Từ trung tâm hành chính xã Sốp Cộp đi về phía đông nam chừng bảy cây số rưỡi giữa thung lũng lúa nước trù phú sát dải biên giới Việt Lào, quý vị sẽ thấy một ngọn đồi tròn trịa cao khoảng mười lăm mét nổi hẳn lên ngay giữa những nếp nhà sàn của bản Mường Và. Bao quanh chân đồi là những mặt hồ nước phẳng lặng soi bóng hàng dừa và cây đại cổ thụ, còn trên đỉnh đồi là một tòa bảo tháp gạch nung đỏ thẫm vươn thẳng lên trời xanh.
Đồng bào dân tộc Lào tại địa phương gọi tòa tháp ấy là Thát Mường Và. Không chỉ độc đáo ở kỹ thuật xây gạch vồ gắn vữa mật mía đã trụ vững hơn bốn trăm năm, Tháp Mường Và còn gắn liền với kỳ tích của cư dân bản mường thế kỷ 17 khi đào hồ đắp núi giữa đồng bằng để dựng chùa xây tháp, kiến tạo nên một chỉnh thể phong thủy và tâm linh hoàn mỹ nơi vùng biên viễn Tây Nam tỉnh Sơn La.
ITruyền Thuyết Đắp Đồi Dựng Thát Và Tín Ngưỡng Phật Giáo Của Người Lào Mường Và
Tháp Mường Và thuộc hệ thống bảo tháp Phật giáo Nam Tông (Theravada) của cộng đồng người Lào sinh sống lâu đời tại vùng thung lũng Sốp Cộp, tỉnh Sơn La. Cũng như Tháp Mường Luân ở Điện Biên, công trình bắt nguồn từ truyền thống văn hóa và văn tự Lào cổ có gốc Pali và Phạn ngữ chứ không sử dụng chữ Hán, nên trường chữ Hán ở đầu bài được để trống để tôn trọng nguyên gốc lịch sử của di tích.
Trong đời sống tâm linh của người Lào vùng Tây Bắc, ngôi chùa (Vạt) và ngọn bảo tháp (Thát) là trái tim của mỗi mường. Ngọn Thát năm tầng vươn cao biểu trưng cho sự hiện diện thường hằng của Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng), cho ngũ uẩn được thanh tịnh hóa và cho trục vũ trụ nối kết con người với cõi giác ngộ. Đặc biệt, tại những vùng thung lũng bằng phẳng, việc tôn cao nền đất để đặt bảo tháp ở vị trí cao nhất bản thể hiện lòng tôn kính tuyệt đối đối với Đức Phật, đồng thời giúp ánh sáng từ bi từ đỉnh búp sen tỏa khắp bốn phương bản mường.
Theo sử liệu truyền khẩu được các bô lão người Lào ở bản Mường Và gìn giữ qua nhiều thế hệ, vào khoảng thế kỷ 17, có một vị thầy địa lý kiêm cao tăng đi qua thung lũng Mường Và. Quan sát thấy vùng đất này bốn bề có núi cao bao bọc, phía trước có cánh đồng rộng và dòng suối Nậm Ca chảy qua rất hợp cách cục tụ khí, nhưng ngay giữa trung tâm lòng chảo lại bằng phẳng, thiếu một ngọn đồi chủ để trấn giữ mạch đất. Vị thầy đã bàn với vị tù trưởng cai quản mường khi ấy (đồng bào gọi là Chẩu Hua) cùng toàn thể nhân dân phát tâm đắp một ngọn đồi nhân tạo ngay giữa bản để dựng chùa và xây tháp thờ Phật.
Ròng rã suốt nhiều mùa khô sau vụ gặt, trai tráng và phụ nữ trong vùng đã đào đất xung quanh gánh lên đắp thành một quả đồi cao khoảng 15 đến 17 mét so với mặt ruộng. Những hố đất sâu được đào lấy đất đắp đồi năm xưa sau đó tích nước mưa và mạch ngầm, trở thành hệ thống các ao hồ lớn bao quanh chân đồi như thấy ngày nay. Trên đỉnh đồi nhân tạo ấy, dân bản dựng ngôi chùa gỗ (Vạt Mường Và) và xây tòa bảo tháp gạch năm tầng. Trải qua biến động lịch sử và sự tàn phá của thời gian, ngôi chùa gỗ bên cạnh đã mục nát không còn dấu tích, chỉ riêng tòa bảo tháp gạch vồ vẫn đứng vững vàng suốt hơn bốn thế kỷ.
Khi đứng dưới chân Tháp Mường Và nhìn lên quả đồi cao mười lăm mét phủ đầy cây xanh cổ thụ, nhiều du khách lầm tưởng đây là một ngọn đồi tự nhiên có sẵn giữa cánh đồng. Chính sự hiện diện của chuỗi hồ nước lớn nằm sát chân đồi giữa vùng thung lũng phẳng là bằng chứng thực địa rõ nét nhất xác nhận truyền thuyết đào hồ đắp đồi của cư dân Mường Và thế kỷ 17. Mặt khác, cũng giống như các ngôi Thát cổ cùng thời kỳ, Tháp Mường Và được xây đặc hoàn toàn từ chân đế lên tới ngọn, không có buồng rỗng hay cửa mở vào bên trong như tháp mộ hay tháp chuông Bắc Bộ.
IIHơn Bốn Trăm Năm Gìn Giữ Di Sản Nơi Biên Viễn Sốp Cộp
Lịch sử của Tháp Mường Và là minh chứng cho sức bền của kỹ thuật xây dựng dân gian vùng cao và ý thức bảo tồn di sản tâm linh của cộng đồng dân tộc Lào tại tỉnh Sơn La.
- Thế kỷ 17Đắp đồi nhân tạo, dựng chùa Vạt và xây Tháp Mường VàDưới sự vận động của tù trưởng Chẩu Hua và vị thầy địa lý, nhân dân bản Mường Và đào hồ lấy đất đắp ngọn đồi cao 15 - 17 mét giữa bản, dựng ngôi chùa gỗ và xây tòa bảo tháp Phật giáo năm tầng bằng gạch vồ và vữa mật mía.
- Thế kỷ 18 - đầu thế kỷ 20Trung tâm tín ngưỡng của vùng Mường VàCụm chùa và Tháp Mường Và giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tôn giáo lớn nhất của đồng bào Lào tại vùng biên giới phía tây nam Sơn La. Về sau, ngôi chùa gỗ bị hư hại theo thời gian, chỉ còn lại tòa tháp cổ trên đỉnh đồi.
- 24/01/1998Xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc giaBộ Văn hóa và Thông tin ban hành Quyết định số 95/1998/QĐ-BVHTT ngày 24 tháng 1 năm 1998 công nhận Tháp Mường Và là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- 2013 - 2015Tu bổ, tôn tạo chống xuống cấp và chỉnh trang cảnh quanTrước tình trạng một số mạch gạch bị phong hóa và phần ngọn tháp chịu tác động của mưa bão, tỉnh Sơn La và huyện Sốp Cộp triển khai dự án tu bổ bảo tháp, gia cố nền đồi, xây bậc đá lên tháp và kè hồ nước xung quanh.
- 2025Sáp nhập vào xã Sốp Cộp mớiTheo Nghị quyết số 1681/NQ-UBTVQH15 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, xã Mường Và, xã Nậm Lạnh và thị trấn Sốp Cộp cũ được hợp nhất thành xã Sốp Cộp mới trực thuộc tỉnh Sơn La.
Trong các tài liệu khảo cứu về hệ thống tháp Phật giáo cổ vùng Tây Bắc Việt Nam, Tháp Mường Và tại Sơn La cùng với Tháp Mường Luân và Tháp Chiềng Sơ tại Điện Biên hợp thành bộ ba bảo tháp tiêu biểu nhất của nghệ thuật kiến trúc Lào thế kỷ 16 - 17 trên đất Việt. Cả ba công trình đều phân bố dọc theo các thung lũng thuộc lưu vực thượng nguồn sông Mã và các phụ lưu, phản ánh lịch sử giao lưu văn hóa sâu đậm và tình hữu nghị gắn bó lâu đời giữa nhân dân hai nước Việt Lào.
IIIKiến Trúc Năm Tầng Hình Bút Tháp Và Phù Điêu Voi Leo Núi
Tọa lạc trên đỉnh ngọn đồi nhân tạo cao khoảng 15 đến 17 mét so với mặt ruộng xung quanh, Tháp Mường Và được thiết kế theo dáng bút tháp mặt cắt hình vuông vươn thẳng lên bầu trời với chiều cao thân tháp khoảng 13 mét (một số tài liệu cộng cả phần bệ nền dưới chân ghi tổng chiều cao khoảng 13 đến 15 mét). Toàn bộ công trình chia thành năm tầng cân đối thu nhỏ dần từ dưới lên trên, tạo cảm giác vừa vững chãi nơi chân đế, vừa thanh thoát nhẹ nhàng ở phần ngọn.
Vật liệu xây dựng tháp là những viên gạch vồ đất nung màu đỏ cam cỡ lớn được làm thủ công rất kỹ lưỡng, mỗi viên có kích thước trung bình dài 35 cm, rộng 15 cm và dày 6 cm. Để gắn kết hàng vạn viên gạch vồ ấy thành một khối đặc vững chắc không dùng khung gỗ hay xi măng, nghệ nhân xưa đã pha chế hỗn hợp vữa vôi tôi, cát mịn trộn với mật mía nấu cô đặc. Mạch vữa rất mỏng nhưng bám chặt vào thớ gạch đất nung, giúp tòa tháp đứng vững trước gió lốc và mưa rừng suốt bốn thế kỷ.
Quả đồi đất đắp tay cao khoảng 15 - 17 mét nằm ngay trung tâm bản Mường Và, xung quanh rợp bóng cây cổ thụ. Từ chân đồi có hệ thống bậc đá xây kiên cố dẫn thẳng lên khoảng sân gạch phẳng trên đỉnh đồi nơi đặt chân tháp.
Tháp có bình đồ hình vuông, mỗi cạnh đáy rộng khoảng 4,5 mét, chia làm 5 tầng phân cách nhau bằng các đường gờ chỉ giật cấp nhịp nhàng. Tầng dưới cùng rộng và cao nhất, bốn tầng trên thu thon dần tạo dáng ngọn bút vươn cao.
Trên bốn mặt tường gạch của các tầng tháp, nghệ nhân đắp nổi và chạm khắc trực tiếp vào gạch vữa các đồ án hoa văn truyền thống của Phật giáo Lào gồm bông hoa cúc nhiều cánh, lá đề, cánh sen, các dải dây hoa xoắn mềm mại và hình rồng uốn lượn.
Một chi tiết mỹ thuật rất riêng của Tháp Mường Và là hình ảnh đàn voi leo núi đắp nổi cách điệu trên thân tháp. Trong văn hóa Lào, voi là linh vật biểu trưng cho sức mạnh, sự bình an và lòng thành kính hộ trì Phật pháp.
Trên cùng của tầng thứ năm là phần chóp đỉnh thu nhọn đỡ một búp sen tròn đầy vươn thẳng lên không trung, biểu trưng cho sự giác ngộ viên mãn.
Do bốn mặt của Tháp Mường Và được thiết kế đối xứng hoàn toàn và không mở cửa giả hay hốc khám sâu, dù đứng ở bất kỳ hướng nào trong thung lũng Mường Và nhìn lên, người chiêm bái cũng thấy cùng một dáng tháp cân xứng tuyệt đối. Màu đỏ ấm của gạch vồ cổ nổi bật giữa màu xanh của tán cây đại, cây dừa trên đồi và mặt nước hồ dưới chân tạo nên một bức tranh kiến trúc cổ kính hiếm có nơi vùng biên giới.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền dựa trên địa hình thực tế và tọa độ vệ tinh, không phải nội dung ghi trong văn bia hay hồ sơ xếp hạng di tích.
Tháp Mường Và tại tọa độ 20,89736 độ vĩ Bắc và 103,61414 độ kinh Đông là một trường hợp mẫu mực và hiếm gặp của nghệ thuật bổ khuyết phong thủy nhân tạo (cải tạo địa hình để tụ khí) ở vùng Tây Bắc từ thế kỷ 17. Bản Mường Và nằm trong một thung lũng lòng chảo nhỏ được bao bọc bởi các dãy núi cao của vùng biên giới Sốp Cộp, có cánh đồng lúa rộng và dòng suối Nậm Ca (phụ lưu đổ về sông Mã) chảy qua. Tuy nhiên, vì giữa lòng thung lũng quá bằng phẳng nên khí mạch dễ trôi tuột theo dòng nước mà thiếu điểm ngưng tụ ở trung tâm bản.
Việc vị thầy địa lý xưa khuyên dân bản đào đất xung quanh để đắp lên ngọn đồi cao mười lăm mét ngay giữa trung tâm bản rồi dựng tháp bút năm tầng lên đỉnh đã giải quyết cùng lúc hai bài toán phong thủy. Thứ nhất, ngọn đồi đất đắp tay kết hợp với tòa tháp cao mười ba mét vươn lên đóng vai trò là trung cung chẩm sơn và tháp văn bút định tâm cho toàn bộ thung lũng, giữ cho long mạch từ các dãy núi phía sau truyền xuống có chỗ kết huyệt vững vàng. Thứ hai, những vùng trũng đào đất xung quanh chân đồi tích nước tạo thành chuỗi hồ minh đường thủy tụ ôm vòng quanh chân đồi, vừa làm mát khí hậu, vừa giữ thủy khí không bị thất tán. Tòa tháp bốn mặt cân xứng đứng trên đỉnh đồi, hướng nhìn chính mở ra cánh đồng Mường Và và dòng suối Nậm Ca phía trước, lưng tựa vào dải núi biên giới phía sau, tạo thành thế đất tựa sơn đạp thủy hài hòa suốt hơn bốn trăm năm.
VLễ Hội Khẩu Hó, Khẩu Hoắt Và Tết Té Nước Dưới Chân Tháp Cổ
Quanh năm, ngọn đồi Tháp Mường Và là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh thiêng liêng nhất của cộng đồng người Lào tại xã Sốp Cộp. Nơi đây gắn liền với chuỗi lễ tiết nông nghiệp và Phật giáo cổ truyền mang đậm bản sắc văn hóa Lào vùng Tây Bắc.
| Thời gian trong năm | Tên lễ hội truyền thống | Nghi thức và hoạt động tại Tháp Mường Và |
|---|---|---|
| Rằm tháng 8 âm lịch | Lễ hội Khẩu Hó (Lễ mừng cơm mới) | Khi lúa trên cánh đồng Mường Và bắt đầu chín vàng, dân bản gặt những bông lúa nếp đầu tiên về đồ xôi, gói thành từng gói nhỏ (Khẩu Hó) cùng hoa quả, cá nướng mang lên chân Tháp Mường Và dâng cúng Phật, thần linh và tổ tiên để tạ ơn mùa màng. |
| Rằm tháng 6 (hoặc tháng 7) và Rằm tháng 9 (hoặc tháng 10) âm lịch | Lễ Khẩu Hoắt (vào mùa chay) và Ọc Hoắt (ra mùa chay) | Nghi lễ Phật giáo cổ truyền của người Lào đánh dấu ba tháng mùa mưa tu tâm hướng thiện. Dân bản mặc trang phục truyền thống dâng nến sáp, hoa tươi và lễ chay dưới chân bảo tháp cầu bình an cho gia đình và bản mường. |
| Giữa tháng 4 dương lịch (khoảng tháng 3 âm lịch) | Tết té nước (Bun Huột Nậm) và lễ Xên Bản | Tổ chức lễ cúng bản đầu năm, rước nước suối Nậm Ca và nước hồ quanh đồi lên tắm chân tháp, buộc chỉ cổ tay cầu phúc và té nước chúc mừng năm mới trong điệu múa lăm vông rộn rã. |
Đặc sắc nhất tại Mường Và là Lễ hội Khẩu Hó (lễ mừng cơm mới) diễn ra vào ngày Rằm tháng Tám âm lịch hằng năm. Những gói xôi nếp mới thơm lừng gói trong lá chuối rừng được các bà, các mẹ người Lào thành kính đặt trên bệ thờ dưới chân tòa tháp cổ bốn trăm năm tuổi, gửi gắm lòng biết ơn đất trời đã ban cho thung lũng biên cương những vụ mùa ấm no. Sau phần lễ trên đỉnh đồi tháp, cả bản Mường Và lại ngân vang tiếng khèn bè, tiếng trống chiêng và những vòng múa lăm vông bên bờ hồ nước dưới chân đồi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Bản Mường Và, xã Sốp Cộp (trước năm 2025 là xã Mường Và, huyện Sốp Cộp), tỉnh Sơn La
- Đường tới
- Từ trung tâm tỉnh lỵ Sơn La (phường Tô Hiệu), đi theo Quốc lộ 6 và Quốc lộ 4G qua khu vực Sông Mã để vào trung tâm xã Sốp Cộp (thị trấn Sốp Cộp cũ) khoảng 110 km, sau đó đi tiếp về hướng đông nam thêm khoảng 7,5 km theo đường nhựa liên bản là tới bản Mường Và và đồi Tháp Mường Và.
- Toạ độ
- 20.89736, 103.61414
Khi tới tham quan và chiêm bái Tháp Mường Và tại bản Mường Và, quý vị lưu ý ăn mặc lịch sự, kín đáo, đi nhẹ nói khẽ khi bước lên các bậc đá dẫn lên đỉnh đồi tháp. Tháp là công trình Phật giáo cổ xây bằng gạch vồ và vữa mật mía từ thế kỷ 17, xin quý vị không trèo lên bệ tháp, không viết vẽ hay cậy gỡ gạch vữa trên thân tháp. Khi đi dạo quanh khu vực hồ nước dưới chân đồi và trong bản Mường Và, quý vị nên tôn trọng phong tục tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc Lào bản địa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Mường Và
Contribute photos, information or video for Mường Và StupaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Mường Và được xây dựng từ bao giờ và có chiều cao bao nhiêu?
Tháp Mường Và được xây dựng vào khoảng thế kỷ 17 (cách nay hơn 400 năm). Tháp có hình bút tháp chia làm 5 tầng cao khoảng 13 mét, tọa lạc trên đỉnh một ngọn đồi nhân tạo cao khoảng 15 đến 17 mét so với mặt bằng ruộng xung quanh.
Ngọn đồi nơi đặt Tháp Mường Và được hình thành như thế nào?
Theo truyền thuyết lịch sử địa phương, vào thế kỷ 17 một vị thầy địa lý đã bàn với tù trưởng Chẩu Hua và dân bản đào đất xung quanh đắp thành ngọn đồi nhân tạo giữa trung tâm bản để dựng chùa và tháp. Phần đất đào đi đã tạo thành hệ thống hồ nước lớn bao quanh chân đồi hiện nay.
Vật liệu xây dựng và hoa văn trang trí trên Tháp Mường Và có gì đặc biệt?
Tháp được xây đặc hoàn toàn bằng gạch vồ đất nung màu đỏ lớn (dài 35 cm, rộng 15 cm, dày 6 cm), gắn kết bằng vôi, cát trộn mật mía mà không dùng xi măng. Bốn mặt tháp trang trí phù điêu hoa cúc, lá đề, dây xoắn, rồng cách điệu, hình voi leo núi và đỉnh tháp hình búp sen.
Tháp Mường Và gắn liền với những lễ hội truyền thống nào của đồng bào Lào?
Tháp là trung tâm diễn ra các lễ hội truyền thống của người Lào tại bản Mường Và như Lễ hội Khẩu Hó (mừng cơm mới vào Rằm tháng Tám âm lịch), lễ Khẩu Hoắt và Ọc Hoắt (vào và ra mùa chay Phật giáo) cùng Tết té nước (Bun Huột Nậm).
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Tháp Mường Và thuộc xã nào?
Theo Nghị quyết số 1681/NQ-UBTVQH15 năm 2025, xã Mường Và, xã Nậm Lạnh và thị trấn Sốp Cộp cũ của huyện Sốp Cộp được sáp nhập thành xã Sốp Cộp mới. Do đó, Tháp Mường Và hiện thuộc bản Mường Và, xã Sốp Cộp, tỉnh Sơn La.