Trang này ghi lại cách dâng hương theo lối tế lễ ở Văn Miếu. Nho Giáo tế lễ để tỏ lòng kính tiên thánh, tiên sư, không để xin lợi lộc. Vì vậy các lời nguyện ở đây là lời tri ân và lời tự hứa với bản thân. Khám Nho Giáo của thư viện làm đúng theo những điều ghi dưới đây: bạn chọn một hay ba nén thì lư hương nhận đúng bấy nhiêu nén.
IDâng Mấy Nén
Thư viện nói thật: không văn bản Nho giáo nào đã đọc quy định số nén hương cho người viếng. Trong lễ Thích Điện, thượng hương là việc của quan tế. Một hay ba nén ở khám này là lựa chọn của thư viện, theo lệ thắp hương quen của người Việt.
Thư viện không cho chọn số nén lớn vì không có căn cứ nào. Cách giảng ba nén là Thiên, Địa, Nhân không có trong nguồn Nho giáo nào đã đọc, nên thư viện không dùng.
Ở khám Nho Giáo của thư viện, mỗi lần dâng được tính là một lượt thành tâm, dù bạn chọn một hay ba nén.
IIDâng Hương Theo Lối Tế Lễ Văn Miếu
IIITám Lời Nguyện Và Gốc Của Từng Hình Vẽ
Sáu lời đầu là lời tri ân và lời tự hứa, lấy ý từ Luận Ngữ và lễ Thích Điện. Hai lời cuối, xin chữ đầu xuân và vững tâm trước kỳ thi, là tục dân gian ngày nay ở Văn Miếu, không phải nghi lễ Nho giáo. Trang ghi rõ ở từng lời. Không có lời cầu tài, cầu lộc.
Chiếc tước dâng rượu. Lễ tế Khổng Tử gọi là Thích Điện (釋奠). Khổng Miếu Đài Bắc giải thích hai chữ ấy đều có nghĩa là bày ra, dâng lên, để tỏ lòng tôn kính Khổng Tử. Trong ba lần hiến lễ, vật được dâng là lụa và rượu (獻帛、獻爵). Tước (爵) là đồ đựng rượu thời cổ, tương đương chén rượu ngày nay. Hình vẽ chiếc tước ba chân bằng đồng.
Đồ tế của lễ Thích Điện · Nguồn: Ban quản lý Khổng Miếu Đài Bắc, tên gọi lễ Thích Điện 釋奠禮. Ban quản lý Khổng Miếu Đài Bắc 臺北市孔廟管理委員會, trình tự và ý nghĩa lễ tế Khổng 祭孔典禮的程序與用意. Khổng Miếu Đài Bắc, trang văn hóa Nho học, mục đồ tế lễ 祭祀文物Cuốn sách đóng chỉ. Câu mở đầu Luận Ngữ là lời Khổng Tử: học rồi thường ôn tập, chẳng vui lắm sao (學而時習之，不亦說乎？). Hình vẽ một cuốn sách đóng chỉ kiểu xưa để chỉ việc học. Đây không phải đồ tế.
Luận Ngữ. Hình do thư viện vẽ · Nguồn: Luận Ngữ, thiên Học Nhi 學而第一, bản Wikisource chữ HánTấm gương soi. Luận Ngữ chép lời Tăng Tử: mỗi ngày ta xét mình ba điều (吾日三省吾身). Làm việc cho người có hết lòng không, giao kết với bạn có giữ chữ tín không, điều thầy truyền có ôn tập không. Hình tấm gương là minh họa ý tự soi xét mình do thư viện tự vẽ, không phải đồ tế.
Luận Ngữ. Hình do thư viện vẽ · Nguồn: Luận Ngữ, thiên Học Nhi 學而第一, bản Wikisource chữ HánChén trà dâng cha mẹ. Tử Du hỏi về hiếu. Khổng Tử đáp: đời nay gọi hiếu là nuôi được cha mẹ, nhưng nuôi mà không kính thì lấy gì mà phân biệt (今之孝者，是謂能養。…不敬，何以別乎？). Luận Ngữ cũng chép hiếu đễ là gốc của nhân (孝弟也者，其爲仁之本與？). Hình chén trà nóng trên khay là minh họa ý dưỡng và kính do thư viện tự vẽ.
Luận Ngữ. Hình do thư viện vẽ · Nguồn: Luận Ngữ, thiên Vi Chính 為政第二, bản Wikisource chữ Hán. Luận Ngữ, thiên Học Nhi 學而第一, bản Wikisource chữ HánBia Tiến sĩ trên lưng rùa. Luận Ngữ chép: thấy người hiền thì nghĩ sao cho bằng, thấy người không hiền thì tự xét lại mình (見賢思齊焉，見不賢而內自省也). Ở Văn Miếu Quốc Tử Giám còn 82 bia đá dựng từ năm 1484 tới 1780, khắc tên người đỗ các khoa thi từ 1442 tới 1779. UNESCO ghi các bia này vào danh mục Ký ức Thế giới. Bia đặt trên lưng rùa đá. Nay khu bia có hàng rào, người viếng không xoa đầu rùa nữa.
Di tích Văn Miếu Quốc Tử Giám. Câu nguyện lấy từ Luận Ngữ · Nguồn: Luận Ngữ, thiên Lý Nhân 里仁第四, bản Wikisource chữ Hán. UNESCO, Ký ức Thế giới, Bia đá các khoa thi Tiến sĩ triều Lê và Mạc (1442 tới 1779). Văn Miếu Quốc Tử Giám (vanmieu.gov.vn), Bia Tiến sĩ. Wikipedia tiếng Anh, Temple of Literature, HanoiChiếc khánh đá. Luận Ngữ chép lời Hữu Tử: cái dụng của lễ, lấy hòa làm quý (禮之用，和爲貴). Lễ Thích Điện đi cùng nhạc. Đặc khánh (特磬) là một phiến đá lớn treo trên giá, gõ một tiếng ở cuối mỗi câu nhạc để thu vần. Thư viện chọn chiếc khánh để chỉ lễ và nhạc hòa nhau.
Nhạc khí của lễ Thích Điện. Ghép với lời nguyện này là của thư viện · Nguồn: Luận Ngữ, thiên Học Nhi 學而第一, bản Wikisource chữ Hán. Ban quản lý Khổng Miếu Đài Bắc, mục nhạc khí 樂器展示Bút lông, nghiên mực và tờ giấy đỏ. Đây là tục dân gian, không phải nghi lễ Nho giáo. Mỗi dịp Tết, Hội chữ Xuân mở quanh hồ Văn ở Văn Miếu Quốc Tử Giám. Năm 2024 có 40 ông đồ viết chữ cho khách. Cổng thông tin Chính phủ viết xin chữ đầu năm là tục thể hiện sự trân trọng tri thức và gửi gắm ước nguyện năm mới trong từng nét chữ. Hình vẽ dụng cụ của ông đồ, không vẽ chữ nào.
Tục dân gian ngày Tết, gắn với Văn Miếu ngày nay · Nguồn: Cổng thông tin Chính phủ, trang Thủ đô Hà Nội, Văn Miếu Quốc Tử Giám: nơi tìm về đạo học đầu xuân, 12/02/2024. Wikipedia tiếng Anh, Temple of Literature, Hanoi. Báo Hà Nội Mới, Sĩ tử xin chữ cầu may, háo hức nhận xoài Đăng khoa tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, 08/06/2026Khuê Văn Các. Đây là tục dân gian hiện đại, không phải nghi lễ Nho giáo. Trước mỗi kỳ thi, nhiều học sinh và phụ huynh tới Văn Miếu Quốc Tử Giám dâng hương bên ngoài điện Đại Thành, xin chữ và viết điều ước. Nho giáo tế lễ để tỏ lòng kính chứ không để xin, nên thư viện viết lời này thành lời tự hứa. Khuê Văn Các dựng năm 1805. Sao Khuê được người xưa coi là sao chủ của văn chương.
Tục dân gian hiện đại ở Văn Miếu. Hình là kiến trúc của di tích · Nguồn: Báo Dân trí, Không còn cảnh sĩ tử trèo rào xoa đầu rùa ở Văn Miếu trước mỗi kỳ thi, 17/06/2022. Báo VnExpress, Sĩ tử đến Văn Miếu cầu may trước kỳ thi tốt nghiệp THPT, 06/07/2022. Văn Miếu Quốc Tử Giám (vanmieu.gov.vn), Khuê Văn Các. Báo VietNamNet, Văn khấn cầu thi cử, đỗ đạt tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, 04/06/2025Thư viện không vẽ chân dung hay tượng Khổng Tử và các bậc tiên hiền làm nút bấm. Tám hình đều là đồ vật hoặc công trình. Ba hình là do thư viện tự vẽ để minh họa ý trong Luận Ngữ: cuốn sách, tấm gương và chén trà.
IVSau Khi Dâng
Vì vậy ở khám Nho Giáo, sau khi hương đã dâng, thư viện mời bạn cúi mình ba lần và thầm hứa với lòng điều mình vừa chọn. Lời mời ấy là của thư viện. Không có lời thỉnh cầu nào được gửi đi đâu. Trong lễ Thích Điện, chúc văn do người đọc chúc đọc thành tiếng, những người dự lễ thì cúi mình. Vì thế khám Nho Giáo chỉ mời mặc niệm.
Luận Ngữ còn chép: khi Khổng Tử ốm nặng, Tử Lộ xin cầu đảo, Khổng Tử đáp rằng ta cầu đảo đã lâu rồi (丘之禱久矣). Người xưa thường hiểu câu ấy là cả đời sống cho phải đã là lời cầu.
VNgoài Đời, Văn Miếu Hôm Nay
Ở Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội, trước đây nhiều sĩ tử xoa đầu rùa đá đội bia Tiến sĩ để lấy may. Nay khu bia đã có hàng rào để bảo vệ di sản. Báo Dân trí năm 2022 tường thuật sĩ tử chuyển sang dâng hương bên ngoài điện Đại Thành và xin chữ của các ông đồ. Báo VnExpress cùng năm ghi nhiều người thắp hương trước ban thờ thầy Chu Văn An và viết điều ước ở khu bảng nguyện ước. Nhà Thái Học thờ thầy Chu Văn An cùng ba vị vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và Lê Thánh Tông.
Các việc ấy là tục dân gian ngày nay. Lễ tế Khổng Tử theo điển lễ thì không có lời cầu thi đỗ. Bài văn khấn cầu thi cử lưu hành trên báo được ghi là trích từ một cuốn sách văn khấn Nôm, không phải từ kinh sách Nho giáo.
Nguồn: Báo Dân trí, Không còn cảnh sĩ tử trèo rào xoa đầu rùa ở Văn Miếu trước mỗi kỳ thi, 17/06/2022. Báo VnExpress, Sĩ tử đến Văn Miếu cầu may trước kỳ thi tốt nghiệp THPT, 06/07/2022. Văn Miếu Quốc Tử Giám (vanmieu.gov.vn), Nhà Thái Học. Wikipedia tiếng Anh, Temple of Literature, Hanoi. Báo VietNamNet, Văn khấn cầu thi cử, đỗ đạt tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, 04/06/2025.
VINhững Điều Thư Viện Chưa Chắc
Bạn là người nghiên cứu Nho học và thấy chỗ chưa đúng? Xin gửi góp ý kèm nguồn về thayungkhiem@gmail.com. Thư viện sửa và ghi tên người góp.
VIINguồn
Các nguồn được đọc ngày 05/10/2026. Vạn Đạo Đường mô tả, không thay cho nghi lễ thật và không đại diện cho văn miếu hay tổ chức nào.
Tới khám Nho Giáo để dâng hương
?Hỏi Đáp Nhanh
Dâng hương ở Văn Miếu mấy nén là đúng
Không văn bản Nho giáo nào đã đọc quy định số nén cho người viếng. Thư viện cho chọn một hoặc ba nén theo lệ quen của người Việt, và lấy một nén làm mặc định theo lời Khổng Tử rằng lễ thì xa xỉ chẳng bằng tiết kiệm.
Nho Giáo có cầu xin khi tế lễ không
Không. Luận Ngữ chép tế như các ngài đang ở trước mặt, và chép rằng đắc tội với Trời thì không còn chỗ nào mà cầu đảo. Tế lễ là để tỏ lòng kính. Vì vậy các lời nguyện ở khám là lời tri ân và lời tự hứa.
Cầu thi đỗ và xin chữ ở Văn Miếu có phải lễ Nho giáo không
Không. Đó là tục dân gian ngày nay, rất phổ biến ở Văn Miếu Quốc Tử Giám. Trang ghi rõ điều này ở hai lời nguyện liên quan.
Lễ trước Khổng Tử thì quỳ lạy hay cúi mình
Trình tự lễ Thích Điện hiện hành ở Khổng Miếu Đài Bắc ghi toàn thể cúi mình ba lần. Khám Nho Giáo của thư viện theo cách ấy.
Ở khám Nho Giáo chọn ba nén có được tính ba lượt không
Không. Mỗi lần dâng là một lượt thành tâm của một người, dù chọn một hay ba nén. Lư hương thì nhận đúng số nén bạn chọn.