Đi dọc theo bờ tả ngạn dòng suối Nậm La ngay giữa trung tâm phường Tô Hiệu của tỉnh Sơn La, đối diện bên kia bờ suối là ngọn đồi Khau Cả, quý vị sẽ bắt gặp vách núi đá vôi dựng đứng của núi Cằm rợp bóng cây cổ thụ. Nơi lưng chừng vách đá tự nhiên ở cửa hang Thẳm Báo Ké, cách mặt đất chừng ba mét, có một ô đá phẳng khắc mười bốn dòng chữ Hán cổ kính đã tồn tại qua gần sáu thế kỷ mưa nắng vùng cao. Cách vách đá ấy chừng hai trăm mét là ngôi đền mái đao cong vút mang bức hoành phi chữ Hán Quế Lâm Linh Từ.
Đó là quần thể di tích quốc gia Văn bia Quế Lâm Ngự Chế và Đền thờ Vua Lê Thái Tông (một địa điểm mà nhiều tài liệu du lịch đại chúng thường ghi nhầm tên thành Đền thờ Vua Lê Thái Tổ). Bức văn bia trên vách đá là bút tích độc bản của vị hoàng đế thứ hai triều Hậu Lê để lại sau cuộc hành quân giữ yên bờ cõi Tây Bắc năm Canh Thân 1440, kết tinh cả uy thế quân sự lẫn tấm lòng nhân từ dung tha của bậc quân vương đối với cư dân miền biên viễn.
IQuế Lâm Động Chủ Lê Thái Tông Và Sự Phân Biệt Với Bia Vua Lê Thái Tổ
Quần thể di tích tại tổ 3, phường Tô Hiệu (phường Chiềng Lề cũ) gồm hai bộ phận gắn kết hữu cơ là bức văn bia ma nhai Quế Lâm Ngự Chế (桂林御製, nghĩa là bài văn thơ do nhà vua ngự chế tại động Quế Lâm) khắc năm 1440 và ngôi đền Quế Lâm Linh Từ (桂林靈祠) dựng năm 2001 - 2003 để phụng thờ vị vua đã ban bài ngự chế ấy cùng các tướng sĩ triều Lê.
Theo chính sử Đại Việt sử ký toàn thư và nội dung khắc trực tiếp trên vách đá hang Thẳm Báo Ké, vị hoàng đế thân chinh lên vùng Sơn La năm 1440 và để lại văn bia này là Vua Lê Thái Tông (tên húy là Lê Nguyên Long, sinh năm Quý Mão 1423, con trai thứ hai của Vua Lê Thái Tổ Lê Lợi, lên ngôi năm 1433 và trị vì đến năm 1442). Trong chín năm ở ngôi báu, dù tuổi đời còn rất trẻ, nhà vua đã hai lần trực tiếp thống lĩnh sáu quân lên vùng rừng núi Tây Bắc vào các năm 1440 và 1441 để dẹp yên các cuộc nổi dậy của tù trưởng địa phương cấu kết với thế lực bên ngoài làm loạn biên cương.
Đầu năm Canh Thân, niên hiệu Đại Bảo thứ nhất (1440), tù trưởng châu Thuận Mỗi (tức Mường Muổi, nay thuộc vùng Thuận Châu, tỉnh Sơn La) là Thượng Nghiễm cậy thế núi rừng hiểm trở đã đem quân theo người Ai Lao làm phản. Vua Lê Thái Tông thân hành cầm quân đi chinh thảo, chỉ trong chớp mắt đã đốt phá hai trại trên sườn núi và bắt sống tướng lĩnh của đối phương. Khi Thượng Nghiễm kế cùng lực tận, dâng voi đến trước trướng xin hàng, nhà vua thấy đối phương đã buông giáo mác nên mở lòng hiếu sinh, không nỡ giết sạch mà xuống chiếu tha tội cho toàn bộ dân binh lầm đường. Trên đường rút quân trở về kinh đô vào tháng Ba năm Canh Thân (1440), đoàn quân dừng nghỉ tại hang đá Động La (tên tiếng Thái là Thẳm Báo Ké, nghĩa là Hang trai già). Cảm hứng trước cảnh núi rừng biên ải vừa tìm lại thái bình, nhà vua lấy hiệu là Quế Lâm Động Chủ, soạn một đoạn văn tựa và một bài thơ lục ngôn bát cú gồm tổng cộng 140 chữ Hán sai khắc thẳng lên vách đá cửa hang.
Toàn Văn Bài Thơ Quế Lâm Ngự Chế Và Tư Tưởng Chí Nhân
Giá trị tư tưởng vượt thời đại của văn bia Quế Lâm Ngự Chế nằm ở sự kế thừa trọn vẹn triết lý đem đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo của Bình Ngô đại cáo. Trong 140 chữ khắc trên đá, sau phần văn xuôi ghi lại việc tha tội cho Thượng Nghiễm là bài thơ 48 chữ Hán (chia làm 8 câu, mỗi câu 6 chữ) thể hiện rõ tâm thế của bậc đế vương coi dân biên viễn như con đỏ: Bình chẩm lưu tâm niệm viễn nhân / Man tù hà sự tốc vong thân / Thế gian nhược hữu anh hùng chủ / Thiên hạ thùy dung phản nghịch thần / Ô đạo duyên vân không thị hiểm / Âm nhai rương noãn kỷ diệu xuân / Cách trừ ô nhiễm an dân thiện / Nhẫn sử hà mạnh ngoại chí nhân. Dịch nghĩa là đêm nằm gối chiếc lòng hằng nghĩ tới người phương xa, cớ sao thổ tù lại tự chuốc lấy diệt vong, thế gian đã có bậc chúa anh hùng thì thiên hạ ai dung kẻ bề tôi phản nghịch, đường chim bay vắt vẻo tầng mây chớ cậy thế hiểm trở, vách đá hang sâu vẫn ấm áp qua bao mùa xuân, gột trừ điều nhơ bẩn để yên dân lành là việc thiện, nỡ nào để thói hà khắc vượt ra ngoài lòng chí nhân. Một dị bản thơ thất ngôn bát cú 56 chữ mở đầu bằng câu Bất từ vạn lý chỉnh sư đồ cũng thường được truyền tụng trong các sưu tập thơ văn ngự chế khi nhắc về chiến dịch Tây Bắc này.
Điểm nhầm lẫn phổ biến nhất trong nhiều tài liệu du lịch và bảng tổng hợp hiện nay là gọi di tích ở Sơn La là Đền thờ Vua Lê Thái Tổ, đồng thời ghi văn bia khắc vào tháng Chạp niên hiệu Thái Bảo thứ nhất dưới chân đồi Khau Cả. Thư viện xin đính chính rõ bốn chi tiết sử liệu này để quý vị tiện đối chiếu. Thứ nhất, Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) mất năm 1433, bức văn bia ma nhai của Vua Lê Thái Tổ khắc vào tháng Chạp năm Tân Hợi (1431) là Bia Lê Lợi gồm 132 chữ Hán bên bờ sông Đà thuộc tỉnh Lai Châu. Còn văn bia 140 chữ năm 1440 và ngôi đền tại Sơn La là của Vua Lê Thái Tông (con trai Vua Lê Thái Tổ). Thứ hai, niên hiệu năm 1440 của Vua Lê Thái Tông là Đại Bảo (大寶) thứ nhất chứ không phải Thái Bảo. Thứ ba, văn bia khắc vào tháng Ba âm lịch năm Canh Thân (1440) chứ không phải tháng Chạp. Thứ tư, hang Thẳm Báo Ké và ngôi đền nằm trực tiếp dưới chân núi Cằm bên bờ tả ngạn suối Nậm La, nhìn sang đồi Khau Cả ở bờ đối diện.
IISáu Thế Kỷ Từ Vách Đá Động La Tới Quế Lâm Linh Từ
Hành trình gần sáu trăm năm của di tích đi từ một bức bia ma nhai khắc trên vách núi đá vôi thời Lê sơ, trải qua nhiều thế kỷ ẩn mình dưới tán rừng cho tới khi được phát hiện, xếp hạng quốc gia và kiến lập ngôi đền thờ bề thế.
- Tháng 3/1440Vua Lê Thái Tông khắc văn bia Quế Lâm Ngự ChếSau khi dẹp yên cuộc nổi dậy của Thượng Nghiễm ở châu Thuận Mỗi và tha tội cho hàng binh, trên đường rút quân về kinh, Vua Lê Thái Tông dừng nghỉ tại hang Thẳm Báo Ké (Động La) và cho khắc 140 chữ Hán lên vách đá cửa hang.
- 1441Chiến dịch Tây Bắc lần thứ haiNăm Tân Dậu (1441), nhà vua một lần nữa thân chinh lên vùng Tây Bắc dẹp loạn Nghiễm ở Mường Muổi, củng cố vững chắc phên dậu phía tây của quốc gia Đại Việt.
- 1965Phát hiện lại bức văn bia cổ trên vách đáSau hơn năm thế kỷ bị rêu phong và cây rừng che phủ trên vách núi Cằm, văn bia Quế Lâm Ngự Chế tại hang Thẳm Báo Ké được các nhà nghiên cứu và ngành văn hóa tỉnh Sơn La chính thức phát hiện, lập bản dập và dịch thuật.
- 05/02/1994Xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc giaBộ Văn hóa và Thông tin ban hành Quyết định số 226-VH/QĐ ngày 5 tháng 2 năm 1994 công nhận Văn bia Quế Lâm Ngự Chế là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2001 - 2003Xây dựng Đền thờ Vua Lê Thái Tông (Quế Lâm Linh Từ)Để tri ân công đức nhà vua và các tướng sĩ, tỉnh Sơn La khởi công xây dựng ngôi đền thờ vào tháng 9 năm 2001 ngay dưới chân núi Cằm cạnh khu vực văn bia và khánh thành vào ngày 22 tháng 1 năm 2003.
- 2025Sáp nhập vào phường Tô Hiệu mớiTheo Nghị quyết số 1681/NQ-UBTVQH15 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, bốn phường Quyết Thắng, Quyết Tâm, Chiềng Lề và Tô Hiệu cũ được hợp nhất thành phường Tô Hiệu mới trực thuộc tỉnh Sơn La.
Trong kho tàng văn bia Hán Nôm Việt Nam, Quế Lâm Ngự Chế giữ vị trí đặc biệt quý hiếm vì là một trong số rất ít bia ma nhai (văn bia khắc trực tiếp vào vách núi đá tự nhiên) của hoàng đế triều Lê sơ còn tồn tại nguyên tại vị trí gốc (in situ) mà không phải di dời. Dù bề mặt đá vôi trải qua gần sáu trăm năm phong hóa tự nhiên, toàn bộ bố cục 14 dòng chữ Khải vẫn đọc nhận diện được rõ ràng, trở thành tư liệu gốc đối chiếu trực tiếp với các bản chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.
IIIVách Đá Ma Nhai Thẳm Báo Ké Và Kiến Trúc Quế Lâm Linh Từ
Không gian quần thể di tích tại tổ 3, phường Tô Hiệu được kết nối bằng những bậc đá xanh uốn lượn dưới tán rừng cây cổ thụ ven sườn núi Cằm, chia thành hai khu vực chính cách nhau khoảng hai trăm mét gồm khu hang đá Thẳm Báo Ké chứa văn bia và khu đền thờ Quế Lâm Linh Từ.
Ngôi đền Quế Lâm Linh Từ được xây dựng trên diện tích khoảng 800 mét vuông theo lối kiến trúc cổ truyền Việt Nam với bình đồ chữ Đinh, gồm cổng tam quan, sân đền lát gạch, hai dãy nhà tả mạc và hữu mạc, tòa đại bái và hậu cung. Hệ mái đền lợp ngói mũi hài đỏ tươi với các đầu đao cong vút gắn phù điêu rồng phượng, bộ vì kèo gỗ lim chạm khắc tinh xảo theo phong cách nghệ thuật thời Lê.
Khắc trên vách đá phẳng tự nhiên ở cửa hang Thẳm Báo Ké, cách nền hang khoảng 3 mét, kích thước mặt bia rộng khoảng 0,8 mét và cao 1,2 mét, quay hướng Đông Nam. Văn bia gồm 140 chữ Hán khắc chìm theo thể chữ Khải chia làm 14 dòng dọc, mỗi dòng 10 chữ.
Hang đá vôi tự nhiên thoáng rộng nằm dưới chân núi Cằm, nơi Vua Lê Thái Tông và sáu quân từng dừng chân nghỉ lại vào mùa xuân năm 1440. Bên trong hang có nhiều nhũ đá tự nhiên và lối bậc đá dẫn lên chiêm ngưỡng văn bia.
Cổng tam quan xây hai tầng tám mái lợp ngói mũi hài nằm ngay ven trục đường bờ suối Nậm La, dẫn qua các bậc đá lên khoảng sân đền thoáng rộng và hai dãy nhà tả hữu mạc.
Tòa đại bái ba gian hai chái bài trí trang nghiêm với bức đại tự Quần thần khánh hội. Gian giữa đặt ban thờ Hội đồng văn võ bá quan triều Lê, gian bên tả thờ Đương cảnh Thành hoàng, gian bên hữu thờ Sơn thần và Thổ địa bản cảnh.
Không gian thâm nghiêm nhất của ngôi đền, nơi tôn trí pho tượng đồng Vua Lê Thái Tông đúc trong tư thế ngồi ngai rồng, đầu đội mũ bình thiên, mình khoác long bào uy nghi cùng bài vị phụng thờ nhà vua và các tướng sĩ.
Cách bài trí phối thờ trong Quế Lâm Linh Từ thể hiện rõ trật tự lễ nghi quân thần của nhà nước quân chủ thời Lê sơ kết hợp với tín ngưỡng bản địa vùng Tây Bắc. Trước khi bước vào hậu cung bái yết đức vua, người hành hương đi qua gian đại bái tưởng niệm các bậc văn thần võ tướng đã vượt muôn dặm đường rừng mở cõi và giữ cõi, đồng thời kính lễ thần núi, thần đất của xứ Mường La đã che chở cho đoàn quân năm xưa.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền dựa trên địa hình thực tế và tọa độ vệ tinh, không phải nội dung ghi trong văn bia hay hồ sơ xếp hạng di tích.
Khảo sát tại tọa độ 21,3292 độ vĩ Bắc và 103,9085 độ kinh Đông, cả vách đá văn bia Quế Lâm Ngự Chế lẫn ngôi đền Quế Lâm Linh Từ đều tọa lạc trên thế đất hậu chẩm tiền giang (lưng tựa núi đá, mặt hướng dòng sông suối) vô cùng đắc địa ngay tại tâm điểm của thung lũng Sơn La. Phía sau lưng đền và hang Thẳm Báo Ké là khối núi Cằm bằng đá vôi sừng sững, vách đá vững chãi và cây rừng cổ thụ che phủ đóng vai trò làm huyền vũ hậu chẩm kiên cố, giữ cho khí trường nơi cửa động và ngôi đền luôn tĩnh tại, ấm áp đúng như câu thơ của nhà vua viết trên vách đá Âm nhai rương noãn kỷ diệu xuân (vách đá hang sâu ấm áp qua bao mùa xuân).
Mặt chính của cả tấm bia ma nhai và ngôi đền đều mở về hướng Đông Nam (tọa Tây Bắc hướng Đông Nam), đón ánh nắng ban mai và gió lành thổi dọc thung lũng. Ngay phía trước mặt đền là dòng suối Nậm La hiền hòa chảy uốn lượn qua trung tâm đô thị Sơn La như một dải ngọc đái ôm lấy chân núi Cằm, tạo thành nội minh đường thủy tụ dẫn sinh khí không ngừng nghỉ. Nhìn qua bên kia dòng suối Nậm La về phía đông nam là ngọn đồi Khau Cả thấp vừa tầm mắt, đỉnh đồi phẳng phiu đóng vai trò là tiền án (chu tước) chầu trực ngay trước cửa đền. Hai bên tả hữu có các dải núi đá vôi chạy dọc thung lũng Nậm La làm tả Thanh Long và hữu Bạch Hổ hộ vệ, tạo nên một bố cục phong thủy hoàn chỉnh của ngôi đền đế vương trấn giữ miền sơn cước.
VLễ Hội Đền Thờ Vua Lê Thái Tông Dịp Rằm Tháng Giêng
Hằng năm, vào dịp đầu xuân mới, đặc biệt là trong các ngày Rằm tháng Giêng âm lịch, lễ hội và nghi thức dâng hương tại Đền thờ Vua Lê Thái Tông và Văn bia Quế Lâm Ngự Chế lại được tổ chức trọng thể, mở đầu cho mùa lễ hội xuân của nhân dân các dân tộc tỉnh Sơn La.
| Thời gian âm lịch | Tên nghi lễ và sự kiện | Nội dung hoạt động chính |
|---|---|---|
| Đầu xuân Tết Nguyên đán | Lễ dâng hương đầu năm mới | Nhân dân địa phương và du khách thập phương tới Quế Lâm Linh Từ dâng hương tưởng niệm Vua Lê Thái Tông cùng các tướng sĩ, cầu nguyện quốc thái dân an và chiêm ngưỡng văn bia cổ năm 1440. |
| Ngày 15 - 17 tháng Giêng | Lễ hội Đền thờ Vua Lê Thái Tông | Tổ chức nghi thức rước lễ vật, dâng hoa, dâng hương trang nghiêm tại đại bái và hậu cung, đọc chúc văn ôn lại cuộc thân chinh giữ yên biên cương năm 1440 và bài thơ Quế Lâm Ngự Chế. Phần hội có múa xòe, ném còn, kéo co và trưng bày văn hóa các dân tộc Sơn La. |
| Tháng Ba âm lịch và ngày 4 tháng 8 âm lịch | Kỷ niệm tháng khắc bia (tháng 3) và ngày giỗ Vua Lê Thái Tông (4/8 âm lịch) | Ban quản lý di tích và người dân tổ chức lễ tưởng niệm, thắp hương tri ân công đức vị hoàng đế trẻ tuổi đã dành trọn tâm huyết cho sự thống nhất bờ cõi. |
Trong ngày hội Rằm tháng Giêng bên bờ suối Nậm La, sau phần tế lễ cổ truyền trang nghiêm trong tiếng nhạc bát âm và tiếng trống đồng âm vang dưới vách núi Cằm, không gian trước cửa đền rộn ràng sắc áo cóm của phụ nữ Thái, váy hoa của phụ nữ Mông cùng các trò chơi dân gian truyền thống. Sự gắn kết giữa di sản văn bia chữ Hán thế kỷ 15 và sinh hoạt văn hóa bản mường đương đại làm cho Quế Lâm Linh Từ luôn giữ được sức sống ấm áp giữa lòng phố núi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tổ 3, phường Tô Hiệu (trước năm 2025 là phường Chiềng Lề, thành phố Sơn La), tỉnh Sơn La
- Đường tới
- Di tích nằm ngay tại khu vực trung tâm đô thị thuộc tổ 3, phường Tô Hiệu (phường Chiềng Lề cũ), tỉnh Sơn La, sát bờ tả ngạn suối Nậm La và đường Lê Thái Tông, cách đồi Khau Cả và cầu Trắng khoảng 1 km nên rất thuận tiện di chuyển bằng ô tô, xe máy hoặc đi bộ.
- Toạ độ
- 21.3292, 103.9085
Khi tới chiêm bái Đền thờ Vua Lê Thái Tông (Quế Lâm Linh Từ) và tham quan Văn bia Quế Lâm Ngự Chế tại hang Thẳm Báo Ké, quý vị lưu ý mặc trang phục lịch sự, kín đáo, giữ trật tự và đi nhẹ nói khẽ trong khu vực đại bái và hậu cung. Khi leo theo các bậc đá lên cửa hang Thẳm Báo Ké để xem văn bia khắc năm 1440, xin quý vị đứng quan sát từ khoảng cách quy định, tuyệt đối không chạm tay, dùng vật cứng cạo rêu hay tự ý đồ chữ, dập bia lên bề mặt đá vôi cổ để bảo vệ nguyên trạng di sản quốc gia.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ Vua Lê Thái Tông và Bia Quế Lâm Ngự Chế
Contribute photos, information or video for Temple of King Lê Thái Tông and the Quế Lâm Ngự Chế SteleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Di tích gắn với Văn bia Quế Lâm Ngự Chế ở Sơn La thờ Vua Lê Thái Tổ hay Vua Lê Thái Tông?
Di tích thờ chính Vua Lê Thái Tông (1423 - 1442, con trai của Vua Lê Thái Tổ Lê Lợi). Nhiều người thường gọi nhầm là Đền thờ Vua Lê Thái Tổ do nhầm với Đền thờ Vua Lê Thái Tổ và Bia Lê Lợi (khắc năm 1431) ở tỉnh Lai Châu, trong khi văn bia Quế Lâm Ngự Chế ở Sơn La do Vua Lê Thái Tông khắc năm 1440.
Văn bia Quế Lâm Ngự Chế được khắc vào thời gian nào và có bao nhiêu chữ?
Văn bia được khắc vào tháng Ba âm lịch năm Canh Thân, niên hiệu Đại Bảo thứ nhất (1440) trên vách đá cửa hang Thẳm Báo Ké (Động La) dưới chân núi Cằm. Bia gồm 140 chữ Hán chia làm 14 dòng, mỗi dòng 10 chữ, gồm phần lời tựa văn xuôi và bài thơ 48 chữ.
Nội dung của Văn bia Quế Lâm Ngự Chế nói về sự kiện lịch sử gì?
Văn bia ghi lại việc Vua Lê Thái Tông thân chinh cầm quân lên châu Thuận Mỗi (Thuận Châu, Sơn La) dẹp cuộc phản loạn của tù trưởng Thượng Nghiễm vào năm 1440. Khi Thượng Nghiễm dâng voi xin hàng, nhà vua mở lòng nhân từ tha tội không giết rồi rút quân về nghỉ tại Động La và đề thơ răn dạy.
Đền thờ Vua Lê Thái Tông (Quế Lâm Linh Từ) được xây dựng vào năm nào?
Văn bia Quế Lâm Ngự Chế được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 5 tháng 2 năm 1994. Sau đó, ngôi đền thờ mang tên chữ Quế Lâm Linh Từ được khởi công vào tháng 9 năm 2001 và khánh thành vào ngày 22 tháng 1 năm 2003 ngay dưới chân núi Cằm.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu di tích thuộc phường nào của tỉnh Sơn La?
Theo Nghị quyết số 1681/NQ-UBTVQH15 năm 2025, bốn phường Quyết Thắng, Quyết Tâm, Chiềng Lề và Tô Hiệu cũ của thành phố Sơn La được hợp nhất thành phường Tô Hiệu mới. Do đó, di tích hiện tọa lạc tại tổ 3, phường Tô Hiệu, tỉnh Sơn La.