Hình Thờ Trong Bái Hỏa Giáo

ILửa Là Dấu Hiệu, Không Phải Vị Thần

Người theo Bái Hỏa Giáo thờ một Đấng duy nhất là Ahura Mazda, theo lời dạy của Zarathustra. Khi cầu nguyện, họ quay mặt về một nguồn sáng. Trong đền, nguồn sáng ấy là một ngọn lửa đã được hiến thánh và giữ cháy liên tục. Trang hỏi đáp của avesta.org viết rằng lửa có chỗ đứng tôn quý vì là biểu tượng của Asha (lẽ thật, trật tự) và của ánh sáng nguyên thủy của Thượng Đế, và người ta thường cầu nguyện trước một ngọn lửa.

Vì vậy trang này không có tượng thần nào. Ở chỗ mà đạo khác đặt tượng, đền Bái Hỏa Giáo đặt một bình lửa. Phần còn lại của trang là những gì thật sự có quanh ngọn lửa ấy: bệ và bình giữ lửa, ngôi đền, biểu tượng Faravahar, tấm hình Zarathustra do người đời sau vẽ, và mấy thứ người tín đồ mang trên mình.

Sử gia Hy Lạp Herodotus, thế kỷ 5 trước Công nguyên, viết rằng người Ba Tư không có tượng thần, không có đền và không có bàn thờ. Iranica ghi rằng việc thờ lửa trong đền chỉ xuất hiện vào cuối thời Achaemenid, khoảng thế kỷ 4 trước Công nguyên, và kinh Avesta không nhắc tới đền lửa. Trước đó, ngọn lửa được tôn kính là lửa bếp của mỗi nhà.

IIBa Cấp Lửa Thiêng

Từ thời Hồi giáo, lửa trong đền được chia làm ba cấp. Cấp càng cao thì việc hiến thánh càng công phu và càng cần nhiều tu sĩ.

Iranica kể thêm một lệ xưa của Iran: mỗi năm, than từ lửa Dadgah được đưa tới trước một lửa Adaran, và than từ lửa Adaran được đưa tới trước một lửa Atash Behram, nối các ngọn lửa thành một chuỗi. Người Parsi ở Ấn Độ không theo lệ này.

Chín ngọn Atash Behram

Cách đếm quen thuộc ngày nay là chín ngọn Atash Behram trên thế giới: tám ở Ấn Độ và một ở Yazd, Iran. Bảng dưới đây theo Wikipedia. Năm ghi là năm hiến thánh ngọn lửa hoặc năm dựng đền hiện nay.

IIITrong Một Ngôi Đền Lửa

Ba tên gọi của ngôi đền

Tiếng Ba Tư gọi là atashkadeh (ātaškada), nghĩa là nhà lửa. Người Parsi ở Ấn Độ gọi là agiary, một từ Gujarat dịch sát chữ ấy. Sau khi người Ả Rập chinh phục Iran, người Zoroastrian dùng tên Dar-e Mehr, và tên này nay phổ biến ở Iran và ở các cộng đồng hải ngoại.

Bảng thuật ngữ của FEZANA dùng các tên này hẹp hơn: agiary là đền giữ lửa cấp hai, còn Dar-e Mehr là đền không có lửa cháy thường trực. Hai cách dùng đều gặp, tùy cộng đồng.

Phòng lửa

Kiểu đền thời Sasan là một gian vuông bốn cột đỡ vòm, tiếng Ba Tư gọi là chahar taq (bốn vòm). Lửa đặt trên một bệ trụ giữa gian ấy, tín đồ nhìn thấy nhưng không vào. Đền của người Parsi giữ nguyên ý đó: phòng lửa vuông ở giữa, ba mặt trổ cửa sổ để người lễ nhìn thấy lửa.

Từ bệ đá tới bình kim loại

Iranica gọi vật giữ lửa là atashdan (ātašdān), chỗ để lửa, và lưu ý rằng chữ "bàn thờ lửa" của phương Tây mang màu sắc tôn giáo mà các tên gốc không có. Ở Iran xưa, đó là một trụ đá hoặc trụ gạch trát vữa, cao ngang thắt lưng, đỉnh khoét sâu để giữ tro nóng. Bình kim loại là cách của người Parsi. Iranica đoán rằng cách này có từ cuối thế kỷ 15, khi người Parsi phải mang ngọn lửa duy nhất của mình đi lánh nạn hơn mười năm trong một bình lửa xách tay, rồi khi lửa về Navsari thì làm luôn bình lớn theo kiểu ấy. Từ nửa sau thế kỷ 19, bình kim loại nhập từ Ấn Độ dần thay các trụ cũ trong những đền lớn ở Yazd, Kerman và Tehran.

Wikipedia dẫn một ý khác: bình kim loại không phải sáng kiến của người Parsi, vì các sử gia Hy Lạp thời Parthia đã tả bình kim loại dùng để mang lửa, và tiền Sasan thế kỷ 3 tới 4 có hình lửa trong một vật giống bình. Chính Iranica cũng nhận rằng thời Sasan đã có những bệ lửa nhỏ cao ngang gối, có lẽ là tiền thân của afrinagan ngày nay.

Lễ boi: tiếp lửa năm lần mỗi ngày

Lửa thiêng phải cháy liên tục và được tiếp ít nhất năm lần mỗi ngày, ứng với năm canh (gah) của ngày. Lễ tiếp lửa gọi là boi, nghĩa là hương thơm. Tu sĩ đặt gỗ đàn hương lên lửa và rung chuông. Sau đó tu sĩ dùng một chiếc muôi đưa tro cho người lễ. Người lễ chấm tro lên trán và mí mắt, có người xin một ít mang về.

Khi đứng trước lửa, tu sĩ che miệng và mũi bằng một tấm vải trắng gọi là padan (padām), để hơi thở không chạm tới lửa đã hiến thánh.

Ai được vào

Ở Ấn Độ, người không theo đạo không được vào bất cứ chỗ nào nhìn thấy lửa. Wikipedia ghi rằng đây là tập tục hình thành theo thời gian chứ không phải điều kinh dạy. Ở Yazd, khách ngoài đạo được vào gian ngoài và nhìn lửa qua lớp kính màu hổ phách. Năm 2013, triển lãm The Everlasting Flame tại SOAS, London, phải dựng lại một đền lửa cho khách bước vào, vì ở đền thật khách không được vào tới đó.

Vì lệ này, bên trong các agiary ở Ấn Độ gần như không có ảnh mang giấy phép mở. Ảnh phòng lửa trên trang này chụp ở London, Yazd và Kerman. Ảnh ở Ấn Độ chỉ là mặt ngoài.

IVBệ Lửa Thời Cổ

Hình bệ lửa có mặt trong nghệ thuật Iran suốt hơn một nghìn năm trước khi có bình kim loại. Dưới đây là mấy nơi còn nhìn thấy được, kèm những chỗ giới nghiên cứu chưa đồng ý với nhau.

Lăng các vua Achaemenid

Nhận ra: Vua đứng trên bục, trước một bệ lửa có ngọn lửa hình chóp, phía trên là hình người có cánh

Trên mặt tiền lăng vua Darius và các vua kế vị ở Naqsh-e Rostam và Persepolis, nhà vua đứng trước một bệ giữ lửa có ba bậc ở đỉnh và ba bậc ở chân. Đây là hình bệ lửa rõ nhất còn lại từ thế kỷ 5 trước Công nguyên. Cảnh này là hình khắc trên lăng mộ của vua, không phải nơi dân chúng tới lễ.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠDĀN (bệ giữ lửa). Encyclopaedia Iranica, NAQŠ-E ROSTAM.

Hai bệ đá ở Pasargadae

Nhận ra: Hai khối đá trắng đứng giữa đồng, một khối có bậc thang

Hai bệ này thường được giới thiệu là bệ lửa của vua Cyrus. Iranica không nhận cách gọi đó: hai bệ không có lòng sâu để giữ lửa, và khai quật cho thấy chúng luôn đứng trơ ngoài trời, nên không thể phục vụ một ngọn lửa cháy mãi. Cũng ở Pasargadae, người ta nhặt được mảnh của hai hoặc ba bệ giữ lửa thật bằng đá trắng, đỉnh rỗng để chứa tro, được định vào thời Cyrus.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠDĀN (bệ giữ lửa).

Hai khối đá ở Naqsh-e Rostam

Nhận ra: Hai khối đá liền nhau, mỗi khối đục thành bốn cột đỡ vòm

Bài ĀTAŠDĀN của Iranica coi đây là cặp bệ lửa ngoài trời nổi tiếng nhất ở Fars, chỉ dùng trong dịp đặc biệt và trong thời gian ngắn. Bài NAQŠ-E ROSTAM của cùng bộ bách khoa thì ghi rằng chúng thường được cho là bệ lửa thời Sasan, nhưng nhà khảo cổ Dietrich Huff xác định là astodan, tức hộc đựng cốt. Thư viện ghi cả hai.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠDĀN (bệ giữ lửa). Encyclopaedia Iranica, NAQŠ-E ROSTAM.

Tiền Sasan

Nhận ra: Mặt trước là chân dung vua, mặt sau là bệ lửa, thường có hai người đứng hai bên

Vua Arsacid Valaxsh I là vị vua Iran đầu tiên đặt bệ lửa lên mặt sau tiền đồng, thay cho tượng thần. Nhà Sasan biến việc đó thành lệ. Trên phần lớn đồng drachm bạc Sasan có một bệ lửa, có thể là ngọn lửa riêng của từng vua. Thời Ardashir I chỉ có bệ lửa. Từ Shapur I có thêm hai người đứng hai bên. Từ Shapur II, cả hai người đều đội vương miện, tức là nhà vua làm phận sự tôn giáo bên bệ lửa. Từ Hormizd II tới Yazdgerd I, trên bệ có thêm một bán thân tóc xoăn.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠDĀN (bệ giữ lửa). Encyclopaedia Iranica, SASANIAN COINAGE. Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠ (lửa), bài của Mary Boyce. Bảo tàng Mỹ thuật Cleveland, Drachm số 1965.316.b.

Adur Gushnasp ở Takht-e Soleyman

Nhận ra: Phế tích gạch đá quanh một hồ nước trên đỉnh đồi

Adur Gushnasp là một trong ba ngọn lửa lớn của Iran cổ, gắn với giới chiến binh và với nhà vua. Cuối thời Sasan, mỗi vua sau lễ đăng quang đều đi bộ hành hương tới đây. Năm 623, hoàng đế Byzantine Heraclius phá đền. Lửa được lập lại và còn cháy nhiều đời sau khi Hồi giáo tới, có lẽ tắt vào cuối thế kỷ 10 hoặc đầu thế kỷ 11. Người khai quật tìm thấy chân bệ ba bậc của ngọn lửa lớn cùng nhiều bệ lửa nhỏ bằng đá. UNESCO ghi nơi này vào danh sách Di sản thế giới năm 2003 và gọi đây là thánh địa chính của Bái Hỏa Giáo thời Sasan.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀDUR GUŠNASP. Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠDĀN (bệ giữ lửa). UNESCO, Di sản thế giới: Takht-e Soleyman. Britannica, Zoroastrianism: Practices and institutions.

VFaravahar, Hình Người Có Cánh

Hình một người đàn ông hiện ra từ vòng tròn có đôi cánh xòe là biểu tượng dễ nhận nhất của Bái Hỏa Giáo ngày nay. Hình này có trên mặt tiền đền lửa, trên bia mộ, trên dây chuyền. Nhưng nó không phải tượng thờ, và lịch sử của nó dài hơn tên gọi của nó.

Theo Wikipedia, vòng tròn có cánh vốn không phải của Iran: nó bắt nguồn từ hình thần Assur có cánh của vùng Lưỡng Hà và đã được dùng ở Cận Đông hàng nghìn năm. Các vua Achaemenid cho khắc hình này ở Persepolis, ở Behistun và trên lăng của mình. Sau thời Achaemenid, hình này gần như biến mất khỏi nghệ thuật Ba Tư: người Parthia và nhà Sasan không dùng.

Việc lấy hình này làm biểu tượng của đạo là chuyện của thế kỷ 20. Wikipedia ghi học giả Parsi Jamshedji Maneckji Unvala công bố hai bài năm 1925 và 1930 gắn hình này với fravashi. Iranica ghi rằng các đền lửa mới ở Iran được xây có chủ ý theo phế tích Persepolis, với hình người có cánh trong vòng tròn và đầu cột hình bò. Bảng thuật ngữ của FEZANA định nghĩa farohar hay fravashi là linh hồn hộ mệnh, có trước và còn sau mỗi con người.

VIHình Ohrmazd Trên Vách Đá Và Tấm Hình Zarathustra

Phù điêu tấn phong thời Sasan

Có một chỗ trong nghệ thuật Iran mà Ahura Mazda (tiếng Ba Tư trung đại là Ohrmazd) hiện ra bằng hình người: các phù điêu tấn phong của vua Sasan. Iranica tả Ohrmazd ở đó là một người đàn ông uy nghi, đứng hoặc cưỡi ngựa, đội mũ hình tường thành, có khi cầm bó que barsom của tu sĩ. Đây là nghệ thuật của triều đình, tạc trên vách núi để nói rằng vương quyền do trời trao. Chúng không đặt trong đền và không ai dâng lễ trước chúng.

Tấm hình Zarathustra

Nhiều nhà và nhiều hội quán của người Zoroastrian treo hình một cụ già râu dài, áo trắng, đầu có vầng sáng, mắt ngước lên. Đó không phải chân dung thật. Không có hình nào của Zarathustra còn lại từ thời ông. Wikipedia ghi rằng một nhân vật trên phù điêu Taq-e Bostan thế kỷ 4, có vầng tia sáng quanh đầu và cầm bó que barsom, từng bị tưởng là Zarathustra. Nay giới nghiên cứu nhận đó là thần Mithra. Hình ấy là gốc của một bức tranh phổ biến thế kỷ 19, rồi từ bức tranh đó sinh ra phần lớn các hình vẽ ngày nay. Các bức thế kỷ 19 thường vẽ ông có râu, dáng ngước nhìn lên, chịu ảnh hưởng tranh chân dung tôn giáo cùng thời.

Thư viện chỉ đăng một bản in năm 1906 để người đọc thấy lối vẽ quy ước này từ đâu ra, và không đưa hình Zarathustra làm nút bấm ở Chính Điện. Tấm hình là vật kính nhớ, không phải đối tượng thờ: người tín đồ cầu nguyện trước lửa hoặc ánh sáng, không trước tấm hình.

VIITrong Nhà Và Trên Mình Người Tín Đồ

Phần lớn việc cầu nguyện của người Zoroastrian diễn ra ở nhà hoặc ngoài trời, từng người một. WZO viết rằng khi cầu nguyện riêng, người ta đứng trước một nguồn sáng: tốt nhất là lửa hoặc mặt trời, ban đêm là mặt trăng, một ngọn nến, có khi là một bóng đèn điện. Iranica ghi rằng suốt khoảng 500 năm đầu ở Ấn Độ, người Parsi chỉ có một ngọn lửa đền duy nhất, nên với đa số họ bếp lửa trong nhà chính là tâm điểm của việc thờ phượng.

Sudreh và kusti

sedreh, kushtiNhận ra: Áo lót trắng và sợi dây len trắng quấn ba vòng quanh eo

Đây là hai thứ người tín đồ mang trên mình suốt đời, nhận trong lễ nhập đạo gọi là navjote (ở Iran gọi là sedreh pushi). Britannica ghi tuổi làm lễ là bảy ở Ấn Độ và mười ở Iran. Kusti là một sợi dây gồm sáu tao, mỗi tao mười hai sợi len trắng, cộng 72 sợi, ứng với 72 chương của bộ kinh Yasna. Dây quấn ba vòng quanh eo, thắt hai nút, một trước một sau. Mỗi ngày người tín đồ cởi ra thắt lại nhiều lần kèm lời nguyện, mặt quay về phía mặt trời, ban đêm thì quay về đèn dầu, lửa, trăng hoặc sao.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, KUSTĪG. Britannica, Zoroastrianism: Practices and institutions. Wikipedia, Navjote. FEZANA (Liên đoàn các Hội Zoroastrian Bắc Mỹ), Zoroastrian Global Glossary.

Dakhma: kiến trúc tang lễ, không phải nơi thờ

Dakhma, quen gọi là tháp lặng, là một công trình tròn, không mái, dựng trên đồi, nơi thi hài được đặt cho chim ăn xác để không làm ô uế đất, nước và lửa. Britannica ghi tháp cao khoảng 8 mét, bằng gạch hoặc đá. Theo Wikipedia, mặt tháp chia ba vòng đồng tâm cho nam, nữ và trẻ em, xương rơi xuống hố giữa tháp. Người Zoroastrian ở Yazd dùng tháp tới năm 1974. Người Parsi ở Mumbai còn giữ tục này tại Doongerwadi trên đồi Malabar, nhưng số kền kền đã giảm hơn 97 phần trăm. Trong tháp không có hình tượng nào. Iranica ghi rằng gần mỗi tháp thường có một nhà nhỏ giữ lửa Dadgah cho vong linh, hoặc một ngọn đèn thay vào.

VIIIĐền Lửa Qua Các Vùng

Wikipedia ghi số tín đồ toàn thế giới vào khoảng 110.000 tới 120.000 người, đông nhất ở Ấn Độ, rồi tới Bắc Mỹ và Iran, và cũng dẫn những ước tính khác xa con số này. Năm 2021 có 167 đền lửa: 45 ở Mumbai, 105 ở phần còn lại của Ấn Độ và 17 ở các nước khác.

Iran: Yazd, Kerman, Tehran

Sau khi Hồi giáo tới, phần lớn đền lửa bị phá hoặc thành thánh đường. Người Zoroastrian giữ lửa trong những ngôi nhà gạch mộc thấp, trông như nhà dân, và giấu lửa trong một buồng nhỏ sau cánh cửa bé như cửa tủ. Chỉ tu sĩ chui vào chăm lửa, còn người thường chịu không được nhìn thấy lửa để lửa được yên. Từ cuối thế kỷ 19, khi sự chèn ép bớt dần, các Dar-e Mehr được xây lại lớn hơn. Đền Atash Behram ở Yazd xây năm 1934 bằng tiền của hội người Parsi Ấn Độ. Ngọn lửa ở đây được nói là đã cháy từ khoảng năm 470, lần lượt được giữ ở Larestan, Aqda, Ardakan rồi Yazd. Chữ "được nói là" có trong chính nguồn.

Nguồn: Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠKADA (đền lửa). Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠ (lửa), bài của Mary Boyce. Wikipedia, Yazd Atash Behram.

Iran: Chak Chak (Pir-e Sabz)

Ngôi đền trên vách núi giữa sa mạc tỉnh Yazd, được coi là thiêng nhất trong các đền núi của đạo. Truyền thuyết kể công chúa Nikbanou, con vua Yazdegerd III, chạy quân Ả Rập tới đây, cầu Ahura Mazda và được núi mở ra che chở. Dòng nước nhỏ giọt quanh năm trong hang cho ngôi đền cái tên Chak Chak. Mỗi năm, từ ngày 14 tới 18 tháng 6, tín đồ từ Iran, Ấn Độ và nhiều nước về đây hành hương. Trong hang có lửa cháy thường trực, nền lát đá, vách ám khói, cửa bằng đồng.

Nguồn: Wikipedia, Chak Chak, Yazd.

Ấn Độ: Udvada, Navsari, Surat, Mumbai

Người Parsi là hậu duệ những người Zoroastrian rời Iran sang Gujarat. Britannica ghi truyền thống nói thế kỷ 8, nhưng cũng có thể muộn tới thế kỷ 10. Ngọn lửa Iranshah của họ nay ở Udvada. Wikipedia ghi lửa được hiến thánh ở Sanjan năm 721, qua nhiều lần dời (hang Bahrot, Vansda, Navsari, Surat, Valsad) rồi tới Udvada, trong ngôi đền dựng năm 1742. Iranica thì ghi người Parsi lập ngọn lửa này sau khi định cư ở Sanjan năm 936. Hai nguồn lệch nhau hơn hai trăm năm. Đền của người Parsi phần lớn xây trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, pha kiểu địa phương với kiểu Victoria của Anh, nhiều ngôi có tượng bò có cánh và cột kiểu Ba Tư cổ ở cổng.

Nguồn: Britannica, Parsi. Wikipedia, Udvada Atash Behram. Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠ (lửa), bài của Mary Boyce. Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠKADA (đền lửa). Wikipedia, Atash Behram.

Anh và Bắc Mỹ

Ở London, Zoroastrian Trust Funds of Europe (lập ngày 31 tháng 10 năm 1861, khoảng 5.000 thành viên) đặt trụ sở tại Trung tâm Zoroastrian ở Rayners Lane, trong một rạp chiếu phim Art Deco cũ được xếp hạng di tích. Ở Bắc Mỹ, các hội đoàn họp lại trong liên đoàn FEZANA, và các đền thường mang tên Dar-e Mehr. Phòng lửa ở London là một trong số ít phòng lửa có ảnh mang giấy phép mở.

Nguồn: Wikipedia, Zoroastrian Centre. FEZANA (Liên đoàn các Hội Zoroastrian Bắc Mỹ), Zoroastrian Global Glossary. Wikipedia, Fire temple.

Azerbaijan: Ateshgah ở Baku

Ateshgah ở Surakhani gần Baku hay được giới thiệu là đền lửa Bái Hỏa Giáo. Các nguồn đã đọc nghiêng về hướng khác. Khu đền năm cạnh này xây trong thế kỷ 17 và 18. Trong 17 bài minh trên tường có 14 bài chữ Phạn, 2 bài chữ Punjab và chỉ 1 bài chữ Ba Tư. Học giả A. V. Williams Jackson nhận xét các nét mà du khách xưa tả lại là nét Ấn Độ chứ không phải Zoroastrian. Năm 1925, tu sĩ và học giả Parsi J. J. Modi tới tận nơi và kết luận đây không phải atashkadeh của đạo mình mà là một đền Hindu. Ngọn lửa khí tự nhiên tắt năm 1969 sau gần một thế kỷ khai thác dầu khí, và khu đền thành bảo tàng năm 1975. Iranica chỉ nhắc một giả thuyết rằng tên Baku có thể liên quan tới một đền lửa xưa ở một mỏ dầu.

Nguồn: Wikipedia, Ateshgah of Baku. Encyclopaedia Iranica, BAKU i. General.

Trung Á thời cổ

Dấu vết của đạo còn lại ở Trung Á thời trước Hồi giáo. Người Sogdia quanh Samarkand để cốt người chết trong những bình đất nung, và một bình thế kỷ 7 tới 8 từ Mullakurgan có hình tu sĩ trên thân. Iranica nhắc một dấu vết khác ở Kara Tepe gần Termez, xứ Bactria cổ: trong một hốc tường vốn đặt tượng Phật, người ta tìm thấy một bệ lửa đắp vội bằng gạch mộc.

Nguồn: Wikipedia, Sogdian art. Encyclopaedia Iranica, ĀTAŠ (lửa), bài của Mary Boyce.

IXNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

XẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

XINguồn

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp