Trang này gom hình thờ của Ấn Độ giáo: người lễ đặt gì trước mặt, đó là vị nào, nhận ra bằng dấu gì, đặt ở đâu trong đền, và khác nhau thế nào giữa các vùng. Thư viện dùng ảnh chụp tượng, tranh và đền thật, không vẽ lại hình các vị thần. Hình vẽ duy nhất trên trang là một sơ đồ ngôi đền. Dưới mỗi ảnh có tên người chụp và giấy phép. Tên các vị thần giữ theo lối viết La tinh quen dùng, vì tiếng Việt chưa có cách phiên âm thống nhất. Phần Chăm Pa theo nguồn của UNESCO, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và Wikipedia.
IMurti Là Gì Và Người Ấn Độ Giáo Hiểu Hình Thờ Ra Sao
Hình thờ của Ấn Độ giáo gọi là murti. Britannica định nghĩa murti là hình hay tượng một vị thần dùng để thờ, đặt trong nhà, trong đền và ở nơi công cộng. Chữ murti trong tiếng Phạn nghĩa là hình tướng, là sự hiện thân của một vị thần. Hai tên gọi khác là vigraha (hình) và pratima (hình giống). Murti có thể mang dáng người, cũng có thể là một biểu tượng, và được làm bằng nhiều chất liệu, từ đá, đồng tới đất sét.
Nguồn: Britannica, Murti.Theo bài của Dự án Đa nguyên thuộc Đại học Harvard, người Ấn Độ giáo không coi Đấng Thiêng Liêng chỉ ở trong pho tượng. Đấng ấy có mặt khắp vũ trụ. Pho tượng đã an vị được ví như một cánh cửa sổ mở về phía Thượng Đế, là cách Đấng Tối Cao hạ mình tới gần đời sống của gia đình và cộng đồng. Bà Vidya Dehejia viết cho Bảo tàng Metropolitan rằng người Ấn Độ giáo nhìn nhận nhiều vị thần như nhiều mặt của một viên kim cương: cái Vô Hạn chỉ có một, mặt thì vô số.
Nguồn: Đại học Harvard, The Pluralism Project, Murti: The Image of God. Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Hinduism and Hindu Art.Britannica ghi rằng trong truyền thống Ấn Độ giáo có nhiều cách lý giải khác nhau về việc dùng murti trong nghi lễ, và có cả một lịch sử tranh luận về việc này. Trang này mô tả cách thờ có hình tượng, là cách phổ biến ở đền và ở nhà, và không coi đó là cách duy nhất.
Nguồn: Britannica, Murti.Lễ an vị: từ pho tượng thành hình thờ
Một pho tượng mới tạc chưa phải là hình thờ. Nó trở thành hình thờ sau lễ an vị, gọi là prana pratishtha, nghĩa là thiết lập hơi thở sự sống. Theo bài của Dự án Đa nguyên, tượng được ngâm một đêm trong nước, một đêm trong ngũ cốc, một đêm trong cánh hoa. Người thợ mở mắt cho tượng. Vị tư tế đặt một tấm gương trước mặt tượng để ánh nhìn đầu tiên dội lại chính tượng. Ngày cuối, sự hiện diện thiêng liêng được thỉnh về bằng lời cầu nguyện bên bàn lửa. Trang của tổ chức BAPS, một dòng Ấn Độ giáo, tả lễ này theo tám bước, trong đó có bước phủ tượng bằng ngũ cốc, tắm tượng, rồi gỡ lớp bơ và mật ong che mắt tượng bằng một cây kim vàng trước gương. Chi tiết của lễ thay đổi theo từng dòng và từng vùng.
Nguồn: Đại học Harvard, The Pluralism Project, Murti: The Image of God. BAPS Swaminarayan Sanstha, Murti Pratishtha.Sau lễ an vị, pho tượng được đối đãi như một vị khách quý đang ở trong đền. Theo Dự án Đa nguyên, phải có tư tế túc trực để dâng lễ mỗi ngày trong tuần, mỗi tuần trong năm.
Nguồn: Đại học Harvard, The Pluralism Project, Murti: The Image of God.Darshan và puja
Darshan trong tiếng Phạn nghĩa là nhìn. Đi đền trước hết là để được nhìn hình thờ và được vị thần nhìn lại. Britannica nhấn rằng đây là sự trao đổi hai chiều: người lễ nhận phước qua việc chiêm ngưỡng, và vị thần cũng nhìn thấy người lễ. Vì vậy đôi mắt của tượng rất quan trọng, và lễ mở mắt là một bước của lễ an vị.
Nguồn: Britannica, Darshan. Đại học Harvard, The Pluralism Project, Murti: The Image of God.Puja là nghi thức thờ cúng, từ vài phút mỗi ngày ở nhà tới những nghi lễ dài trong đền. Ở dạng giản dị nhất, puja là dâng hoa hay trái cây trước hình thờ. Trong đền, vị thần được tiếp đãi như một vị khách vương giả: được đánh thức buổi sáng, tắm, thay áo, dâng ba bữa ăn và đưa đi nghỉ buổi tối. Người lễ đi vòng quanh hình thờ hay điện thờ, gọi là pradakshina. Dâng đèn, gọi là arti, là đưa ngọn đèn đang cháy xoay vòng trước hình thờ. Lễ tắm tượng bằng nước, sữa, mật ong, sữa chua và bột đàn hương gọi là abhishekam.
Nguồn: Britannica, Puja. Đại học Harvard, The Pluralism Project, Murti: The Image of God.
Thư viện không dùng ảnh cận mặt người đang hành lễ. Ảnh rước tượng được chọn vì kiệu tượng là chủ thể của ảnh.
IIHình Thờ Không Mang Dáng Người
Bên cạnh tượng mang dáng người, Ấn Độ giáo có những hình thờ không tạc mặt mũi tay chân. Ba loại hay gặp nhất là linga của thần Shiva, đá shalagrama của thần Vishnu và yantra dùng trong việc thờ Nữ thần.
Nguồn: Britannica, Lingam. Wikipedia, Shaligram. Britannica, Yantra.Linga
lingam, liṅgaNhận ra: Một trụ tròn nhẵn, thường đặt trên bệ yoni hình đĩa có vành và mángLinga (lingam) là vật thờ tượng trưng cho thần Shiva. Trong tiếng Phạn chữ này nghĩa là dấu hiệu. Linga thường đặt trên yoni, và cặp linga cùng yoni tượng trưng cho sự hợp nhất của hai nguyên lý nam và nữ. Trong đền thờ Shiva, linga nằm ở chính giữa điện thờ, tượng các vị thần khác đặt quanh. Người lễ dâng sữa, nước, hoa tươi, cỏ non, trái cây, lá và gạo. Linga có tạc một hay nhiều mặt thần gọi là mukhalinga. Có những linga là đá tự nhiên, được tin là tự hiện ra, gọi là svayambhuva. Britannica ghi linga sớm nhất còn lại là linga Gudimallam, thế kỷ 3 trước Công nguyên.
.JPG)
Shalagrama
shaligramNhận ra: Viên đá đen nhẵn, thường có vân xoắn của ốc hóa thạchShalagrama (shaligram) là đá hóa thạch ốc cổ nhặt ở lòng và bờ sông Kali Gandaki tại Nepal. Người thờ Vishnu coi mỗi viên đá là một hình hiện của Ngài. Đá nhỏ, dễ mang theo, nên được thờ ở nhà cũng như ở đền. Việc thờ rất giản dị: lá tulasi và nước.
Yantra
śrī yantraNhận ra: Hình kỷ hà vẽ hay khắc trên đất, giấy, đá hoặc kim loạiYantra là một đồ hình bằng nét, dùng làm chỗ dựa cho nghi lễ trong các dòng Mật giáo. Có yantra vẽ tạm rồi xóa sau lễ, có yantra khắc vào đá và kim loại để đặt lâu dài trong đền. Sri Yantra, còn gọi là Shrichakra, dùng trong việc thờ Nữ thần Shakti. Nó gồm chín hình tam giác đan nhau, năm hình chúc xuống và bốn hình hướng lên, quanh một điểm ở giữa gọi là bindu.
IIICách Nhận Ra Một Vị Thần
Tượng thần Ấn Độ giáo hay có nhiều tay, có khi nhiều đầu. Theo Bảo tàng Metropolitan, nhiều tay là cách nói lên quyền năng lớn của vị thần và khả năng làm nhiều việc cùng lúc. Mỗi tay cầm một vật hoặc làm một thế tay, và chính các vật cầm ấy cho biết đó là vị nào.
Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Hinduism and Hindu Art.Ba dấu hiệu nên nhìn trước tiên là vật cầm trên tay, vật cưỡi (vahana) đứng dưới chân hay bên cạnh, và kiểu tóc hay mũ. Thần Vishnu đội mũ miện cao và đeo nhiều trang sức. Thần Shiva búi tóc bện của người tu khổ hạnh. Bảng dưới đây gom các dấu hiệu chính theo nguồn đã đọc.
Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Recognizing the Gods. Britannica, Vishnu. Britannica, Shiva.Vật cưỡi của Ganesha được Britannica ghi là một loài chuột lớn của Ấn Độ, Bảo tàng Metropolitan ghi gọn là chuột. Sư tử được Bảo tàng Metropolitan ghi là vật cưỡi của Parvati, và Parvati hiện ra trong hình Durga.
IVThần Vishnu Và Các Hóa Thân
Vishnu là vị thần gìn giữ. Người tôn Vishnu làm Đấng Tối Cao thuộc dòng Vaishnava. Vishnu được tin là đã nhiều lần xuống thế trong các hóa thân, gọi là avatara. Danh sách quen thuộc gồm mười hóa thân: cá, rùa, heo rừng, người sư tử, người lùn, Rama cầm rìu, Rama, Krishna, Đức Phật và Kalkin. Britannica lưu ý rằng mười vị này không phải lúc nào cũng giống nhau giữa các bản.
Nguồn: Britannica, Vishnu. Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Hinduism and Hindu Art.Vishnu
ViṣṇuNhận ra: Bốn tay cầm ốc, đĩa, chùy và sen. Mũ miện cao, nhiều trang sứcVishnu được tạc đứng, ngồi hoặc nằm. Bốn tay cầm ốc (shankha), đĩa (chakra), chùy (gada) và hoa sen (padma). Da Ngài sẫm màu. Trên ngực có dấu shrivatsa, cổ đeo viên ngọc Kaustubha. Đứng cạnh thường là nữ thần Lakshmi, cũng gọi là Shri, và nữ thần Đất Bhumidevi.
Vishnu nằm trên rắn Shesha
Nhận ra: Nằm nghiêng trên thân rắn nhiều đầu, đầu rắn xòe che phía trênĐây là dáng nằm của Vishnu trên rắn thần Shesha, còn gọi là Ananta. Trong nhiều tác phẩm, từ rốn Ngài mọc lên một đóa sen có thần Brahma ngồi, như ở phù điêu Chăm Đản sinh Brahma trong phần Chăm Pa bên dưới.
Garuda
Nhận ra: Mình người, mỏ và cánh chim, thường quỳ chắp tayGaruda là vật cưỡi và cũng là biểu hiệu của Vishnu, có khi cõng Ngài trên vai. Britannica tả Garuda màu ngọc lục bảo, mỏ diều hâu, cánh vàng. Garuda là kẻ thù của loài rắn. Hình Garuda theo Ấn Độ giáo lan khắp Đông Nam Á và gắn với vương quyền ở nhiều nước.
Rama
RāmaNhận ra: Hai tay, cầm cung và tên. Thường có Sita, Lakshmana và Hanuman ở bênRama là nhân vật chính của sử thi Ramayana. Tượng Rama có hai tay, một tay cầm mũi tên, một tay cầm cung. Trong đền, Rama thường đứng cùng vợ là Sita và em là Lakshmana, có Hanuman quỳ dưới chân. Ở các tượng đồng cổ, cây cung thường đã mất, chỉ còn thế tay.
.jpg)
Krishna
KṛṣṇaNhận ra: Thổi sáo, hai chân bắt chéo. Da sẫm màuKrishna là tâm điểm của rất nhiều dòng sùng kính, và đã làm nảy sinh cả một kho thơ, nhạc và tranh. Dáng quen nhất là Krishna chăn bò thổi sáo, gọi là Venugopala. Krishna thường được vẽ cùng nàng Radha.
Narasimha
NarasiṃhaNhận ra: Đầu sư tử có bờm, thân ngườiNarasimha nghĩa là người sư tử. Truyện kể quỷ Hiranyakashipu được ban cho không thể bị giết bởi người hay thú, trong nhà hay ngoài nhà, ban ngày hay ban đêm. Vishnu hiện ra từ một cây cột trong hình nửa người nửa sư tử, vào lúc chạng vạng, và diệt quỷ. Tượng có khi tả cảnh diệt quỷ, có khi tả Ngài ngồi thế yoga với nét mặt an tĩnh.
Varaha
VarāhaNhận ra: Đầu heo rừng, thân người, nữ thần Đất bám trên ngà hay ngồi trên tayVaraha là hóa thân thứ ba. Khi quỷ Hiranyaksha kéo Đất xuống đáy biển, Vishnu hóa làm heo rừng, diệt quỷ rồi dùng ngà nâng Đất lên. Có tượng tạc Ngài là một con heo rừng trọn vẹn, có tượng mình người đầu heo. Phù điêu lớn ở hang Udayagiri, đầu thế kỷ 5, là tác phẩm nổi tiếng nhất của đề tài này.
.jpg){kind=avatar}
VThần Shiva
Người tôn Shiva làm Đấng Tối Cao thuộc dòng Shaiva. Britannica ghi Shiva được thờ theo hai cách: không dáng người, dưới hình linga, và mang dáng người, thường là một vị tu khổ hạnh. Vợ Ngài là Parvati, hai con trai là Skanda và Ganesha, vật cưỡi là bò Nandi.
Nguồn: Britannica, Shiva. Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Hinduism and Hindu Art.Shiva trong dáng người
ŚivaNhận ra: Tóc bện búi cao, trăng lưỡi liềm, mắt thứ ba, đinh ba, rắn quấn cổTheo Bảo tàng Metropolitan, Shiva cầm đinh ba, thường có một con rắn vắt quanh như khăn quàng, mang đầu lâu và trăng lưỡi liềm, giữa trán có con mắt thứ ba nói lên cái nhìn thấu suốt. Britannica nhắc thêm chiếc cổ xanh và dòng sông Hằng (Ganga) đổ xuống mái tóc Ngài. Shiva cũng là bậc thầy của yoga và thiền định.
.jpg)
Nataraja
NaṭarājaNhận ra: Múa trong vòng lửa, một chân giơ cao, chân kia đạp lên một người lùnNataraja là Shiva trong vai Chúa tể của điệu múa. Tượng có bốn tay. Tay phải phía sau của tượng cầm trống nhỏ hình đồng hồ cát. Tay phải phía trước giơ ấn vô úy. Tay trái phía sau cầm lửa. Tay trái phía trước vắt ngang ngực, cổ tay buông, các ngón chỉ xuống. Trên tóc có hoa, đầu lâu, trăng lưỡi liềm và hình nữ thần sông Hằng. Người lùn dưới chân có khi được gọi là Apasmara, tượng trưng cho sự vô minh. Điệu múa nói về năm việc của Shiva: tạo dựng (trống), che chở (thế tay), hủy diệt (lửa), hiện thân (chân đạp đất) và giải thoát (chân nhấc lên). Những pho tượng đồng Nataraja được biết tới nhiều nhất đúc ở Tamil Nadu thời Chola.
Sadashiva ở Elephanta
Nhận ra: Tượng bán thân ba mặtPho tượng cao 7 mét trong hang 1 ở đảo Elephanta tả ba mặt của Shiva. Theo Bảo tàng Metropolitan, ở tượng Shiva ba đầu, mặt giữa là bản tính cốt yếu của Ngài, hai mặt bên là vẻ dữ dội và vẻ hiền hòa. UNESCO gọi ba mặt là Bhairava, Mahadeva và Uma. Trong hang còn có một điện thờ linga và các phù điêu lớn như Nataraja, Ardhanarishvara và Gangadhara.
Ardhanarishvara
ArdhanārīśvaraNhận ra: Một thân chia dọc: nửa nam, nửa nữArdhanarishvara là Shiva và Parvati trong cùng một thân. Theo Britannica, nửa bên phải của tượng là nam, tóc bện, mang đồ trang sức của Shiva, nửa bên trái là nữ, tóc chải gọn, có bầu ngực và mặc lụa. Hình này nói rằng hai nguyên lý nam và nữ không thể tách rời.
Nandi
Nhận ra: Bò có u, nằm, quay mặt về phía điện thờTượng bò Nandi đặt trên bệ cao, đối diện cửa điện thờ, để mãi mãi nhìn về phía Shiva. Nandi thường là một con bò trắng có u ở thế nằm. Cũng có tượng Nandi mình người đầu bò.
VINữ Thần: Durga, Kali, Lakshmi, Sarasvati, Parvati
Nữ thần, gọi chung là Devi hay Shakti (quyền năng), là dòng thờ lớn thứ ba bên cạnh Vishnu và Shiva. Người tôn Nữ thần làm Đấng Tối Cao thuộc dòng Shakta. Bảo tàng Metropolitan ghi Parvati, vợ của Shiva, là một vị thần lớn theo cách riêng của mình, và hiện ra trong hình Durga diệt quỷ trâu.
Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Hinduism and Hindu Art. Bảo tàng Metropolitan, Vidya Dehejia, Recognizing the Gods.Durga
DurgāNhận ra: Nhiều tay cầm vũ khí, cưỡi sư tử, đang đâm một con quỷ từ thân trâu chui raDurga là một hình tướng chính của Nữ thần tối cao. Tên Ngài nghĩa là Đấng không thể tới gần. Dáng nổi tiếng nhất là Mahishasuramardini, nữ thần diệt quỷ trâu Mahishasura. Britannica tả Ngài có mười tay cầm vũ khí và cưỡi sư tử.
Kali
KālīNhận ra: Da đen hay xanh thẫm, lưỡi thè dài, nhiều tay, vòng cổ kết bằng đầu ngườiTên Kali nghĩa là Đấng màu đen. Britannica tả Ngài thường để trần một phần hay toàn thân, đeo váy kết bằng cánh tay người, tay cầm một chiếc đầu, đứng hoặc múa trên thân chồng là thần Shiva.
Lakshmi
LakṣmīNhận ra: Trên hoa sen, tay cầm sen, hai voi tưới nước hai bênLakshmi, cũng gọi là Shri, là nữ thần của giàu có và may mắn, vợ của Vishnu. Ngài ngồi trên một đóa sen hồng, tay cầm hoa sen. Dáng có hai con voi dâng nước gọi là Gaja Lakshmi. Lakshmi được thờ nhiều nhất vào dịp lễ Diwali.
_LACMA_M.74.40.1_(1_of_5).jpg)
Sarasvati
SarasvatīNhận ra: Áo trắng, ôm đàn vina, tay cầm sáchSarasvati là nữ thần của học vấn và nghệ thuật. Từ thế kỷ 6, hình Ngài cầm đàn vina. Ngài cưỡi ngỗng hoặc thiên nga, có khi cưỡi công, tay cầm sách hay bản chép tay, tượng có hai tay hoặc bốn tay. Học trò, người viết văn và nghệ sĩ thờ Ngài, nhất là vào ngày Vasant Panchami đầu xuân.
Parvati
Pārvatī, UmāNhận ra: Một người phụ nữ đẹp, hai tay, thường đứng cạnh ShivaParvati là vợ của Shiva, mẹ của Skanda và Ganesha. Trong điêu khắc, Ngài luôn được tả là một người phụ nữ trưởng thành và đẹp, thường ở bên Shiva. Smithsonian gọi pho tượng đồng thời Chola trong ảnh là hoàng hậu Sembiyan Mahadevi trong dáng nữ thần Uma, một tên khác của Parvati.
VIIGanesha, Skanda, Hanuman, Brahma, Surya Và Chín Vị Thần Thiên Thể
Ganesha
GaṇeśaNhận ra: Đầu voi, bụng lớn, một ngà gãy, tay cầm bánh ngọt, có con chuột bên dướiGanesha là vị thần của sự khởi đầu, được khấn trước khi bắt tay vào việc lớn, và là vị dẹp bỏ chướng ngại. Ngài có đầu voi, một chiếc ngà gãy cầm trên tay, bụng lớn, tay cầm mấy chiếc bánh ngọt tròn. Lễ Ganesh Chaturthi kéo dài mười ngày vào khoảng tháng 8 tới tháng 9, khi người ta thờ tượng Ganesha bằng đất.
Skanda, Karttikeya, Murugan
Nhận ra: Thanh niên cầm giáo, đi cùng chim công. Một đầu hoặc sáu đầuSkanda là con trai của Shiva và Parvati, một vị thần chiến trận trẻ tuổi. Ngài còn có tên Karttikeya, Kumara và Subrahmanya. Ở Nam Ấn Độ, Ngài là Murugan, một vị thần vốn của miền Nam về sau hòa làm một với Skanda của miền Bắc. Ngài cầm giáo hoặc cung tên, cưỡi hay đứng cạnh chim công.
Hanuman
Nhận ra: Mặt khỉ, đứng thẳng như người, dáng cung kínhHanuman là vị tướng khỉ đã giúp Rama trong sử thi Ramayana, và là hình mẫu của lòng sùng kính. Ngài được thờ trong các đền Rama và trong những ngôi đền riêng. Bảo tàng Cleveland ghi rằng pho tượng đồng thời Chola của bảo tàng tả Hanuman như một người hầu khiêm cung của thần, và vốn đứng trong một bộ cùng tượng Rama và người thân.
Brahma
BrahmāNhận ra: Bốn đầu nhìn bốn hướngBrahma là vị thần của việc tạo dựng, gắn với tri thức và kinh Veda. Ngài có bốn đầu, cưỡi ngỗng hay thiên nga, thường đi cùng Sarasvati. Britannica ghi rằng Brahma hiếm khi được thờ riêng và có rất ít đền.
Surya
SūryaNhận ra: Đứng thẳng, hai tay cầm hai đóa sen, áo bó và ủng caoSurya là thần mặt trời. Ngài đi trên cỗ xe do bảy con ngựa kéo, hoặc một con ngựa bảy đầu. Đền Mặt Trời ở Konark, Odisha, thế kỷ 13, được dựng như một cỗ xe có bánh. Chỉ dòng Saura tôn Surya làm Đấng Tối Cao, nhưng bài thần chú Gayatri mà rất nhiều người đọc lúc bình minh là hướng về mặt trời.
Navagraha
Nhận ra: Chín vị đứng hoặc ngồi thành một hàngNavagraha là chín thiên thể được thờ như chín vị thần: Surya (Mặt Trời), Chandra (Mặt Trăng), Mangala (Sao Hỏa), Budha (Sao Thủy), Brihaspati (Sao Mộc), Shukra (Sao Kim), Shani (Sao Thổ), cùng Rahu và Ketu, hai giao điểm của quỹ đạo Mặt Trăng. Phần lớn đền Ấn Độ giáo có một chỗ dành để thờ chín vị này.
,_Bihar,_India,_10th_century_AD,_schist_-_San_Diego_Museum_of_Art_-_DSC06389.JPG)
,_Tra_Kieu,_Quang_Nam,_10th_century_AD,_sandstone_-_Museum_of_Vietnamese_History_02.jpg)
Harihara
Nhận ra: Một thân, nửa Vishnu nửa ShivaHarihara ghép Hari (Vishnu) và Hara (Shiva) trong một thân: một nửa đội mũ miện, nửa kia búi tóc bện. Hình này nói rằng hai vị là hai mặt của cùng một Thực tại. Tượng Harihara sớm có ở các hang Badami, thế kỷ 6, và cũng có ở Campuchia thời tiền Angkor.
Trimurti nghĩa là ba hình tướng: Brahma tạo dựng, Vishnu gìn giữ, Shiva hủy diệt. Trong đời sống thờ phượng, ba vị không ngang nhau. Brahma hầu như không có đền riêng. Sử gia R. C. Majumdar, theo lời dẫn trên Wikipedia, viết rằng nỗ lực gom ba vị không thể coi là thành công lớn, vì Brahma chưa bao giờ có được vị thế như Shiva hay Vishnu, và mỗi dòng lại hiểu Trimurti là ba hình hiện của chính vị thần mình tôn thờ. Pho tượng ba mặt ở Elephanta, thường được gọi là Trimurti, thật ra là ba mặt của riêng Shiva.
Nguồn: Britannica, Trimurti. Britannica, Brahma. Wikipedia, Trimurti. UNESCO, Elephanta Caves.
VIIINgôi Đền Và Chỗ Đặt Hình Thờ
Tâm của mọi ngôi đền Ấn Độ giáo là garbhagriha, nghĩa là phòng thai: một gian nhỏ, vuông, không cửa sổ, nơi đặt hình thờ chính. Trên gian này dựng một ngọn tháp. Phía trước là một hay nhiều sảnh có cột, gọi là mandapa, nơi người lễ chờ và đứng lễ. Đền thường quay mặt về hướng mặt trời mọc. Đền lớn có lối đi vòng quanh điện thờ để người lễ đi nhiễu.
Nguồn: Wikipedia, Hindu temple. Britannica, North Indian temple architecture.Sơ đồ đi từ ngoài vào trong, không theo tỉ lệ. Mỗi đền một khác.
Có hai kiểu đền lớn. Kiểu Nagara của Bắc Ấn Độ có tháp shikhara vươn cao trên điện thờ. Các đền Khajuraho, dựng dưới triều Chandella vào khoảng năm 950 tới 1050, là mẫu mực của kiểu này. Kiểu Dravida của Nam Ấn Độ có tháp vimana hình kim tự tháp nhiều tầng thu nhỏ dần, và các tháp cổng gopuram. Đền Brihadisvara ở Thanjavur do vua Rajaraja I dựng đầu thế kỷ 11, tháp vimana cao 59,82 mét, trong điện thờ có một linga rất lớn. UNESCO ghi rằng việc thờ phượng ở đền này vẫn tiếp diễn hằng ngày suốt hơn một nghìn năm.
Nguồn: Britannica, North Indian temple architecture. UNESCO, Khajuraho Group of Monuments. Britannica, South Indian temple architecture. UNESCO, Great Living Chola Temples.
Tượng cố định và tượng rước
Hình thờ chính trong điện thờ, thường bằng đá, không rời chỗ. Để vị thần có thể ra với dân chúng, đền có thêm tượng rước, gọi là utsava murti, thường bằng đồng. Vào ngày lễ, tượng rước được tắm, xức bột đàn hương, mặc lụa, rồi đặt lên kiệu hay lên xe mà đưa đi quanh phố. Smithsonian ghi rằng các tượng đồng thời Chola được đúc từ một nghìn năm trước chính là để rước, tuy nặng và đúc đặc, và có sẵn vòng cùng lỗ để luồn đòn khiêng và dây. Britannica nói thêm rằng lễ rước xe (rathayatra) giúp cả những người xưa kia không được vào đền cũng được darshan.
Nguồn: Wikipedia, Utsava murti. Smithsonian, Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật Á châu, Divine Processions: Chola Bronzes in Context. Bảo tàng Mỹ thuật Cleveland, Monkey General Hanuman, 1980.26. Britannica, Darshan.Ban thờ trong nhà
Việc thờ không chỉ ở đền. Britannica ghi puja trải từ những nghi thức ngắn hằng ngày trong nhà tới các nghi lễ dài trong đền, và murti có mặt trong nhà cũng như trong đền. Ban thờ trong ảnh dưới đây bày tranh in và tượng nhỏ của nhiều vị thần, cùng đèn, hương và đồ dâng. Hai bức tranh kế bên là tranh theo họa sĩ Raja Ravi Varma, cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cùng loại với tranh thần in màu trên ban thờ ấy. Britannica dùng chính tranh Sarasvati áo trắng của ông để minh họa nữ thần này.
Nguồn: Britannica, Puja. Britannica, Murti. Britannica, Saraswati.IXHình Thờ Qua Từng Vùng Và Từng Nước
Cùng một vị thần, mỗi vùng tạc một khác. Phần này đi từ Ấn Độ ra các nước, rồi dừng lâu hơn ở Chăm Pa trên đất Việt Nam.
Bắc Ấn Độ
Đền kiểu Nagara. Khajuraho còn khoảng hai mươi ngôi đền của cả Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo. Đền Kandariya Mahadeva thờ Shiva, vách ngoài phủ kín tượng. Hang Udayagiri và hang Elephanta giữ những pho tượng tạc thẳng vào vách núi.
Nam Ấn Độ
Đền kiểu Dravida, tượng đá cố định trong điện thờ và tượng đồng để rước. Tượng đồng thời Chola đúc bằng lối sáp chảy, mỗi pho một khuôn, cất trong kho của đền và đem ra rước vào ngày lễ. Bảo tàng Cleveland đặt thời Chola vào khoảng thế kỷ 10 tới 13. UNESCO gọi các tượng đồng ở đền Gangaikondacholapuram là kiệt tác. Đề tài hay gặp là Shiva Nataraja, Parvati, Vishnu, Rama và Hanuman.
Bengal
Vào lễ Durga Puja, tháng 9 hay tháng 10, các xưởng thợ nặn tượng Durga bằng đất không nung lấy từ sông Hằng. Mắt tượng được vẽ vào ngày Mahalaya để đưa nữ thần về với sự sống. Ngày thứ mười, tượng được rước ra sông và thả xuống chính dòng nước nơi đất được lấy lên. UNESCO ghi lễ này vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể năm 2021. Tranh Kalighat của Kolkata thế kỷ 19 cũng vẽ các vị thần, như bức Kali trong ảnh.
Odisha
Jagannath ở Puri được hiểu là một hình tướng của Vishnu hay Krishna, và có hình thờ rất riêng. Tượng làm bằng gỗ, không bằng đá hay kim loại. Mắt tròn lớn, không có cổ, tai và tay chân rõ ràng. Jagannath màu đen, đứng cùng Balabhadra màu trắng và Subhadra màu vàng. Tượng được tạc lại theo chu kỳ khoảng 12 hoặc 19 năm, trong lễ Nabakalebara. Mỗi năm, ba tượng được đặt lên ba cỗ xe lớn và kéo đi trong lễ Rathayatra.
Nepal
Đền Pashupatinath ở Kathmandu thờ Shiva dưới hình một mukhalinga bằng đá, cao khoảng một mét, có bốn mặt nhìn bốn hướng. Chỉ một số ít tư tế được chạm vào linga. Pashupati là một trong bảy cụm di tích của Thung lũng Kathmandu được UNESCO ghi danh năm 1979. Nepal còn có tục thờ Kumari, một bé gái được tôn là hiện thân sống của nữ thần Taleju, một hình tướng của Durga. Thư viện chỉ nhắc bằng lời và không dùng ảnh, vì đó là một em bé đang sống.
Sri Lanka
Đền Nallur Kandaswamy ở Jaffna là một ngôi đền quan trọng của người Tamil Sri Lanka, có từ năm 948 và được dựng lại lần thứ tư năm 1734. Ở đây thần Murugan được thờ trong điện thờ dưới hình cây giáo thiêng, gọi là vel, không phải một pho tượng người.
Bali và Java, Indonesia
Ở Bali, tâm của ngôi đền không phải một pho tượng mà là padmasana, một ngọn tháp trên đỉnh có một ngai trống, dành cho Đấng Tối Cao là Sang Hyang Widhi Wasa, xưa gọi là Acintya. Đây là cách thờ không hình tượng. Các nguồn ghi tu sĩ Dang Hyang Nirartha là người đưa padmasana vào đền Bali. Ở Java, quần thể Prambanan có ba đền chính dành cho Shiva, Vishnu và Brahma, cùng ba đền cho ba con vật cưỡi của các Ngài. Trong đền Shiva còn tượng Durga diệt quỷ trâu.
Campuchia
Angkor Wat do vua Suryavarman II dựng vào thế kỷ 12, ban đầu là đền thờ Vishnu, về sau thành nơi thờ Phật. Pho tượng Vishnu tám tay ở cổng phía tây nay vẫn được người dân khoác vải và dâng lễ. Thời tiền Angkor để lại nhiều tượng Harihara bằng sa thạch.
.jpg)
Thái Lan
Miếu Erawan ở Bangkok, dựng năm 1956, đặt tượng Phra Phrom, cách người Thái gọi thần Brahma bốn mặt. Người Thái theo Phật giáo tới đây cầu xin như với một vị thần hộ mệnh, và thuê đoàn múa tạ lễ khi được như ý. Tượng cũ bị đập vỡ năm 2006 và được làm lại ngay trong năm ấy.
Cộng đồng xa xứ
Người Ấn Độ giáo mang hình thờ theo mình tới nơi ở mới. Ở động Batu gần Kuala Lumpur, ngôi đền thờ Murugan có từ năm 1891, pho tượng Murugan cao 42,7 mét khánh thành năm 2006. Ở London, đền BAPS Shri Swaminarayan Mandir được dựng bằng 5.000 tấn đá cẩm thạch và đá vôi chạm tay ở Ấn Độ rồi ghép tại chỗ. Theo Dự án Đa nguyên, tượng đá trong các đền ở Mỹ cũng được tạc ở Ấn Độ, bằng cẩm thạch trắng vùng Jaipur hoặc đá granit sẫm vùng Mahabalipuram.
Chăm Pa trên đất Việt Nam
Ở vương quốc Chăm Pa, dòng thờ Shiva của Ấn Độ giáo là quốc giáo trong nhiều thế kỷ. Thánh địa Mỹ Sơn được xây từ thế kỷ 4 tới thế kỷ 13, công trình sớm nhất là một đền thờ linga. UNESCO ghi danh Mỹ Sơn năm 1999. Trong mỗi cụm tháp, ngôi tháp chính (kalan) thờ linga hoặc tượng Shiva.
Nguồn: UNESCO, My Son Sanctuary. Wikipedia tiếng Việt, Thánh địa Mỹ Sơn.Linga và yoni ở Mỹ Sơn
Nhận ra: Trụ đá tròn trên một bệ vuông có máng thoát nướcHình thờ chính của các tháp Chăm là linga đặt trên yoni. Ở Mỹ Sơn còn trưng bày một linga có tạc mặt thần Shiva.
Đài thờ Mỹ Sơn E1 và phù điêu Đản sinh Brahma
Nhận ra: Đài đá lớn chạm cảnh tu sĩ. Phù điêu Vishnu nằm, từ rốn mọc sen có BrahmaBảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, mở cửa tòa nhà đầu tiên năm 1919, giữ bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất thế giới. Theo trang của bảo tàng, nơi đây đang lưu giữ và trưng bày 12 Bảo vật quốc gia, trong đó có Đài thờ Mỹ Sơn E1, phù điêu Đản sinh Brahma và tượng Ganesha.
Po Nagar, Nha Trang
Nhận ra: Tượng nữ thần mười tay bằng đá, ngồi trong lòng tháp chínhQuần thể Po Nagar có từ trước năm 781. Văn bia kể rằng đền từng thờ một mukhalinga, rồi một pho tượng nữ thần Bhagavati bằng vàng. Tượng vàng bị quân Khmer lấy đi và được thay bằng tượng đá vào năm 965. Nữ thần Yang Po Nagar của người Chăm được đồng nhất với Bhagavati và Durga. Trên cửa tháp có phù điêu Durga. Người Việt tiếp tục thờ Bà dưới danh hiệu Thiên Y Thánh Mẫu, và nay tượng Bà được mặc áo.
Po Klong Garai, Phan Rang
Nhận ra: Linga có mặt người đội mũ, đặt trên bệ yoni trong tháp chínhCụm tháp gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa, dựng cuối thế kỷ 13, gắn với vua Jaya Simhavarman III (Chế Mân). Trên cửa tháp chính có phù điêu thần Shiva. Trong tháp thờ một mukhalinga mà người Chăm coi là tượng vua Po Klong Garai. Wikipedia tiếng Anh ghi tượng này có từ thế kỷ 16 hoặc 17. Theo Wikipedia tiếng Việt, tượng thờ này được công nhận là Bảo vật quốc gia trong đợt công bố tháng 1 năm 2024. Tháp vẫn là nơi người Chăm hành lễ.
Đền Mariamman, Thành phố Hồ Chí Minh
Nhận ra: Tháp cổng nhiều tầng đắp tượng thần tô màuĐền do cộng đồng thương nhân người Tamil dựng cuối thế kỷ 19, thờ nữ thần Mariamman, trong đền có tượng Ganesha, Murugan và Lakshmi. Tháp cổng cao khoảng 12 mét. Ngày nay phần đông người tới lễ là người Việt và người Hoa.
XNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc
Bạn là tín đồ Ấn Độ giáo, tư tế, người Chăm Bà La Môn hay người nghiên cứu và thấy chỗ chưa đúng, hoặc có ảnh tự chụp muốn góp? Xin gửi kèm nguồn về thayungkhiem@gmail.com. Thư viện sửa và ghi tên người góp.
XIẢnh Và Giấy Phép
Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.
XIINguồn
Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.
?Hỏi Đáp Nhanh
Người Ấn Độ giáo có tin pho tượng chính là thần không
Theo các nguồn của chính Ấn Độ giáo, Đấng Thiêng Liêng có mặt khắp nơi, không chỉ ở trong tượng. Pho tượng đã qua lễ an vị được tin là nơi vị thần ngự xuống để người lễ có thể tới gần, nhìn thấy và phụng sự. Trong truyền thống này cũng có tranh luận lâu đời về việc dùng tượng.
Vì sao tượng thần Ấn Độ giáo có nhiều tay
Bảo tàng Metropolitan giải thích rằng nhiều tay nói lên quyền năng lớn của vị thần và khả năng làm nhiều việc cùng lúc. Mỗi tay cầm một vật, và chính các vật ấy giúp nhận ra vị thần.
Làm sao phân biệt tượng Vishnu với tượng Shiva
Vishnu đội mũ miện cao, đeo nhiều trang sức, tay cầm ốc và đĩa, vật cưỡi là chim Garuda. Shiva búi tóc bện, có trăng lưỡi liềm và con mắt thứ ba, cầm đinh ba, có rắn quấn, vật cưỡi là bò Nandi.
Linga là gì
Linga là hình thờ không mang dáng người của thần Shiva: một trụ tròn nhẵn, thường đặt trên bệ yoni. Chữ linga nghĩa là dấu hiệu. Linga có tạc mặt thần gọi là mukhalinga, như ở tháp Po Klong Garai.
Ở Việt Nam xem hình thờ Ấn Độ giáo ở đâu
Ở Thánh địa Mỹ Sơn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, tháp Po Nagar ở Nha Trang, tháp Po Klong Garai ở Phan Rang, Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh và đền Mariamman ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Vì sao trang này dùng ảnh chụp mà không vẽ lại
Một vị thần được nhận ra qua vật cầm, vật cưỡi, số tay và kiểu tóc. Ảnh chụp hiện vật thật, có ghi nơi giữ và niên đại, giữ được những chi tiết ấy. Thư viện không vẽ lại hình các vị thần.