Hình Thờ Trong Thờ Cúng Tổ Tiên

ICái Gì Thay Mặt Tổ Tiên Trên Bàn Thờ

Bàn thờ tổ tiên của người Việt không có tượng thần. Thứ đứng ở chỗ trang trọng nhất là tên của người đã khuất, viết trên một thẻ gỗ gọi là thần chủ hay bài vị, đặt trong khám hoặc trên một chiếc ngai. Ảnh chân dung, quen gọi là di ảnh, là lớp đến sau. Phan Kế Bính, trong sách in năm 1915, kể rất kỹ thần chủ và đồ thờ mà không nhắc tới ảnh.

Thần chủ

còn gọi bài vị, linh vịNhận ra: Thẻ gỗ đứng, giữa đề tên họ và chức tước, thường cất trong hộp hoặc trong khám

Theo Phan Kế Bính, thần chủ làm bằng gỗ táo, lấy nghĩa gỗ táo sống được nghìn năm. Thẻ dài độ một thước ta. Ở giữa đề tên họ, chức tước. Hai bên đề ngày tháng sinh và mất. Thần chủ có hộp vuông che kín, để trong long khám, khi nào cúng tế mới mở ra. Nhà phú quý có đủ thần chủ bốn đời: cao, tằng, tổ, khảo, tức kỵ, cụ, ông, cha.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource.

Ngai thờ và bộ ỷ

ngai tay chạm rồng còn gọi long ngaiNhận ra: Chiếc ghế nhỏ sơn son thếp vàng đặt ở lớp trong cùng, bên trên để trống hoặc đặt bài vị

Phan Kế Bính viết rằng nhà thường dân có nhà dùng thần chủ, có nhà chỉ dùng một bộ ỷ để thờ. Wikipedia tiếng Việt, mục Nhà thờ họ, tả bệ thờ đặt linh tọa hoặc ngai, tay ngai chạm hình rồng nên còn gọi là long ngai. Ngai là nơi để bài vị tổ tiên, hoặc một ống quyển hay hộp sơn son thếp vàng đựng gia phả, bên ngoài phủ nhiễu điều. Chiếc ngai trong ảnh là hiện vật bảo tàng, thư viện không rõ nó từng thờ ai.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource. Wikipedia, Nhà thờ họ.

Chân dung: từ tranh thờ tới di ảnh

Trước khi có máy ảnh, một số gia đình và đền thờ có tranh chân dung vẽ tay. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết bức chân dung Nguyễn Trãi ở bảo tàng là bản phục chế từ tranh thờ của đền thờ Nguyễn Trãi ở làng Nhị Khê. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam trưng bày một bức chân dung bà cụ ở Thái Bình, nhãn ghi năm 1804.

Ngày nay phần lớn bàn thờ có di ảnh. Wikipedia tiếng Việt viết rằng trên bàn thờ có bài vị hay hình ảnh người quá cố, và nhà nào ít nhất cũng treo di ảnh. Một bài trên báo Tuổi Trẻ tả bàn thờ người Sài Gòn cũng kể bài vị hoặc ảnh. Ở Huế còn nghề vẽ truyền thần: chân dung đen trắng vẽ tay theo ảnh để đặt lên bàn thờ, một bài báo năm 2011 ghi nghề này đang mai một.

Thư viện không dùng ảnh chụp di ảnh của các gia đình. Hai bức chân dung trên đây là một danh nhân lịch sử và một hiện vật bảo tàng.

IIĐồ Thờ Trên Bàn Thờ

Phan Kế Bính kể đồ thờ mà nhà nào cũng có: một bộ đèn nến, lư hương, bình hoa, mâm quỳ, mâm bồng, cỗ đài rượu, hộp trầu, đài nước. Người dùng đồ đồng, đồ thiếc, người dùng đồ gỗ sơn son thếp vàng. Ông viết thêm: nghèo đến đâu cũng có được một vài cây đèn nến sơn son và một cái bình hương, và đồ thờ là thứ không ai dám đem cầm đem bán.

Tam sự và ngũ sự

Nhận ra: Tam sự: một lư hoặc đỉnh ở giữa, hai chân đèn hai bên. Ngũ sự: thêm hai món nữa

Wikipedia tiếng Việt định nghĩa bộ tam sự gồm một lư hay đỉnh hương và hai cây đèn, thường bằng đồng. Bộ ngũ sự là tam sự thêm hai món, nguồn này kể bình hoa, lư trầm, đĩa đèn dầu hoặc đôi hạc tùy từng nhà. Lư để đốt trầm, đèn để thắp sáng. Cũng theo nguồn ấy, ngày Tết nhiều nhà đem bộ lư đồng đi đánh bóng để đón ông bà. Ảnh năm 1915 của Léon Busy cho thấy đôi hạc đồng đứng hai bên chiếc đỉnh.

Nguồn: Wikipedia, Bộ tam sự.

Bát hương

Nhận ra: Bát tròn bằng sứ hoặc đồng, đựng tro hay cát để cắm hương

Bát hương là chỗ cắm nén hương mỗi lần lễ. Phan Kế Bính gọi là bình hương và xếp vào thứ mà nhà nghèo nhất cũng có. Số bát hương trên một bàn thờ thì mỗi nhà, mỗi vùng một khác. Bài trên Vietcetera, dẫn sách của Toan Ánh, ghi ba hoặc năm. Thư viện chưa đọc được nguyên sách nên không ghi con số nào làm lệ.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource. Vietcetera, 4 bàn thờ phổ biến trong nhà người Việt (bài dẫn sách của Toan Ánh).

Hoành phi và câu đối

Phan Kế Bính gọi là hoành biển và đối liễnNhận ra: Tấm biển ngang treo trên cao, đề ba bốn chữ lớn. Hai vế đối treo dọc hai bên

Theo Phan Kế Bính, nhà giàu treo hoành biển khắc ba bốn chữ đại tự và treo đối liễn hai bên bàn thờ, hoặc khảm trai, hoặc sơn thếp. Nhà không có thì dán hoành biển và đối liễn bằng giấy. Ý trong chữ là ghi tụng công đức của tổ tông. Tấm hoành phi trong ảnh chụp ở Hà Nội năm 1914 tới 1915 có bốn chữ Hán, thư viện đọc từ ảnh là Thuận đức giả xương (順德者昌).

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource.

Mâm ngũ quả

Nhận ra: Mâm trái cây chừng năm thứ, bày trên bàn thờ ngày Tết

Mâm ngũ quả là mâm trái cây có chừng năm thứ khác nhau, bày trên bàn thờ tổ tiên dịp Tết Nguyên Đán. Tên quả, màu sắc và cách xếp gửi gắm điều gia chủ mong cho năm mới. Mỗi miền chọn quả một khác, xem bảng ở mục Bắc, Trung, Nam bên dưới. Ngày thường, lễ vật có thể rất giản dị. Phan Kế Bính viết: thế nào cũng phải có cơi trầu, bát nước trong, một hồ rượu mới là thành lễ.

Nguồn: Wikipedia, Mâm ngũ quả. Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource.

IIICách Bài Trí Một Bàn Thờ Gia Tiên

Bàn thờ tổ tiên đặt ở nơi cao ráo, sạch sẽ và trang trọng nhất trong nhà: gian giữa với nhà một tầng, tầng trên cùng với nhà lầu. Không có một khuôn chung cho cả nước. Sơ đồ dưới đây gom những điểm mà sách Phan Kế Bính và các ảnh chụp năm 1914 tới 1915 ở Hà Nội, Hà Đông cùng cho thấy.

Sơ đồ chỉ để dễ hình dung. Nhà thường dân xưa có khi chỉ một bộ ỷ, vài cây đèn nến và một bình hương.

Ở nhà phú quý xưa có gia từ, tức nhà thờ riêng. Ban giữa thờ cao, tằng, tổ, khảo. Hai ban cạnh thờ Thổ công, Táo quân, Nghệ sư, có nhà thờ Bà Cô, Ông Mãnh. Nhà thường dân không có nhà thờ riêng thì thờ ngay tại nhà mình ở. Phan Kế Bính viết: dẫu nghèo thế nào cũng có một bàn thờ.

IVTừ Bàn Thờ Trong Nhà Tới Nhà Thờ Họ

Theo Phan Kế Bính, con cháu dòng dõi trong một họ lập chung một nhà thờ thủy tổ, gọi là từ đường của họ ấy. Nhà thờ này chỉ thờ riêng một vị thủy tổ, khi tế thì các tổ của từng chi được phối hưởng. Mỗi chi lại có nhà thờ riêng gọi là bản chi từ đường. Có họ không có nhà thờ thì xây một cái đàn lộ thiên, dựng bia đá ghi tên các tổ tiên, tới kỳ tế thì ra đó mà tế.

Trong nhà thờ họ có gì

Nhận ra: Bệ thờ ở gian giữa, trên đặt ngai hoặc khám với bài vị thủy tổ, có khi đặt gia phả

Wikipedia tiếng Việt tả gian giữa nhà thờ họ thường mở rộng ra phía tường hậu, kiểu chuôi vồ, để xây bệ thờ. Trên bệ đặt linh tọa hoặc ngai. Ngai là nơi để bài vị tổ tiên, hoặc hộp sơn son thếp vàng đựng gia phả. Thần chủ thủy tổ thì thờ mãi mãi, không đem chôn như thần chủ trong nhà. Nhà thờ của dòng trưởng, nơi giữ gia phả gốc, gọi là nhà thờ đại tôn.

Nguồn: Wikipedia, Nhà thờ họ. Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource.

Gia phả

còn gọi tộc phả, thế phả, phả kýNhận ra: Cuốn sổ chép thế thứ, tên họ, chức tước, ngày sinh ngày mất của tổ tiên

Phan Kế Bính viết rằng nhà thờ nào cũng có cuốn sổ ghi thế thứ trước sau, họ tên, chức tước, ngày tháng sinh tử của tổ tông và người trong nhà. Nhà đại gia chép cả công nghiệp, sự trạng, mả táng ở đâu, như một quyển sử ký trong nhà. Gia phả để tại nhà thờ, có họ in ra phát cho mỗi chi một bản. Trước đây gia phả chủ yếu chép bằng chữ Hán và chữ Nôm. Bản Nguyễn tộc gia phả trong ảnh là của một họ ở làng Trung Tự, Hà Nội, chép lại năm 1932, có bài tựa viết năm 1843.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource. Wikipedia, Gia phả. Hội Bảo tồn Di sản chữ Nôm, Nguyễn tộc gia phả (bản Thư viện Quốc gia Việt Nam).

Ruộng kỵ và ngày giỗ tổ

Nhận ra: Ruộng chung của họ, hoa lợi dùng cho việc tế tự

Họ nào đã có nhà thờ thì có ruộng kỵ: ruộng hương hỏa tổ tông để lại, hoặc trong họ chung nhau tậu, hoặc của người trong họ cúng. Hoa lợi dùng chi cho việc tế tự. Mỗi năm, vào ngày húy của ông thủy tổ, cả họ họp mặt tại nhà thờ để tế tổ. Tiết thanh minh thì cả họ rủ nhau đi đắp mả tổ. Ba ngày Tết, con cháu đem trầu cau tới nhà thờ lễ tổ.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource.

VBắc, Trung, Nam: Mỗi Miền Một Nếp

Phần này chỉ ghi những khác biệt mà thư viện đọc được trong nguồn. Trong cùng một miền, mỗi họ, mỗi nhà vẫn có lệ riêng.

Miền Bắc

Sách của Phan Kế Bính, in năm 1915, kể thần chủ trong long khám, bộ đèn nến, lư hương, mâm bồng, hoành biển và đối liễn. Loạt ảnh màu của Léon Busy chụp ở Hà Nội và Hà Đông năm 1914 tới 1915 cho thấy đúng những món ấy trên bàn thờ miền Bắc thời đó, thêm hoa thủy tiên, chậu cúc và khăn phủ thêu ngày Tết. Nhà thờ họ phổ biến ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ và ở Trung Bộ.

Nguồn: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), thiên I, chương IV Phụng sự tổ tôn, bản Wikisource. Bảo tàng Albert-Kahn, Archives de la Planète: chú thích gốc ảnh A5239 của Léon Busy, chép trên Wikimedia Commons. Wikipedia, Nhà thờ họ.

Huế và miền Trung

Huế có lớp thờ tổ tiên của hoàng tộc: các miếu trong Hoàng thành thờ vua và chúa Nguyễn, xem mục dưới. Ở phố cổ Hội An, một báo cáo khảo sát đăng năm 2018 trên tập Thông tin nghiên cứu Bảo tồn Di sản ghi 312 trên 604 nhà ở và nhà thờ tộc trong khu vực I có thờ ông bà, tổ tiên, tức 51,6 phần trăm. Báo cáo dùng chữ nhà thờ tộc để chỉ nhà thờ họ.

Nguồn: Trần Phương, Báo cáo tình hình thờ tự tại di tích trong khu vực I phố cổ Hội An, Thông tin nghiên cứu Bảo tồn Di sản số 03(42), 2018. UNESCO, Quần thể di tích Cố đô Huế.

Miền Nam

Báo Tuổi Trẻ tả bàn thờ tổ tiên của người Sài Gòn: bài vị hoặc ảnh, lư hương, chân đèn, bình hoa, mâm quả. Nhà khá giả có thêm hoành phi, liễn đối, bao lam chạm, tranh sơn thủy và đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa. Nhà xưa còn có giường thờ kê sau bàn thờ, về sau nhà chật nên bỏ. Lệ bày là đông bình tây quả: một bình hoa bên trái, mâm quả bên phải, tính từ trong bàn thờ nhìn ra. Phía sau bàn thờ hay có tranh kiếng, tức tranh vẽ ngược lên mặt sau tấm kính, đề Cửu Huyền Thất Tổ.

Nguồn: Báo Tuổi Trẻ, Bàn thờ tổ tiên ngày tết của người Sài Gòn ra sao (26/01/2017). Báo Tuổi Trẻ, Bí ẩn bàn thờ tổ tiên ngày tết của người Sài Gòn. Báo Tuổi Trẻ, Tranh kính dân gian dựng bàn thờ gia tiên (21/07/2023). Wikipedia, Cửu Huyền Thất Tổ.

Mâm ngũ quả của ba miền

VIMiếu Thờ Vua Và Đền Thờ Quốc Tổ

Thế Miếu ở Huế

Thế Miếu, tên đủ là Thế Tổ Miếu, nằm ở góc tây nam Hoàng thành Huế, là nơi thờ các vua triều Nguyễn. UNESCO ghi Thế Miếu và Thái Miếu, nơi thờ chín chúa Nguyễn, trong Quần thể di tích Cố đô Huế, ghi danh năm 1993. Vua Minh Mạng cho dựng miếu để thờ vua Gia Long, về sau miếu thành nơi thờ các vua kế tiếp. Bên trong, án thờ vua Gia Long và hai hoàng hậu ở gian chính giữa, án thờ các vua sau xếp dần ra hai bên. Trước năm 1958 có bảy án thờ. Ba vua chống Pháp là Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân được rước vào thờ sau, nay miếu thờ mười vị vua.

Đền Hùng: tổ tiên chung của cả nước

Người Việt gọi các vua Hùng là Quốc Tổ. Khu di tích Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, Phú Thọ gồm đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, đền Giếng và lăng Hùng Vương. Giỗ Tổ vào ngày 10 tháng 3 âm lịch. Năm 2012, UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ tả lễ vật có bánh chưng, bánh giầy, có rước kiệu, hát Xoan và đánh trống đồng. Báo Pháp Luật Việt Nam ghi đền Trung có ba ban thờ chính với bài vị các vua Hùng. Như ở bàn thờ trong nhà, chỗ của tổ tiên ở đây cũng là bài vị và ngai, không phải chân dung.

VIIBàn Thờ Tổ Tiên Ở Các Nước Láng Giềng

Thẻ gỗ ghi tên người đã khuất bắt nguồn từ văn hóa Trung Hoa và có mặt ở khắp Đông Á. Mỗi nước đặt nó vào một khung khác. Phần này chỉ để so sánh cho dễ nhận ra, không xếp nếp nào hơn nếp nào.

Trung Hoa và người Hoa

Sau tang lễ, gia đình lập bài vị người mất trên bàn thờ trong nhà, cạnh các đời trước. Dòng họ có từ đường, trong đó bài vị xếp theo thứ bậc các đời. Thời Minh và Thanh còn có loại tranh chân dung tổ tiên vẽ để thờ: người trong tranh ngồi ghế, vẽ toàn thân, nét mặt vẽ rất kỹ cho giống. Viện Smithsonian gọi đây là chân dung làm ra cho việc thờ phụng tổ tiên. Bức ở Bảo tàng Metropolitan vẽ hai mươi mốt vị tổ quanh một bài vị, bài vị ấy đề tên một bà họ Ngô.

Nguồn: Wikipedia, Ancestor veneration in China. Wikipedia, Ancestral shrine. Smithsonian, Bảo tàng Nghệ thuật châu Á: Worshiping the Ancestors, Chinese Commemorative Portraits. Bảo tàng Metropolitan, Twenty-one Ancestors with Spirit Tablet (69.100).

Triều Tiên

Lễ cúng tổ tiên gọi là jesa. Bài vị, tiếng Hàn là shinwi (신위, 神位), đặt ở giữa bàn lễ, phía sau là bình phong giấy. Hai cây nến ở hai đầu bàn, lư hương ở giữa. Bảo tàng Cleveland giữ một khám thờ nhỏ bằng sắt khảm bạc, gọi là gamsil, đặt trên một chiếc ghế cao làm chỗ cho linh hồn tổ tiên về ngự trong buổi lễ. Tông Miếu (Jongmyo) ở Seoul là miếu thờ bài vị các vua và hoàng hậu triều Joseon, UNESCO ghi danh năm 1995. Wikipedia ghi nơi đây có bài vị của 19 vua và 30 hoàng hậu trong 19 gian.

Nguồn: Wikipedia, Jesa. Bảo tàng Mỹ thuật Cleveland, Spirit House (1999.120.1). UNESCO, Tông Miếu (Jongmyo). Wikipedia, Jongmyo.

Nhật Bản

Bài vị gọi là ihai, đặt trong butsudan, tức bàn thờ Phật trong nhà. Butsudan là một chiếc tủ hay khám nhỏ, giữa thờ hình Phật, hai bên đặt bài vị tổ tiên. Người nhà dâng cơm, hoa, hương, thắp nến và tụng kinh. Tục này lan rộng từ thời Tokugawa (1603 tới 1867). Wikipedia ghi phần lớn các tông phái đặt ihai trong hoặc cạnh butsudan, riêng Tịnh Độ Chân tông thì không.

Nguồn: TJF, tài liệu Deai cho giáo viên: Butsudan. Wikipedia, Butsudan. Wikipedia, Spirit tablet.

Lưu Cầu (Okinawa)

Ở Okinawa, bài vị tổ tiên gọi là totome, đặt trên bàn thờ trong nhà. Lễ lớn là Shimi vào mùa xuân, cả nhà ra mộ, và Obon vào mùa hè. Người gửi tấm ảnh dưới đây chú thích rằng hàng trên cùng là các thẻ ghi tên người mất, mỗi cặp thẻ trên dưới là một đời, chồng ở hàng trên, vợ ở hàng dưới, các đời xếp từ phải sang trái. Đây là lời của người gửi ảnh, thư viện chưa đối chiếu với nguồn nghiên cứu.

Nguồn: Okinawa Convention and Visitors Bureau, Okinawa spiritual culture. Wikimedia Commons, chú thích của người gửi ảnh Ryukyu Butsudan.

VIIINhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

IXẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

XNguồn

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp