Hình Thờ Trong Đạo Cao Đài

IThiên Nhãn, Hình Thờ Của Đức Chí Tôn

Đạo Cao Đài không tạc tượng, không vẽ chân dung Đức Chí Tôn. Thay vào đó, tín đồ thờ Thiên Nhãn, tức một con mắt mở, vẽ theo hình mắt trái. Sách của Ban Tôn giáo Chính phủ ghi gọn: đạo Cao Đài thờ Thiên nhãn, nghĩa là mắt trời, biểu tượng Đức Chí Tôn. Bà Janet Hoskins, nhà nhân học nghiên cứu đạo Cao Đài, viết rằng con mắt trái của Trời hiện ra ở trên cùng của mọi Thiên Bàn.

Từ Phú Quốc năm 1921

Người đầu tiên thấy Thiên Nhãn là ông Ngô Văn Chiêu, một viên chức thời Pháp. Sách Thiên Nhãn Thầy chép rằng sáng ngày 20 tháng 4 năm 1921 ở Phú Quốc, khi đang nghĩ xem nên thờ Thầy bằng dấu hiệu gì, ông thấy một con mắt thật lớn hiện ra, hào quang chói rọi. Từ đó ông vẽ Thiên Nhãn mà thờ trong nhà. Wikipedia kể thêm rằng về sau các ông Phạm Công Tắc và Cao Quỳnh Cư được dạy tới nhà ông Chiêu xem cách thờ. Britannica thì ghi ông Chiêu nhận được thông điệp đầu tiên từ năm 1919 và đạo chính thức thành lập năm 1926.

Lời dạy trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển

Thánh Ngôn Hiệp Tuyển chép một đàn cơ đầu năm 1926, trong đó Đức Chí Tôn giải vì sao vẽ Thánh Tượng con mắt mà thờ. Bài có năm câu chữ Hán đọc theo âm Việt: Nhãn thị chủ tâm, Lưỡng quang chủ tể, Quang thị Thần, Thần thị Thiên, Thiên giả Ngã dã. Bản chú thích của Hiền Tài Nguyễn Văn Hồng giảng: con mắt là chủ của cái tâm, hai ánh sáng là chúa tể, ánh sáng là Thần, Thần là Trời, Trời ấy là Ta. Bài còn dạy rằng Thần là phần khiếm khuyết từ ngày Đạo bị bế, nay Thầy cho Thần hiệp cùng Tinh và Khí cho đủ Tam Bửu.

Ở Tòa Thánh Tây Ninh, Thiên Nhãn có mặt khắp nơi. Wikipedia đếm 23 ô cửa sổ hoa sen quanh vách Đền Thánh, mỗi ô có Thiên Nhãn giữa một tam giác tỏa hào quang, cộng với Thiên Nhãn trên lầu Phi Tưởng Đài ở mặt tiền là 24. Sách Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh giảng thêm rằng dây nho, rượu nho và trái nho quanh khuôn Thiên Nhãn tượng trưng Tinh, Khí, Thần.

IIQuả Càn Khôn Ở Bát Quái Đài

Ở Tòa Thánh Tây Ninh, Thiên Nhãn không vẽ trên tranh mà vẽ trên một quả cầu lớn màu xanh, gọi là Quả Càn Khôn, tượng trưng cho càn khôn vũ trụ. Quả đặt trên Bát Quái Đài, phần cuối và là nơi tôn nghiêm nhất của Đền Thánh. Bộ tự điển Việt Anh của Hội Thánh dịch Quả Càn Khôn là quả cầu vũ trụ.

Kiểu mẫu của quả được dạy trong một đàn cơ ngày 17 tháng 9 năm 1926, chép trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển. Theo bài này, quả tròn như trái đất, bề kính tâm ba thước ba tấc, tức 3,3 mét, sơn màu xanh da trời. Trên đó vẽ cung Bắc Đẩu và tinh tú, tính lại 3.072 ngôi sao. Trên vì sao Bắc Đẩu vẽ Con Mắt Thầy. Bài còn nói đáng lẽ quả phải làm bằng chai, trong đặt một ngọn đèn cho thường sáng.

Bát Quái Đài xây hình tám cạnh, nền cao mười hai bậc, có tám cột rồng. Dưới Quả Càn Khôn là các long vị viết chữ Hán, sơn son thếp vàng, thờ các Đấng Giáo chủ Tam Giáo, Tam Trấn và Ngũ Chi. Wikipedia ghi ngày 29 tháng 1 năm 1947, Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc làm lễ rước Quả Càn Khôn từ Báo Ân Từ về thờ nơi Tòa Thánh.

Về ngày âm lịch của đàn cơ dạy làm Quả Càn Khôn, bản Thánh Ngôn chú thích ghi 11 tháng 8 năm Bính Dần, Wikipedia ghi 12 tháng 8. Cả hai cùng ghi dương lịch là 17 tháng 9 năm 1926.

IIITam Giáo, Tam Trấn Và Ngũ Chi Đại Đạo

Dưới Thiên Nhãn, đạo Cao Đài thờ các Đấng đã mở đạo qua các thời. Chính bài Thánh Ngôn ngày 17 tháng 9 năm 1926 dạy cách xếp: trên là tượng Phật Thích Ca, Lão Tử và Khổng Tử. Kế dưới ba vị ấy là Quan Thế Âm, Thái Bạch và Quan Thánh Đế. Rồi tới Đức Chúa Jésus và Khương Thượng Tử Nha. Ở Tòa Thánh Tây Ninh, các Đấng được đắp thành tượng trên một bao lam lớn phía trước Bát Quái Đài.

Sơ đồ ghi thứ tự từ trên xuống theo Thánh Ngôn và theo sách Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh. Về hai bên, bà Janet Hoskins tả theo phía của tượng: Đức Lão Tử ở bên phải Đức Phật, Đức Khổng Tử ở bên trái. Đức Quan Âm ở bên phải Đức Lý Thái Bạch, Đức Quan Thánh ở bên trái. Người đứng lễ nhìn lên sẽ thấy ngược lại.

Đức Phật Thích Ca

Nhận ra: Ngồi ở chỗ cao nhất, chính giữa

Giáo chủ đạo Phật, đứng đầu Tam Giáo trên bao lam. Bà Hoskins viết rằng Đức Phật ngồi ở đỉnh, tượng trưng lý tưởng giác ngộ.

Nguồn: Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010. Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh.

Đức Lão Tử và Đức Khổng Tử

Nhận ra: Hai vị ngồi hai bên Đức Phật ở hàng trên

Đức Lão Tử là Giáo chủ đạo Tiên, Đức Khổng Tử là Giáo chủ đạo Nho. Cùng Đức Phật Thích Ca, hai vị làm thành Tam Giáo, cội gốc của giáo lý Cao Đài.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Đức Lý Thái Bạch

Lý Đại Tiên, Đức Lý Giáo TôngNhận ra: Ngồi ngay dưới Đức Phật, giữa hàng Tam Trấn

Tượng trưng Tiên đạo. Wikipedia ghi Ngài kiêm Giáo Tông đạo Cao Đài và đại diện cho chữ Trí.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Đức Quan Âm

Quan Thế Âm Bồ Tát, Quan Âm Như LaiNhận ra: Dáng nữ, ngồi trên tòa sen

Một trong Tam Trấn. Wikipedia ghi Ngài đại diện cho chữ Bi.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Đức Quan Thánh Đế Quân

Quan CôngNhận ra: Mặt đỏ, dáng võ tướng

Một trong Tam Trấn. Wikipedia ghi Ngài đại diện cho chữ Dũng. Bà Hoskins tả Ngài là vị võ tướng mặt đỏ.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Đức Chúa Giêsu

Jésus ChristNhận ra: Ở cột giữa, dưới Đức Lý Thái Bạch

Giáo chủ đạo Thánh, tượng trưng Thánh đạo trong Ngũ Chi. Bà Hoskins ghi Ngài ở tầng thứ ba của bao lam.

Nguồn: Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh (1963), phần III Nội Tâm Tòa Thánh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Đức Khương Thái Công

Khương Thượng Tử NhaNhận ra: Cụ già râu bạc ở dưới cùng của cột giữa

Tượng trưng Thần đạo. Bà Hoskins viết Ngài đại diện cho việc tôn kính thần linh và anh hùng bản xứ.

Nguồn: Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh (1963), phần III Nội Tâm Tòa Thánh. Janet Hoskins, Seeing Syncretism as Visual Blasphemy: Critical Eyes on Caodai Religious Architecture, Material Religion 6 số 1, 2010.

Ngũ Chi Đại Đạo là năm nhánh của Đại Đạo: Nhơn đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo và Phật đạo. Trên bao lam, mỗi chi có một Đấng tượng trưng, riêng Nhơn đạo thì do hàng ngai của Giáo Tông và các chức sắc bên dưới tượng trưng. Hai bên bao lam chính còn hai bao lam nhỏ, một bên đắp hình Bát Tiên, một bên đắp hình Thất Thánh.

IVTam Thánh Và Ba Pho Tượng Ở Hiệp Thiên Đài

Bức họa Tam Thánh ký hòa ước

Bước qua thềm Đền Thánh là Tịnh Tâm Điện, nơi treo bức họa Tam Thánh. Tranh vẽ ba vị đứng trên mây, đầu có hào quang, cùng viết lên một tấm bảng. Tín đồ gọi đó là bản Thiên Nhơn Hòa Ước thứ ba, tức lời giao ước giữa Trời và người trong Tam Kỳ Phổ Độ. Trên bảng có hai dòng cùng một ý. Dòng chữ Pháp: Dieu et Humanité, Amour et Justice. Dòng chữ Hán đọc là: Thiên thượng Thiên hạ, Bác ái Công bình.

Tranh do họa sĩ Lê Minh Tòng vẽ năm 1947 và được treo lên vào tháng 8 năm 1948. Sách Đệ Tam Thiên Nhơn Hòa Ước giảng rằng ba vị thuộc ba nước từng có ân oán với nhau, đứng chung để nói lên việc nhơn loại xóa bỏ ân oán dân tộc. Bà Janet Hoskins viết rằng ba vị không phải là thần được thờ trên Thiên Bàn. Vai trò của ba vị là người báo tin và mở đường cho mối đạo mới.

Đức Hộ Pháp, Đức Thượng Phẩm, Đức Thượng Sanh

Phía sau bức họa, quay mặt về Bát Quái Đài, là ba pho tượng của ba vị chức sắc cao nhất Hiệp Thiên Đài: Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc, Đức Thượng Phẩm Cao Quỳnh Cư và Đức Thượng Sanh Cao Hoài Sang. Ba vị đứng trên ba tòa sen. Một con rắn bảy đầu, gọi là Thất Đầu Xà, quấn quanh cả ba bệ. Sau lưng Đức Hộ Pháp là một chữ Khí thật lớn.

Ông Thiện, Ông Ác và Cân Công Bình

Ở mặt tiền, hai bên lối vào có tượng Ông Thiện và Ông Ác. Ông Thiện mặc giáp, đội kim khôi, cầm đại đao, nét mặt hiền lành. Ông Ác cũng mặc giáp nhưng mặt dữ, tay cầm búa và ấn. Wikipedia giảng hai tượng dựa theo sự tích hai vị hoàng tử, một bên tượng trưng chánh tâm, một bên tượng trưng vọng tâm. Giữa lối vào có hình Cân Công Bình: một bàn tay từ trong mây cầm cán cân đặt trên quả địa cầu.

VBa Đài Của Đền Thánh Và Các Pho Tượng Trên Nóc

Đền Thánh ở Tòa Thánh Tây Ninh dài 97,5 mét, rộng 22 mét, mặt quay về hướng tây. Công việc xây cất khởi sự từ thập niên 1930, hoàn thành năm 1947 và làm lễ khánh thành đầu năm 1955. Từ cửa vào tới chỗ thờ, ngôi đền chia làm ba phần nối nhau, gọi là ba đài.

Cuối Cửu Trùng Đài có bảy cái ngai sơn son thếp vàng. Ngai cao nhất dành cho Giáo Tông, tay ngai chạm rồng. Ba ngai kế dành cho ba vị Chưởng Pháp, chạm phụng. Ba ngai dưới dành cho ba vị Đầu Sư, chạm lân. Sách Lược Thuật giảng hai mươi tám cột rồng trong đền thay cho Nhị Thập Bát Tú chầu Thượng Đế.

Tượng trên nóc và ngoài sân

Đức Phật Di Lặc cưỡi cọp

Nhận ra: Ngồi tòa sen trên lưng cọp, ở nóc mặt tiền

Tượng đặt trên nóc Phi Tưởng Đài, ngay trên Thiên Nhãn của mặt tiền. Con cọp nhắc năm Bính Dần 1926, năm khai Đạo.

Nguồn: T. L. Thiền Giang, Minh Tâm và Thanh Quang, Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh (1963), phần II Ngôi Tòa Thánh. Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh.

Long Mã trên Nghinh Phong Đài

Nhận ra: Con Long Mã chạy trên nửa quả địa cầu

Nghinh Phong Đài nằm trên mái Cửu Trùng Đài. Wikipedia ghi Long Mã chạy về hướng tây mà quay đầu về hướng đông, hàm ý Đạo phát ở phương Đông, truyền sang phương Tây rồi trở về phương Đông.

Nguồn: Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh (1963), phần III Nội Tâm Tòa Thánh. Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh.

Ba pho tượng trên đỉnh Bát Quái Đài

Nhận ra: Ba tượng đứng quay ba hướng trên nóc Bát Quái Đài

Sách Lược Thuật ghi tên ba vị là Brahma, Siva và Christna Vichnou. Vị thứ nhất quay mặt về hướng tây, đứng trên con Huyền Nga. Vị thứ hai quay về hướng bắc, đạp lên rắn bảy đầu. Vị thứ ba quay về hướng nam, cưỡi Giao Long. Sách giảng ba vị ứng với ba nguơn.

Nguồn: Lược Thuật Tòa Thánh Tây Ninh (1963), phần IV Bát Quái Đài.

Thái tử Sĩ Đạt Ta đi tìm đạo

Nhận ra: Thái tử cưỡi ngựa trắng, có người hầu chạy theo

Tượng đặt ở Đại Đồng Xã, khoảng sân lớn trước Đền Thánh. Gần đó có cây Bồ đề do Đại đức Narada Thera tặng năm 1953, chiết từ cây ở Bồ Đề Đạo Tràng.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh.

VIThiên Bàn: Mười Hai Món Và Năm Cây Nhang

Bàn thờ Đức Chí Tôn gọi là Thiên Bàn. Dù ở thánh thất hay tại nhà, Thiên Bàn bày mười hai món theo một khuôn chung, sách của đạo ví với nét chữ Chủ. Trên hết là Thánh Tượng Thiên Nhãn. Bên dưới là ba hàng đồ thờ.

Về bên trái hay bên phải của bình hoa và dĩa trái cây, các nguồn ghi khác nhau và không phải nguồn nào cũng nói tính từ người đứng lễ hay từ Thiên Bàn. Vì vậy sơ đồ chỉ ghi món nào ở giữa, món nào ở hai bên.

Sách của đạo dặn lập Thiên Bàn ở chỗ tinh khiết, tốt nhất là giữa nhà, đặt cho cao. Sách Bước Đầu Học Đạo còn tả lễ Thượng Tượng, tức lễ an vị Thánh Tượng khi một gia đình bắt đầu lập Thiên Bàn.

VIIĐiện Thờ Phật Mẫu

Bên cạnh Đức Chí Tôn, tín đồ Cao Đài thờ Đức Phật Mẫu, tức Đức Diêu Trì Kim Mẫu, ở một ngôi riêng gọi là Điện Thờ Phật Mẫu. Theo số liệu trong một bài trên tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, riêng Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh có 387 thánh thất và 145 điện thờ Phật Mẫu. Khi lạy, tín đồ niệm danh Đức Diêu Trì Kim Mẫu, Cửu Vị Tiên Nương và chư Thánh Bạch Vân Động. Lễ phẩm là hoa, rượu và trà.

Ở Tòa Thánh Tây Ninh, ngôi Báo Ân Từ được tạm dùng làm nơi thờ Đức Phật Mẫu. Sách của ông Trần Văn Rạng chép rằng năm Nhâm Thìn 1952, nhân dịp sửa Báo Ân Từ, Đức Hộ Pháp chỉ cho thợ đắp các pho tượng sau.

Sơ đồ xếp theo thứ tự kể trong sách, không phải bản vẽ đo tại chỗ. Sách kể cảnh này theo tích vua Hớn Võ Đế cầu thỉnh Đức Phật Mẫu vào đêm rằm tháng 8.

Sách cũng ghi lễ Hội Yến Diêu Trì Cung chỉ được cử hành tại Tòa Thánh. Tấm ảnh tư liệu năm 1948 ở phần trên chụp Đức Hộ Pháp trong một kỳ lễ vía Đức Diêu Trì Kim Mẫu, theo chú thích của bảo tàng.

VIIIThánh Thất Địa Phương Và Các Hội Thánh

Đạo Cao Đài khai Đạo năm 1926 và từ thập niên 1930 chia thành nhiều Hội thánh. Theo sách của Ban Tôn giáo Chính phủ in năm 2022, Nhà nước đã công nhận 10 Hội thánh và 1 pháp môn tu hành, với hơn 1,2 triệu tín đồ tính tới cuối năm 2021. Sách ấy viết đạo Cao Đài thờ Thiên Nhãn. Hiến chương của từng Hội thánh cho thấy hình thức có chỗ khác nhau: quả cầu hay bức tranh, tượng các Đấng hay chỉ long vị, và có Hội thánh dùng một mẫu Thánh tượng riêng.

Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh

Hội thánh đông tín đồ nhất. Wikipedia ghi rằng thánh thất địa phương thờ Thánh Tượng Thiên Nhãn, tức một bức tranh, còn Quả Càn Khôn lớn dành cho Tòa Thánh. Thánh thất Đa Phước ở Đà Lạt được xây lại từ năm 2005 theo một mẫu thánh thất của Tòa Thánh, mặt trước cũng có hai lầu cao như ảnh cho thấy.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh. Wikipedia, Thánh thất Đa Phước. Nguyễn Thanh Xuân, Công nhận các tổ chức Cao Đài, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 2 năm 2025.

Mấy thánh thất ở Nam Bộ qua ảnh

Ảnh chụp trong các thánh thất Sài Gòn, Cái Bè, Mỹ Tho và Tân Châu cho thấy cùng một lối bày: bao lam đắp tượng các Đấng ở trên, màn xanh, bên trong là Thiên Bàn với Thánh Tượng Thiên Nhãn đóng khung. Thư viện chưa xác minh từng thánh thất này thuộc Hội thánh nào nên chỉ mô tả theo ảnh.

Nguồn: Wikipedia, Tòa Thánh Tây Ninh.

Hội thánh Truyền giáo Cao Đài

Được công nhận năm 1996, trung tâm là Trung Hưng Bửu Tòa ở Đà Nẵng. Ảnh chụp trong Trung Hưng Bửu Tòa cho thấy một điện thờ sáng và giản dị: cuối điện là Quả Càn Khôn màu xanh có Thiên Nhãn, phía trên treo bảng chữ Vạn Giáo Nhất Lý, không thấy bao lam đắp tượng như ở Tây Ninh. Ở Hội An có hai thánh thất, một thuộc Hội thánh Truyền giáo, một thuộc Tòa Thánh Tây Ninh. Phiếu kiểm kê của thành phố ghi cả hai đều thờ Thiên Nhãn đặt trên vì sao Bắc Đẩu của quả cầu.

Nguồn: Nguyễn Thanh Xuân, Công nhận các tổ chức Cao Đài, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 2 năm 2025. Phòng Quản lý Di tích Hội An, Phiếu kiểm kê bước đầu về đạo Cao Đài ở Hội An, 2014.

IXNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

XẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

XINguồn

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp