi Mẫu Đệ Nhất thường là Mẫu Liễu Hạnh hoặc Mẫu Cửu Trùng Thiên. Thư viện ghi cả ba ý và không chọn bên nào.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008. Đặng Thế Đại, Hình tượng Mẫu Liễu qua cái nhìn văn hóa học, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số 4(89), 2015. Wikipedia tiếng Việt, Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Bên trái, bên phải: thư viện không ghi

Bà Kendall viết Mẫu Thượng Ngàn yếm xanh ngồi bên trái của Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải yếm trắng ngồi bên phải của Mẫu Thượng Thiên, tức là tính từ chính pho tượng giữa. Wikipedia tiếng Việt ghi ngược lại: Mẫu Thượng Ngàn ở bên phải, Mẫu Thoải ở bên trái Mẫu Thượng Thiên. Bài của bà Phạm Thị Thơm ghi "bên trái" cho cả hai vị và không nói tính từ đâu. Ông Trần Lâm Biền tả Phủ Vân Cát có ba pho ngang hàng, Mẫu Thượng Thiên ở giữa, còn Mẫu Thượng Ngàn ngồi phía trước. Vì vậy trang này chỉ ghi điều các nguồn khớp nhau: Mẫu Thượng Thiên áo đỏ ở giữa. Muốn biết vị nào ở bên nào, hãy nhìn màu áo.

Nguồn: Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008. Wikipedia tiếng Việt, Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

IIICác Hàng Dưới Mẫu: Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu

Dưới Tam tòa Thánh Mẫu là một triều đình nhiều hàng. Bà Phạm Thị Thơm kể sáu hàng cơ bản: Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Quan lớn, Tứ phủ Chầu bà, Thập vị ông Hoàng, Thập nhị Thánh Cô và Thập vị Thánh Cậu. Ông Phạm Trọng Toàn xếp chín hàng, trên cùng là Ngọc Hoàng, dưới cùng là Ngũ Hổ và ông Lốt. Số vị trong mỗi hàng thì mỗi nguồn ghi một khác.

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022. Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019.

Ban thờ chư vị Tôn quan Tứ phủ ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022: hàng sau là các vị Quan lớn để râu, đội mũ cánh chuồn, hàng trước là ba ông Hoàng. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cũng ban thờ ấy nhìn thẳng: các lớp tượng xếp từ cao xuống thấp, bát hương ở trước. Chùa Giác Hải, năm 2022.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tranh thờ Công đồng Tứ phủ, dòng tranh Hàng Trống. Người đăng ảnh ghi là tranh cổ, cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20, không ghi nơi giữ. Trên cùng một vị ngồi giữa hai người hầu, kế đó là hàng bốn vị quan, rồi hàng bốn vị nữ cầm quạt, dưới cùng là thuyền rồng.Ảnh: Riolam, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngọc Hoàng

Vua Cha Ngọc HoàngNhận ra: Dáng vua ngồi ngai, tay cầm hốt, đặt ở nơi cao nhất

Ông Ngô Đức Thịnh viết Thánh Mẫu là vị cao nhất, đôi khi được đặt dưới sự trông coi của Ngọc Hoàng hay của Phật Bà Quan Âm, nhưng mối gắn với Đạo giáo và Phật giáo khá lỏng. Ông Trần Lâm Biền viết rằng Ngọc Hoàng của Đạo giáo Trung Hoa có mặt trên ban thờ. Wikipedia tiếng Việt ghi hai bên Ngọc Hoàng là Quan Nam Tào và Quan Bắc Đẩu. Thư viện chưa tìm được nguồn nghiên cứu nói rõ hơn về hai vị này trong điện Mẫu.

Tượng Ngọc Hoàng ngồi ngai, hai tay cầm hốt, hiện vật thời Nguyễn. Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là hiện vật bảo tàng, không phải tượng lấy từ một điện Mẫu cụ thể.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014. Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019. Wikipedia tiếng Việt, Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Ngũ vị Tôn quan

Ngũ vị Quan lớnNhận ra: Năm vị quan để râu, mũ cánh chuồn, áo theo màu phủ

Theo ông Ngô Đức Thịnh, hàng Quan lớn có mười vị nhưng chỉ năm vị đầu thường được thờ và giáng đồng. Quan Đệ Nhất thuộc Thiên phủ, mặc áo đỏ. Quan Đệ Nhị và Quan Đệ Ngũ thuộc phủ núi rừng, mặc áo xanh. Quan Đệ Tam Thoải phủ mặc áo trắng. Wikipedia tiếng Việt ghi thêm Quan Đệ Tứ Khâm Sai áo vàng và Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh áo xanh lam hoặc tím đen. Ông Trần Lâm Biền viết Quan Đệ Ngũ là một vị tướng thời Trần.

Tượng Quan lớn Tuần Tranh trong khám, đền Kỳ Cùng, thành phố Lạng Sơn. Ảnh chụp năm 2013.Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Wikipedia tiếng Việt, Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

Tứ phủ Chầu bà

Nhận ra: Các vị nữ, áo khăn theo lối các dân tộc miền núi

Ông Ngô Đức Thịnh ghi có mười hai vị Chầu. Bốn vị đầu coi bốn phủ và là hóa thân của bốn vị Mẫu. Áo, khăn, thắt lưng, trang sức của các Chầu phỏng theo y phục của những dân tộc mà các vị gắn bó. Ông Trần Lâm Biền thì kể mười một vị.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

Tứ phủ ông Hoàng

Quan HoàngNhận ra: Các vị nam trẻ, không râu, áo theo màu phủ

Có mười ông Hoàng. Ba vị hay giáng đồng nhất là ông Hoàng Bơ, ông Hoàng Bảy và ông Hoàng Mười. Ông Ngô Đức Thịnh tả ông Hoàng Bơ Thoải phủ áo gấm trắng, khăn trắng. Ông Hoàng Bảy Bảo Hà thuộc phủ núi rừng, áo xanh. Ông Hoàng Mười thuộc Địa phủ, áo vàng. Pho ông Hoàng Bảy trong ảnh mặc áo tím sẫm, cho thấy màu áo tượng không phải nơi nào cũng theo đúng một lệ.

Tượng ông Hoàng Bơ áo trắng ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tượng ông Hoàng Bảy ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Pho này mặc áo màu tím sẫm. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tượng ông Hoàng Mười áo vàng ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022.

Tứ phủ Thánh Cô

Nhận ra: Các cô gái trẻ, áo nhiều màu, hay cầm quạt, mái chèo, khay lễ

Mười hai vị, từ Cô Đệ Nhất tới Cô Bé. Ông Ngô Đức Thịnh viết các Cô còn trẻ, chưa chồng, nên giá Cô bao giờ cũng vui, áo nhiều màu, có múa quạt, múa mái chèo, múa thêu hoa, múa mồi, múa khăn. Nhiều Cô gốc người dân tộc nên áo quần theo lối miền núi.

Tượng Cô đứng hầu, tay bưng khay quả, ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022.

Tứ phủ Thánh Cậu

Nhận ra: Các bé trai, tóc để chỏm hoặc búi

Mười vị, hầu cận các ông Hoàng. Ông Ngô Đức Thịnh ghi các Cậu từ một tới chín tuổi, tính tinh nghịch. Bà Phạm Thị Thơm viết các Cậu là những người mất khi còn nhỏ, dưới mười tuổi. Nhiều đền có lầu Cậu hay khám thờ Cậu Bé riêng.

Tượng Cậu đứng hầu bên ban thờ Tôn quan Tứ phủ ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Khám thờ Cậu Bé trong đền thờ Đức Thánh Trần ở Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2021. Tấm biển phía trước ghi "Bàn thờ Cậu Bé".Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022.

IVNgũ Hổ Và Ông Lốt

Dưới gầm ban thờ chính có một ban thấp gọi là hạ ban, nơi thờ Ngũ Hổ. Hai tác giả Vũ Hồng Thuật và Trần Chiều Phụng khảo sát và ghi rằng tất cả các nơi họ tới đều có ban thờ thần hổ ở hạ ban của gian thờ công đồng và ở hạ ban của ban Chúa Sơn Trang. Trong điện Mẫu, hổ là vị thần giám hộ công đồng Phật Thánh.

Nguồn: Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024.

Vị hổMàuPhương trấn giữ

Hoàng hổVàngTrung ương, giữ vai chính, trấn cửa điện

Thanh hổXanhPhương Đông

Bạch hổTrắngPhương Tây

Xích hổĐỏPhương Nam

Hắc hổĐen hoặc xámPhương Bắc

Nguồn: Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024.

Tượng hổ được đắp bằng đất sét trộn giấy dó, mùn cưa, mật mía và nước vôi, hoặc làm bằng đá, gỗ, gốm sứ. Nhiều nơi không đặt tượng mà treo tranh Ngũ Hổ Hàng Trống. Lễ dâng ông Hổ theo hai tác giả gồm năm miếng thịt lợn, năm quả trứng sống, đĩa gạo muối, chóe nước và rượu trắng.

Nguồn: Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024.

Tranh Ngũ Hổ, dòng tranh Hàng Trống, Hà Nội, vẽ trên giấy: hổ vàng ngồi giữa, bốn hổ khác màu ở bốn góc. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Trang tệp không ghi niên đại.Ảnh: Daderot, Public domain, Wikimedia Commons

Cận cảnh con hổ trắng trong tranh Ngũ Hổ Hàng Trống. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.Ảnh: Daderot, CC0, Wikimedia Commons

Ban thờ ông Hổ trong một ngôi chùa ở Hàm Long, Hà Nội: bức tranh hổ lồng khung gỗ chạm, phía trước là bát hương. Ảnh autochrome của Léon Busy, tháng 5 năm 1916. Lưu trữ Albert Kahn.Ảnh: Busy Léon, CC0, Wikimedia Commons

Ban Ngũ Hổ ở hạ ban, dưới ban thờ chính của một đền thờ Đức Thánh Trần ở Tân Phú, Thành phố Hồ Chí Minh, ảnh chụp năm 2022: bức tranh hổ nhỏ, bát hương, trứng và gạo muối.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bức phù điêu Ngũ Hổ sơn màu trên ban thờ trong Miếu Bà ở Linh Phong Thiền tự, Bà Nà, tháng 3 năm 2021. Tác phẩm mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tấm ảnh màu năm 1916 của Léon Busy chụp một ban thờ như vậy trong một ngôi chùa ở Hàm Long, Hà Nội. Chú thích gốc tiếng Pháp gọi là ban thờ "Chúa Hổ". Trên ban chỉ có một bức tranh hổ lồng khung và một bát hương đặt sát đất.

Nguồn: Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: L'autel du Seigneur Tigre, A7658.

Ông Lốt, đôi rắn phía trên ban thờ

Ngược với Ngũ Hổ ở dưới thấp, ông Lốt ở trên cao. Bà Phạm Thị Thơm tả đền Tiên La: trên các xà ngang đều có ông Lốt xanh và trắng cùng các nón công đồng. Bài khảo sát điện thờ tư gia ở Hà Nội gọi là Quan Thanh Xà, Bạch Xà. Ông Ngô Đức Thịnh xếp ông Lốt và Ngũ Hổ vào thần điện của đạo Mẫu và ghi rằng các vị này đôi khi cũng giáng đồng. Ông Đặng Thế Đại coi tục thờ rắn là một lớp tín ngưỡng cổ được đạo Mẫu thu nhận.

Nguồn: Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022. Nguyễn Hữu Thụ, Nguyễn Thị Thùy Linh, Đặc điểm điện thờ Mẫu tư gia qua khảo cứu một số trường hợp ở Hà Nội, Nghiên cứu Tôn giáo số 3, 2022. Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Đặng Thế Đại, Hình tượng Mẫu Liễu qua cái nhìn văn hóa học, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số 4(89), 2015.

Điện thờ Tôn quan Tứ phủ ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Trên vòm phía trên ban thờ là đôi ông Lốt, một rắn xanh và một rắn trắng, cùng chùm nón công đồng nhiều màu.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

VĐức Thánh Trần Và Ban Trần Triều

Bên cạnh bốn phủ của Mẫu, dân gian còn nhận một phủ nữa là phủ Trần Triều, gắn với việc thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, người thắng quân Nguyên Mông ở thế kỷ 13. Ông Ngô Đức Thịnh viết rằng có đền coi Đức Thánh Trần là vị cao nhất, ngang với Ngọc Hoàng, và người đời cầu Ngài trừ tà, chữa bệnh.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009.

Câu "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" nối hai tục thờ: Cha là Đức Thánh Trần, Mẹ là Mẫu Liễu Hạnh. Ông Trần Lâm Biền ghi rằng những năm gần đây khu thờ Mẫu có thêm ban thờ Trần Hưng Đạo. Trong các điện thờ tư gia ở Hà Nội, ban Trần Triều và ban Sơn Trang đặt hai bên ban Công đồng.

Nguồn: Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014. Nguyễn Hữu Thụ, Nguyễn Thị Thùy Linh, Đặc điểm điện thờ Mẫu tư gia qua khảo cứu một số trường hợp ở Hà Nội, Nghiên cứu Tôn giáo số 3, 2022.

Ban thờ Công đồng Trần Triều ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022: Đức Thánh Trần ngồi giữa, hai bên có tượng hầu và lọng. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tượng Đức Thánh Trần áo đỏ, đội mũ cánh chuồn, ngồi ngai, ở chùa Giác Hải, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tượng đồng Đức Thánh Trần trong đền Kiếp Bạc, ảnh chụp năm 2023. Trang tệp không ghi niên đại pho tượng.Ảnh: Khangoii, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cổng đền Kiếp Bạc, ảnh André Salles chụp năm 1904. Thư viện số Gallica.Ảnh: André Salles, Public domain, Wikimedia Commons

Đây là một tục thờ riêng, có đền miếu và lễ hội riêng. Trang này chỉ nhắc tới chỗ tục thờ ấy gặp điện Mẫu.

VIMột Điện Mẫu Bày Từ Trong Ra Ngoài

Không có một khuôn bài trí chung cho mọi phủ, đền, điện. Sơ đồ dưới đây gom những điểm mà các bài khảo sát đã đọc cùng nhắc tới. Thứ tự là từ cao xuống thấp, từ trong sâu ra ngoài.

Nguồn: Nguyễn Hữu Thụ, Nguyễn Thị Thùy Linh, Đặc điểm điện thờ Mẫu tư gia qua khảo cứu một số trường hợp ở Hà Nội, Nghiên cứu Tôn giáo số 3, 2022. Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

Cao nhất, nếu cóBan Phật hoặc Ngọc HoàngĐiện tư gia ở Hà Nội đặt ban Phật ở chỗ cao nhất. Có nơi đặt Ngọc Hoàng

Trên xà, trên vòmÔng LốtĐôi rắn xanh và trắng, cùng các nón công đồng treo phía trên

Trong cùngTam tòa Thánh MẫuBa pho ngồi ngang, Mẫu Thượng Thiên áo đỏ ở giữa. Thường đặt trong khám hoặc cung cấm

Các lớp phía trướcBan Công đồngNgũ vị Tôn quan, rồi các Chầu bà, các ông Hoàng, xếp từ cao xuống thấp

Hai bênBan Trần Triều và ban Sơn TrangĐức Thánh Trần một bên. Ban Sơn Trang của cõi rừng núi một bên, bày như hang núi

Đứng hầu, lầu riêngCô và CậuTượng Cô, tượng Cậu đứng cạnh ban, hoặc có lầu Cô, lầu Cậu riêng

Dưới gầm banHạ ban Ngũ HổTượng hoặc tranh năm ông Hổ, có bát hương riêng

Ngoài sânCây hươngĐiện tư gia ở Hà Nội có cây hương thờ Mẫu Cửu Trùng ở ngoài trời

Sơ đồ là hình vẽ duy nhất trên trang. Bên nào là ban Trần Triều, bên nào là ban Sơn Trang thì nguồn không nói, nên sơ đồ không ghi.

Ban thờ "Đức Thánh Mẫu" trong một ngôi chùa ở Bắc Ninh (chú thích gốc ghi Bô-sôn): pho tượng ngồi giữa hai tượng hầu, phía sau là bức vẽ đôi rồng. Ảnh autochrome của Léon Busy, tháng 10 năm 1916. Lưu trữ Albert Kahn.Ảnh: Busy Léon, CC0, Wikimedia Commons

Ban thờ bày đầy lễ vật trong một ngôi đền nhỏ ở Hà Nội. Chú thích gốc ghi "đạo Ba Cõi". Ảnh autochrome của Léon Busy, tháng 5 năm 1916. Lưu trữ Albert Kahn.Ảnh: Busy Léon, CC0, Wikimedia Commons

Ảnh của Léon Busy chụp tháng 10 năm 1916 ở Bắc Ninh cho thấy một ban thờ được chú thích là ban "Đức Thánh Mẫu" nằm ngay trong một ngôi chùa. Việc thờ Mẫu trong khuôn viên chùa, ở một gian riêng, tới nay vẫn gặp ở nhiều nơi, như mấy ban thờ chụp năm 2022 trên trang này.

Nguồn: Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: L'autel de la Sainte Mère, A9926.

Một ngôi phủ lớn: bốn cung nối nhau

Ông Trần Lâm Biền tả Phủ Tiên Hương ở Phủ Dầy có bốn cung đi từ ngoài vào. Cung đệ tứ đặt ban thờ Tứ phủ. Cung đệ tam bày bát bửu. Cung đệ nhị có ban thờ Tứ vị Chầu bà. Cung đệ nhất, trong cùng, là nơi thờ Mẫu. Ở Phủ Vân Cát, tượng Mẫu được phủ áo thờ và ba pho đặt ngang một tầm.

Nguồn: Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

Tượng mới, phải qua lễ mới thành tượng thờ

Bà Kendall ghi lại lệ của người thờ Mẫu: pho tượng vừa tạc xong chưa phải là tượng thờ. Thầy cúng làm lễ yên vị, đặt vào hốc sau lưng tượng gói bùa, mảnh vật quý và chỉ ngũ sắc. Tượng được phủ vải đỏ có gài bùa cho tới nửa đêm ngày lành, khi thầy thỉnh Mẫu nhập tượng và khai mở năm giác quan. Ông Vũ Hồng Thuật gọi đây là lễ "hô thần nhập tượng", làm cho cả tượng các vị Tứ phủ, ông Hổ và ông Lốt.

Nguồn: Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008. Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024.

VIITranh Thờ Hàng Trống

Nơi không có tượng thì thờ tranh. Dòng tranh Hàng Trống ở Hà Nội làm nhiều tranh cho các đền phủ. Wikipedia tiếng Việt kể các đề tài: Tứ phủ công đồng, Bà Chúa Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Ngũ Hổ, ông Hoàng cưỡi cá, cưỡi ngựa, cưỡi rắn, ông Hoàng Mười, Đức Thánh Trần. Thư viện chưa đối chiếu danh sách này với một sách chuyên khảo.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt, Tranh Hàng Trống.

Điều làm tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ là cách làm. Chỉ có khâu in nét là in hàng loạt bằng ván khắc. Khâu tô màu thì làm tay từng bức, người thợ "vờn" màu cho chuyển đậm nhạt. Bài báo năm 2006 viết về nghệ nhân Lê Đình Nghiên, đời thứ ba của một gia đình làm tranh gốc làng Bình Vọng, và nỗi lo dòng tranh thất truyền.

Nguồn: Báo Sài Gòn Giải Phóng, Người giữ nghề cho tranh Hàng Trống, 27/01/2006.

Tranh Ngũ Hổ là bức được nhắc tới nhiều nhất. Năm màu trắng, vàng, đen xám, xanh, đỏ của năm con hổ làm nên bố cục của bức tranh. Một bảo tàng ở Budapest giữ một bức Bạch Hổ in tại Hàng Trống năm 1956 tới 1957 và ghi rằng hổ trắng là một trong Ngũ Hổ, vừa là thần giữ nhà, vừa là tranh treo ngày Tết.

Nguồn: Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024. Bảo tàng Nghệ thuật Á Đông Hopp Ferenc (Budapest), Traditional New Year painting, White tiger (Bạch hổ). Việt Nam News, Hàng Trống folk painting exhibition revives traditional art form.

VIIIÁo Khăn Hầu Đồng: Hình Thờ Bằng Người

Trong nghi lễ hầu đồng, các vị Thánh lần lượt giáng vào thanh đồng. Ông Ngô Đức Thịnh viết mỗi vị có bộ áo riêng, thanh đồng mặc vào khi vị ấy giáng. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam coi bộ áo là dấu để nhận ra từng vị. Vì vậy người thờ Mẫu nhìn một giá đồng cũng như nhìn một pho tượng sống: màu áo cho biết phủ, kiểu áo và vật cầm tay cho biết hàng.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Worshipping Mother Goddess: Pure Heart, Beauty, Joy.

Vật quan trọng nhất là tấm khăn phủ diện màu đỏ. Tấm khăn trùm lên đầu thanh đồng báo hiệu lúc Thánh giáng vào và lúc Thánh thăng. Khi ba vị Mẫu giáng, thanh đồng không mở khăn: theo ông Ngô Đức Thịnh, Mẫu chỉ giáng chứ không nhập, nên người hầu phải giữ khăn đỏ che mặt. Các ông Hoàng thì vác trên vai đôi hèo tượng trưng cho ngựa.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009.

Lễ vật cũng theo màu. Người hầu đồng chọn đồ lễ cùng màu với phủ của vị đang giáng.

Nguồn: Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009.

Một bà đồng ở Bắc Kỳ trùm khăn đỏ, tay cầm quạt, ngồi cạnh bàn có gương và bình hoa. Ảnh màu autochrome của Léon Busy, tháng 5 tới tháng 6 năm 1916. Chú thích gốc ghi là "nữ tư tế của đạo Ba Cõi". Lưu trữ Albert Kahn.Ảnh: Busy Léon, CC0, Wikimedia Commons

Một bà đồng ở Bắc Kỳ trong áo và khăn màu cam đỏ, tay cầm quạt, ngồi ghế giữa hai chậu hoa. Ảnh autochrome của Léon Busy, tháng 5 tới tháng 6 năm 1916. Lưu trữ Albert Kahn.Ảnh: Busy Léon, CC0, Wikimedia Commons

Hai bức ảnh màu trên do Léon Busy chụp ở Bắc Kỳ giữa năm 1916 cho kho lưu trữ của Albert Kahn. Chú thích gốc bằng tiếng Pháp gọi người phụ nữ là "nữ tư tế của đạo Ba Cõi", tức Tam phủ. Busy là sĩ quan Pháp ở Đông Dương, chụp khoảng hai nghìn ảnh màu trong các năm 1914 tới 1917. Đây là những ảnh màu sớm nhất về người thờ Mẫu mà thư viện tìm được với giấy phép mở.

Nguồn: Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: Une prêtresse du culte des Trois Mondes, A9889. Saigoneer, These 17 Old Photos Show Life in Vietnam 100 Years Ago With Vivid Color (về Léon Busy).

Thư viện không dùng ảnh thanh đồng đang hầu ngày nay vì đó là ảnh người đang sống. Bộ áo trắng ở trên là hiện vật bày trên hình nhân trong bảo tàng.

IXThờ Mẫu Qua Các Vùng

Hệ Tam phủ, Tứ phủ rõ nét nhất ở châu thổ Bắc Bộ. Vào miền Trung và miền Nam, việc thờ Mẫu gặp các nữ thần bản địa và đổi dáng. Một bài báo tóm gọn ba vị tiêu biểu: Chúa Tiên Liễu Hạnh ở Bắc, Thiên Y A Na ở Trung, Linh Sơn Thánh Mẫu ở Nam.

Nguồn: Báo Pháp luật Việt Nam, Độc đáo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, 20/02/2021. Đỗ Duy Hưng, Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 11, 2021.

Phủ Dầy, Nam Định

Trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh, ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản (địa danh theo nguồn). Quần thể có Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát. Lễ hội mở vào tháng Ba âm lịch, mùa "giỗ Mẹ". UNESCO nêu tên lễ hội Phủ Dầy trong hồ sơ ghi danh năm 2016.

Một ngôi phủ trong quần thể Phủ Dầy (cũng viết Phủ Giầy), Nam Định, ảnh chụp tháng 3 năm 2008. Trang tệp không ghi tên ngôi phủ.Ảnh: Thang Nguyen from Nottingham, United Kingdom, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Báo Văn Hóa, Lễ hội Phủ Dầy gắn với bảo tồn, phát huy tín ngưỡng thờ Mẫu, 07/04/2019. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014. UNESCO, Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms (ghi danh năm 2016). Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009.

Phủ Tây Hồ, Hà Nội

Phủ nằm trên bán đảo giữa hồ Tây, thờ Mẫu Liễu Hạnh. Ông Trần Lâm Biền kể Phủ Tây Hồ cùng đền Sòng và Phủ Giầy trong số những nơi thờ Mẫu Liễu chính. Trong phủ có động Sơn Trang.

Nguồn: Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014. Wikimedia Commons, chú thích tệp Phủ Tây Hồ.jpg của Bùi Thụy Đào Nguyên.

Đền Sòng Sơn, Thanh Hóa

Đền thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn (địa danh theo nguồn), được dân trong vùng coi là ngôi đền thiêng nhất xứ Thanh. Hằng năm vào ngày 26 tháng Hai âm lịch dân làm lễ tạ ơn Thánh Mẫu. Thư viện chưa tìm được ảnh có giấy phép mở của đền.

Nguồn: Báo Thanh tra, Ngôi đền linh thiêng (đền Sòng Sơn), 07/03/2013. Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014.

Điện Hòn Chén, Huế

Điện vốn thờ nữ thần Po Nagar của người Chăm, người Việt gọi là Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Vua Minh Mạng cho sửa điện vào các năm 1832 tới 1834. Năm 1886 vua Đồng Khánh cho dựng lại và đổi tên là điện Huệ Nam. Từ năm 1954 điện thờ thêm Vân Hương Thánh Mẫu, tức Mẫu Liễu Hạnh. Ở Huế, người thờ Mẫu lập Thiên Tiên Thánh giáo năm 1953. Bốn cõi ở đây là Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Trung Thiên, Thủy Phủ, và thần chủ là Thiên Y A Na, áo vàng chứ không phải áo đỏ.

Bến sông và núi nơi có điện Hòn Chén (điện Huệ Nam), Huế, ảnh chụp trong một kỳ lễ hội, đăng năm 2008.Ảnh: Lưu Ly, Public domain, Wikimedia Commons

Chính điện của điện Hòn Chén, Huế (theo chú thích của người chụp), đăng năm 2008.Ảnh: Lưu Ly, Public domain, Wikimedia Commons

Thuyền bè trên sông trong lễ hội điện Huệ Nam, Huế, tháng 8 năm 2012.Ảnh: Lưu Ly, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Trung tâm Công nghệ thông tin Huế (HueCIT), Khám phá Huế: Hon Chen Temple. Nguyễn Hữu Phúc, Role of Đồng Khánh King in the Expansion of the Four Palaces of Mother Goddesses Worship, Religious Studies (Nghiên cứu Tôn giáo) số 3 và 4, 2020. Nguyễn Hữu Phúc, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ ở Thừa Thiên Huế nhìn từ hệ thống thần linh của Thiên Tiên Thánh giáo, Nghiên cứu Tôn giáo số 2, 2022. Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023. Báo Văn Hóa, Du khách khắp nơi về dự lễ hội điện Huệ Nam.

Tháp Bà, Nha Trang

Trong tháp chính có tượng Bà Po Nagar tạc bằng đá hoa cương đen, cao 2,6 mét, ngồi trên đài sen, lưng tựa phiến đá hình lá bồ đề. Người Việt thờ Bà với tên Thiên Y A Na và mặc áo mão cho tượng, nên khách chỉ thấy gương mặt. Bài báo đã đọc dẫn văn bia năm 1857 của Phan Thanh Giản về việc nữ thần của người Chăm thành nữ thần của người Việt.

Nguồn: Báo Lào Cai, Linh hồn Chămpa (về Tháp Bà Ponagar).

Bà Chúa Xứ núi Sam, An Giang

Tượng Bà bằng đá sa thạch, được mặc áo và đội mão. Lễ hội Vía Bà diễn ra từ ngày 22 tới 27 tháng Tư âm lịch, có lễ rước tượng và lễ Tắm Bà, khi tượng được thay áo và trang sức. Người Kinh, Khmer, Chăm và Hoa cùng dự. UNESCO ghi danh lễ hội năm 2024 và gọi Bà là nữ thần Mẹ Đất.

Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, Châu Đốc, An Giang, ảnh chụp ban đêm năm 2014.Ảnh: Bem photography, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Bên trong miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, Châu Đốc, năm 2008. Tượng Bà ở sâu trong chính điện, không thấy rõ trong ảnh.Ảnh: Nguyễn Thanh Quang, Public domain, Wikimedia Commons

Một tượng thờ Bà Chúa Xứ áo đỏ, đội mão, ở chùa Từ Hạnh, ảnh chụp năm 2022. Tượng mới, không phải pho tượng đá ở núi Sam.Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: UNESCO, Festival of Bà Chúa Xứ Goddess at Sam Mountain (ghi danh năm 2024). Báo Nhân Dân, bài về lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, 26/09/2024.

Linh Sơn Thánh Mẫu, núi Bà Đen, Tây Ninh

Bà Đen được thờ với danh hiệu Linh Sơn Thánh Mẫu trong hệ thống chùa trên núi. Lễ vía Bà được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định ngày 4 tháng 9 năm 2018. Bài báo gọi đây là một biểu tượng thờ Mẫu điển hình của Nam Bộ, nghi thức pha giữa Phật giáo và dân gian. Người chụp ảnh ghi pho tượng Bà nhỏ, cao khoảng 0,6 mét.

Nơi thờ và tượng Bà Đen (Linh Sơn Thánh Mẫu) ở núi Bà Đen, Tây Ninh, năm 2008. Người chụp ghi pho tượng nhỏ, cao khoảng 0,6 mét.Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Báo Văn Hóa, Công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Lễ vía bà Linh Sơn Thánh Mẫu, núi Bà Đen", 14/08/2019. Wikimedia Commons, chú thích tệp Tượng thờ Bà Đen.jpg của Bùi Thụy Đào Nguyên.

Ba vị ở miền Trung và miền Nam có sự tích, lễ hội và cách thờ riêng. Trang này chỉ giới thiệu hình thờ, chưa đi sâu vào từng tục thờ.

XNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

·Thư viện đọc nguồn qua mạng. Các sách in của ông Ngô Đức Thịnh về Đạo Mẫu chưa được đối chiếu trực tiếp. Phần của ông trên trang này dựa vào một bài tiếng Anh ông đăng năm 2009 và vào các bài tạp chí dẫn lại ông.

·Bên trái, bên phải của Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải: một nguồn ghi rõ tính từ pho tượng giữa, một nguồn ghi ngược lại, một nguồn ghi "bên trái" cho cả hai. Trang này không ghi vị nào ngồi bên nào.

·Tam phủ gồm những phủ nào, phủ thứ tư là Nhạc phủ, Địa phủ hay Nhân phủ, và Mẫu Liễu Hạnh là vị nào trong Tam tòa: các nguồn ghi khác nhau, trang đã nêu từng ý kèm tên tác giả.

·Số vị trong mỗi hàng: có nguồn ghi mười hai Chầu, có nguồn ghi mười một, có nguồn chỉ kể Tứ vị Chầu bà. Ông Hoàng có nguồn ghi mười, có nguồn ghi Ngũ vị Hoàng tử. Trang này không chốt con số.

·Màu áo từng vị ở hàng Quan lớn và hàng ông Hoàng lấy theo bài của ông Ngô Đức Thịnh và Wikipedia tiếng Việt. Tượng ở mỗi đền có thể sơn khác, như pho ông Hoàng Bảy áo tím sẫm trong ảnh.

·Quan Nam Tào và Quan Bắc Đẩu đứng hầu hai bên Ngọc Hoàng: thư viện mới thấy ghi trên Wikipedia tiếng Việt, chưa có nguồn nghiên cứu và chưa có ảnh có giấy phép mở chụp rõ ba pho này trong một điện Mẫu.

·Phần lớn ảnh ban thờ do các tình nguyện viên chụp ở chùa Giác Hải, tu viện Vĩnh Nghiêm và vài đền ở Thành phố Hồ Chí Minh. Tên từng pho tượng lấy theo tên tệp của người chụp, thư viện không tự kiểm chứng được tại chỗ. Trang tệp phần nhiều không ghi địa chỉ ngôi chùa.

·Ba pho tượng Mẫu trong ảnh chùa Giác Hải mặc áo đỏ, xanh và vàng, không có pho áo trắng. Thư viện không biết đây là cách thờ riêng của nơi này hay pho áo trắng nằm ngoài khung hình.

·Bức tranh Công đồng Tứ phủ: niên đại "cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20" là lời của người đăng ảnh, không có nhãn bảo tàng. Tranh Ngũ Hổ ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng không có niên đại trên trang tệp.

·Thư viện chưa tìm được ảnh có giấy phép mở của: Tam tòa Thánh Mẫu ở Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát, đền Sòng Sơn, tượng Bà Chúa Xứ ở chính miếu núi Sam, ban thờ trong điện Hòn Chén, tranh Bà Chúa Thượng Ngàn và tranh ông Hoàng của Hàng Trống ở cỡ đủ lớn.

·Văn bia ở Tháp Bà: bài báo đã đọc ghi năm 1857. Thư viện chưa đối chiếu năm này với bản dịch văn bia.

·Địa danh ghi theo đúng nguồn và chú thích ảnh. Một số tên tỉnh, huyện, xã có thể đã đổi sau các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, thư viện chưa rà lại.

Bạn là thanh đồng, thủ nhang, người thờ Mẫu hay người nghiên cứu và thấy chỗ chưa đúng, hoặc có ảnh tự chụp muốn góp? Xin gửi kèm nguồn về thayungkhiem@gmail.com. Thư viện sửa và ghi tên người góp.

XIẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

1Une prêtresse du culte des Trois Mondes - A9889.jpg · Busy Léon · CC0

2Une prêtresse du culte des Trois Mondes - A9888S.jpg · Busy Léon · CC0

3Un autel dédié au culte des Trois Mondes, chargé d'offrandes dans un petit temple - A7661.jpg · Busy Léon · CC0

4L'autel de la " Sainte Mère " à l'intérieur du temple - A9926.jpg · Busy Léon · CC0

5L'autel du Seigneur Tigre à l'intérieur de temple bouddhique (à " Hàm-long ") - A7658.jpg · Busy Léon · CC0

6Five tigers, Hang Trong painting, Hanoi, paper, view 1 - Vietnam National Museum of Fine Arts - Hanoi, Vietnam - DSC05281.JPG · Daderot · Public domain

7Five tigers, Hang Trong painting, Hanoi, paper, view 2 - Vietnam National Museum of Fine Arts - Hanoi, Vietnam - DSC05283.JPG · Daderot · CC0

8Tranh Hàng Trống Công Đồng Tứ Phủ - Four Palaces Mother Goddess Religion Pantheon.jpg · Riolam · CC BY-SA 4.0

9Ban Mẫu Chùa Hà Giang .jpg · Trungsant31 · CC BY-SA 4.0

10Tu viện Vĩnh Nghiêm, trong Phật điện (Ban thờ Tam thánh mẫu) (3).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

11Tu viện Vĩnh Nghiêm, trong Phật điện (Ban thờ Tam Thánh mẫu) (10).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

12Chùa Giác Hải năm 2022 (Ban thờ Mẫu) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

13Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ) (2).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

14Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ) (3).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

15Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ, ông Hoàng Bơ) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

16Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ, ông Hoàng Bảy) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

17Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ, ông Hoàng Mười) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

18Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Chư vị Tôn quan Tứ Phủ, thờ Cậu).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

19Chùa Giác Hải năm 2022 (tượng Cô hầu đồng).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

20Chùa Giác Hải năm 2022 (Điện thờ chư vị Tôn quan Tứ Phủ và ông Lốt là Thanh xà và Bạch Xà) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

21Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Công đồng Trần Triều) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

22Chùa Giác Hải năm 2022 (ban thờ Công đồng Trần Triều, Đức Thánh Trần Triều) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

23Bảo tàng Lịch sử TP (cổ vật nhà Nguyễn, tượng Ngọc Hoàng) (2).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

24Tượng Quan Lớn Tuần Tranh.jpg · Bùi Thụy Đào Nguyên · CC BY-SA 3.0

25Trang phục Mẫu Thoải.jpg · Hoangkid · CC BY-SA 3.0

26Đền thờ Đức Thánh Trần ở Tân Phú n2022 (gian thờ chánh, Ngũ Hổ ở hạ ban) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

27Ban thờ Ngũ Hổ trong Miếu Bà tại Linh Phong Thiền tự Bà Nà, tháng 3 năm 2021 (5).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

28Đền thờ Đức Thánh Trần, Quận 1, tháng 12 năm 2021 (ban thờ cậu bé) (1).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

29Kiếp Bạc temple in 1904.jpg · André Salles · Public domain

30Tượng đồng Trần Hưng Đạo tại đền Kiếp Bạc.jpg · Khangoii · CC BY-SA 4.0

31Phủ Giầy, Nam Định.jpg · Thang Nguyen from Nottingham, United Kingdom · CC BY-SA 2.0

32Phủ Tây Hồ.jpg · Bùi Thụy Đào Nguyên · CC BY-SA 3.0

33Điện thờ Liễu Hạnh Công chúa.jpg · Bùi Thụy Đào Nguyên · CC BY-SA 3.0

34Điện Hòn Chén.jpg · Lưu Ly · Public domain

35Điện Hòn Chén1.jpg · Lưu Ly · Public domain

36Le Hoi Dien Hon Chen 2012.jpg · Lưu Ly · Public domain

37Thien Y A Na.JPG · Lưu Ly · CC BY-SA 3.0

38Miếu Bà Chúa Xứ (12816644963).jpg · Bem photography · CC BY 2.0

39Miếu Bà Chúa Xứ, bên trong.JPG · Nguyễn Thanh Quang · Public domain

40Chùa Từ Hạnh (tượng thờ Bà Chúa xứ) (2).jpg · Phương Huy · CC BY-SA 4.0

41Tượng thờ Bà Đen.jpg · Bùi Thụy Đào Nguyên · CC BY 3.0

XIINguồn

1UNESCO, Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms (ghi danh năm 2016)

2UNESCO, Festival of Bà Chúa Xứ Goddess at Sam Mountain (ghi danh năm 2024)

3Ngô Đức Thịnh, Len Dong: spirit journeys in contemporary urban Vietnam, International Journal of Intangible Heritage, 2009

4Laurel Kendall, Vũ Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Hương, Three Goddesses in and out of Their Shrine, Asian Ethnology 67 số 2, 2008

5Trần Lâm Biền, About the Mother Goddess Worshipping and Her Temple, Vietnam Social Sciences số 6(164), 2014

6Phạm Thị Thơm, Chầu Bát, Đông Nhung Đại tướng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ, Nghiên cứu Tôn giáo số 5, 2022

7Phạm Thị Thơm, Tứ phủ hóa trong các điện thờ nữ thần, mẫu: trường hợp Tứ vị Thánh Nương, Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2023

8Nguyễn Ngọc Mai, Biến đổi tôn giáo truyền thống (trường hợp thờ Mẫu ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam), Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2017

9Đặng Thế Đại, Hình tượng Mẫu Liễu qua cái nhìn văn hóa học, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số 4(89), 2015

10Đỗ Duy Hưng, Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 11, 2021

11Nguyễn Hữu Thụ, Nguyễn Thị Thùy Linh, Đặc điểm điện thờ Mẫu tư gia qua khảo cứu một số trường hợp ở Hà Nội, Nghiên cứu Tôn giáo số 3, 2022

12Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật số 30, 2019

13Vũ Hồng Thuật, Trần Chiều Phụng, Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 8, 2024

14Nguyễn Hữu Phúc, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ ở Thừa Thiên Huế nhìn từ hệ thống thần linh của Thiên Tiên Thánh giáo, Nghiên cứu Tôn giáo số 2, 2022

15Nguyễn Hữu Phúc, Role of Đồng Khánh King in the Expansion of the Four Palaces of Mother Goddesses Worship, Religious Studies (Nghiên cứu Tôn giáo) số 3 và 4, 2020

16Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Worshipping Mother Goddess: Pure Heart, Beauty, Joy

17Bảo tàng Nghệ thuật Á Đông Hopp Ferenc (Budapest), Traditional New Year painting, White tiger (Bạch hổ)

18Báo Sài Gòn Giải Phóng, Người giữ nghề cho tranh Hàng Trống, 27/01/2006

19Việt Nam News, Hàng Trống folk painting exhibition revives traditional art form

20Wikipedia tiếng Việt, Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam

21Wikipedia tiếng Việt, Tranh Hàng Trống

22Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: Une prêtresse du culte des Trois Mondes, A9889

23Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: L'autel du Seigneur Tigre, A7658

24Wikimedia Commons, trang tệp chép chú thích gốc của Bảo tàng Albert Kahn: L'autel de la Sainte Mère, A9926

25Wikimedia Commons, chú thích tệp Phủ Tây Hồ.jpg của Bùi Thụy Đào Nguyên

26Wikimedia Commons, chú thích tệp Tượng thờ Bà Đen.jpg của Bùi Thụy Đào Nguyên

27Saigoneer, These 17 Old Photos Show Life in Vietnam 100 Years Ago With Vivid Color (về Léon Busy)

28Báo Văn Hóa, Lễ hội Phủ Dầy gắn với bảo tồn, phát huy tín ngưỡng thờ Mẫu, 07/04/2019

29Báo Thanh tra, Ngôi đền linh thiêng (đền Sòng Sơn), 07/03/2013

30Trung tâm Công nghệ thông tin Huế (HueCIT), Khám phá Huế: Hon Chen Temple

31Báo Văn Hóa, Du khách khắp nơi về dự lễ hội điện Huệ Nam

32Báo Lào Cai, Linh hồn Chămpa (về Tháp Bà Ponagar)

33Báo Nhân Dân, bài về lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, 26/09/2024

34Báo Văn Hóa, Công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Lễ vía bà Linh Sơn Thánh Mẫu, núi Bà Đen", 14/08/2019

35Báo Pháp luật Việt Nam, Độc đáo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, 20/02/2021

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

Tam tòa Thánh Mẫu gồm những vị nào

Ba vị Mẫu ngồi ngang nhau ở nơi sâu nhất của điện: Mẫu Thượng Thiên áo đỏ coi miền trời, Mẫu Thượng Ngàn áo xanh coi miền rừng núi, Mẫu Thoải áo trắng coi miền sông nước. Ở hệ Tứ phủ có thêm Mẫu Địa áo vàng coi miền đất, nhưng dân gian vẫn gọi chung là Tam tòa.

Vì sao tượng và áo hầu đồng có bốn màu đỏ, xanh, trắng, vàng

Mỗi màu là một phủ. Đỏ là Thiên phủ, xanh là Nhạc phủ, trắng là Thoải phủ, vàng là Địa phủ. Nhìn màu áo của một pho tượng hay một giá đồng là biết vị ấy thuộc phủ nào. Ở Huế có khác: Mẫu Thượng Thiên mặc áo vàng.

Mẫu Liễu Hạnh có phải là Mẫu Thượng Thiên không

Nhiều nơi thờ như vậy, và ông Ngô Đức Thịnh viết Mẫu Thượng Thiên được đồng nhất với Liễu Hạnh Công chúa. Cũng có nhà nghiên cứu xếp Mẫu Liễu vào một cõi riêng là Nhân phủ. Trang này ghi cả hai ý.

Ngũ Hổ và ông Lốt đặt ở đâu trong điện Mẫu

Ngũ Hổ ở hạ ban, tức ban thấp dưới gầm ban thờ chính và dưới ban Sơn Trang. Ông Lốt là đôi rắn xanh và trắng, đặt trên xà ngang hoặc trên vòm phía trên ban thờ.

Tấm khăn đỏ trùm đầu trong hầu đồng nghĩa là gì

Đó là khăn phủ diện. Theo ông Ngô Đức Thịnh, tấm khăn báo hiệu lúc Thánh giáng vào và lúc Thánh rời thanh đồng. Khi các vị Mẫu giáng, thanh đồng giữ nguyên khăn che mặt.

Vì sao trang này không ghi Mẫu nào ngồi bên trái, bên phải

Vì các nguồn ghi ngược nhau, và phần lớn không nói bên trái của người đứng lễ hay của pho tượng. Màu áo là dấu chắc hơn: đỏ ở giữa, xanh và trắng hai bên.

›Đọc Tiếp

Đạo MẫuVề trang trụ của Đạo Mẫu trong thư viện Cách hành lễ trong Đạo MẫuSắm lễ, dâng hương ở ban Công đồng và ban Mẫu Chính ĐiệnVề Chính Điện của Vạn Đạo Đường