Đạo Tin Lành phần lớn không thờ hình tượng. Trang này nói rõ điều đó bằng chính các bản tín điều và bài học của các Hội Thánh, kể lại cuộc tranh luận về hình ảnh thời Cải chánh thế kỷ 16, rồi cho thấy điều người Tin Lành đặt ở giữa nhà thờ thay cho tượng: tòa giảng với cuốn Kinh Thánh mở, bàn Tiệc Thánh, bồn hay hồ báp-têm, thập tự giá trống và những tấm bảng chữ. Thư viện dùng ảnh chụp nhà thờ, sách và tranh thật, dưới mỗi ảnh có tên người chụp và giấy phép. Hình vẽ duy nhất trên trang là một sơ đồ. Những bức tranh thờ của xưởng Cranach có mặt ở đây vì chúng đang nằm trong nhà thờ Luther, nơi tranh được giữ để dạy chứ không để thờ lạy.
INgười Tin Lành Không Thờ Hình Tượng
Nói ngắn gọn: người Tin Lành không thờ lạy tượng hay tranh, và không cầu xin trước hình của bất kỳ ai. Trong nhà thờ Tin Lành, thứ đứng ở giữa không phải một pho tượng mà là tòa giảng với cuốn Kinh Thánh mở, chiếc bàn Tiệc Thánh, bồn hay hồ báp-têm, và ở nhiều nơi là một thập tự giá trống.
Nguồn: Bảo tàng Tin Lành ảo (Musée protestant, Pháp), Protestant religious architecture. Nguyễn Xuân Hùng, Nghi lễ và lối sống của tín đồ Tin Lành, trường hợp Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 11 và 12 năm 2016. Christian Reformed Church in North America, Giáo lý Heidelberg (bản tiếng Anh), câu 96 tới 98.Lý do nằm ở điều răn thứ hai trong Mười Điều Răn (Xuất Ê-díp-tô Ký 20:4 tới 6). Bài học Kinh Thánh của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam) nêu ba ý: không làm tượng chạm, không làm hình tượng về Chúa vì Ngài là Chân Thần vô hình, và không quỳ lạy trước hình tượng.
Nguồn: Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), httlvn.org, Bài học Kinh Thánh hằng ngày: Điều Răn Thứ Hai, 29/6/2020.Tuy vậy, Tin Lành không phải một khối. Ngay từ thế kỷ 16 đã có hai hướng. Hướng của Luther giữ lại tranh và thập tự giá có hình Chúa như vật để nhớ và để dạy, miễn là không thờ lạy. Hướng của Zwingli và Calvin dọn hết hình ảnh khỏi nơi thờ phượng. Giáo hội Anh đứng ở khoảng giữa và đổi nhiều lần. Trang này đi lần lượt qua từng hướng.
Nguồn: Journal of Lutheran Ethics (Giáo hội Luther Hoa Kỳ, ELCA), Suzanne E. Hoeferkamp Segovia, Martin Luther and the Visual Arts, 2018. Wikipedia, Aniconism in Christianity. Bảo tàng Tin Lành ảo (Musée protestant, Pháp), Protestant religious architecture.Các bản tín điều nói gì
.jpg)
Bảng trên tóm ý, không phải bản dịch chính thức. Giáo lý Heidelberg và Giáo lý Westminster là văn bản của các Hội Thánh Cải Chánh và Trưởng Lão. Các Hội Thánh Luther không dùng những văn bản này.
IICuộc Tranh Luận Về Hình Ảnh Thời Cải Chánh
Câu hỏi có nên giữ tranh tượng trong nhà thờ hay không đã chia các nhà Cải chánh ngay từ những năm đầu. Ba cái tên dưới đây đại diện cho ba câu trả lời.
Nguồn: Journal of Lutheran Ethics (Giáo hội Luther Hoa Kỳ, ELCA), Suzanne E. Hoeferkamp Segovia, Martin Luther and the Visual Arts, 2018. Wikipedia, Aniconism in Christianity.Martin Luther
Wittenberg, ĐứcNhận ra: Giữ tranh và thập tự giá có hình Chúa, coi là vật để nhớ và để dạyNgày 24 tháng 1 năm 1522, khi Luther còn ẩn ở lâu đài Wartburg, Andreas Karlstadt thuyết phục hội đồng thành Wittenberg cho dỡ tranh tượng và bàn thờ. Dân trong thành sau đó đập phá tượng và tranh trong nhà thờ giáo xứ. Luther trở về và giảng tám bài liền từ ngày 9 tới 16 tháng 3 năm 1522, thường gọi là loạt bài giảng Invocavit. Năm 1525 ông viết kỹ hơn trong tác phẩm Chống các tiên tri từ trời. Theo ông, hình ảnh được phép có, miễn là không thờ lạy mà chỉ giữ làm vật ghi nhớ. Ông viết rằng khi nghe nói về Đấng Christ, trong lòng ông tự hiện lên hình một người treo trên thập tự giá, như mặt mình soi xuống nước.
Huldrych Zwingli
Zürich, Thụy SĩNhận ra: Dọn hình tượng và cả đàn organ khỏi nhà thờZwingli giảng tại Grossmünster ở Zürich. Sau các cuộc tranh biện năm 1523, trong hai năm 1524 và 1525 thành phố cho dỡ hình tượng và đàn organ khỏi các nhà thờ, giải tán tu viện và thay lễ Misa bằng một lễ Tiệc Thánh giản dị. Người kế nhiệm ông là Heinrich Bullinger, tác giả Tín điều Helvetic thứ hai.
Jean Calvin
Genève, Thụy SĩNhận ra: Hội họa là ơn Chúa ban, nhưng không đặt hình trong nơi thờ phượngTrong bộ Institutes, quyển 1 chương 11, Calvin viết rằng điêu khắc và hội họa là ơn của Đức Chúa Trời và phải được dùng cho đúng. Người ta chỉ nên vẽ những gì mắt thấy được, còn sự uy nghi của Chúa thì không thể vẽ. Ông dẫn rằng suốt năm trăm năm đầu, các nhà thờ Cơ Đốc không có hình ảnh. Theo ông, trong nhà thờ chỉ nên có những biểu tượng sống mà Chúa đã lập bằng Lời Ngài, tức lễ Báp-têm và Tiệc Thánh.
Wikipedia tóm lời giới nghiên cứu rằng với người Luther, cuộc Cải chánh làm mới hình ảnh tôn giáo chứ không xóa bỏ nó, và người Luther phản đối mạnh các đợt phá tượng của phía Cải Chánh. Bảo tàng Tin Lành ảo của Pháp cũng ghi rằng người Luther ít khắc khổ hơn: ở Alsace và Montbéliard họ không dỡ tranh tượng vốn có trong nhà thờ. Vì vậy câu "Tin Lành không có hình ảnh" đúng với phần lớn các Hội Thánh Cải Chánh, Trưởng Lão, Báp-tít, nhưng không đúng hẳn với các Hội Thánh Luther.
Nguồn: Wikipedia, Aniconism in Christianity. Bảo tàng Tin Lành ảo (Musée protestant, Pháp), Protestant religious architecture.IIINhững Đợt Dỡ Bỏ Hình Tượng Thế Kỷ 16
Việc dỡ tranh tượng diễn ra theo hai cách. Có nơi chính quyền thành phố ra lệnh và làm có trật tự, như Zürich năm 1524. Có nơi đám đông tự làm, như Wittenberg đầu năm 1522 và nhất là vùng Đất Thấp năm 1566.
Nguồn: Journal of Lutheran Ethics (Giáo hội Luther Hoa Kỳ, ELCA), Suzanne E. Hoeferkamp Segovia, Martin Luther and the Visual Arts, 2018. Britannica, Huldrych Zwingli. Wikipedia, Beeldenstorm.Beeldenstorm, năm 1566
Tiếng Hà Lan gọi đợt này là Beeldenstorm, nghĩa là cơn bão đánh vào tượng. Ngày 10 tháng 8 năm 1566, ngày lễ Thánh Laurensô, một đám đông xông vào nhà nguyện tu viện Sint-Laurens ở Steenvoorde, miền tây Flanders. Từ đó phong trào lan nhanh, tới Antwerp ngày 20 tháng 8 và Ghent ngày 22 tháng 8. Trước đó, các bài giảng ngoài đồng (hagepreken) đã lan rộng ở ngoài tầm kiểm soát của chính quyền các thành phố.
Nguồn: Wikipedia, Beeldenstorm. Saskia Beranek, Iconoclasm in the Netherlands in the Sixteenth Century, Smarthistory 2015, bản đăng lại trên Pressbooks.Theo Saskia Beranek, tượng bị kéo khỏi hốc tường, cửa kính màu bị đập, bàn thờ bị tháo và đốt. Tượng nào gắn liền vào công trình thì bị đục mất đầu. Lý do thần học là điều răn thứ hai: tôn kính một vật bị coi là thờ hình tượng. Bà cũng nhắc rằng năm 1566 không chỉ là chuyện giáo lý mà còn có nguyên do chính trị và kinh tế, và đợt phá tượng góp phần dẫn tới Chiến tranh Tám mươi năm.
Nguồn: Saskia Beranek, Iconoclasm in the Netherlands in the Sixteenth Century, Smarthistory 2015, bản đăng lại trên Pressbooks.
Nước Anh
Ở Anh, việc này do triều đình chỉ đạo. Dưới thời Elizabeth I, các chỉ dụ hoàng gia năm 1559 lên án những ảnh tượng bị dùng một cách mê tín, và các ủy viên đi thanh tra đã cho dỡ mọi tranh tượng. Khắp nước, các giáo xứ trả tiền để hạ thập tự giá lớn có tượng, ảnh tượng và nhà tạm trên bàn thờ.
Nguồn: Wikipedia, Elizabethan religious settlement.Những ngôi nhà thờ quét vôi trắng
Sau khi tượng và tranh được dỡ đi, nhiều nhà thờ thời Trung cổ ở Hà Lan chỉ còn tường vôi trắng, cột đá và ánh sáng. Họa sĩ Pieter Saenredam (1597 tới 1665) dành cả đời vẽ những không gian ấy. Britannica gọi ông là người mở đầu lối vẽ chân dung nhà thờ, vẽ đúng từng công trình có thật. Emanuel de Witte, trẻ hơn, thì vẽ thêm người và những đồ đạc còn lại trong nhà thờ Cải Chánh, như cảnh hội chúng ngồi nghe giảng quanh tòa giảng.
Nguồn: Britannica, Pieter Saenredam. Wikipedia, Pieter Jansz. Saenredam._-_Google_Art_Project.jpg)
_in_Alkmaar,_1661_-_Google_Art_Project.jpg)
IVThay Cho Tượng, Điều Gì Đứng Ở Giữa
Bảo tàng Tin Lành ảo của Pháp nêu ba nét bền vững của nhà thờ Tin Lành: không đặt tượng và tranh tôn giáo, sắp xếp lại bên trong để làm nổi tòa giảng và bàn Tiệc Thánh thay cho bàn thờ, và nhiều cửa sổ nên rất sáng. Ông Nguyễn Xuân Hùng viết về nghi thức Tin Lành ở Việt Nam rằng cốt lõi của buổi thờ phượng là đọc Kinh Thánh và giảng Kinh Thánh.
Nguồn: Bảo tàng Tin Lành ảo (Musée protestant, Pháp), Protestant religious architecture. Nguyễn Xuân Hùng, Tìm hiểu về giáo thuyết, tín lý, đạo đức và lối sống của tín đồ Tin Lành tại Việt Nam, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 12 năm 2017.Sơ đồ trên là cách bố trí thường gặp ở nhà thờ Cải Chánh và Trưởng Lão. Nhà thờ Luther và nhà thờ Anh giáo vẫn giữ bàn thờ ở cuối gian chính.
Tòa giảng và cuốn Kinh Thánh mở
Nhận ra: Bục cao có tay vịn, thường có mái che phía trên, trên đặt một cuốn Kinh Thánh lớnBritannica ghi rằng vì việc giảng Lời Chúa là trung tâm của sự thờ phượng Tin Lành, nên sau thế kỷ 16 chỗ đặt tòa giảng trở thành câu hỏi vừa thần học vừa thực tế. Khi các hệ phái Tin Lành tự xây nhà thờ, tòa giảng được đặt chính giữa, trên một bục ở cuối nhà thờ, quay mặt về hội chúng. Kinh Thánh trên tòa giảng là bản tiếng mẹ đẻ: bản của Luther in trọn bộ năm 1534, bản King James năm 1611, bản Statenbijbel của Hà Lan năm 1637. Giáo luật năm 1604 của Giáo hội Anh buộc mỗi giáo xứ phải sắm một cuốn Kinh Thánh khổ lớn và một tòa giảng tươm tất.
,_NG-536.jpg)
Bàn Tiệc Thánh
Nhận ra: Một chiếc bàn gỗ, không phải bàn thờ bằng đáNhiều Hội Thánh Cải Chánh, Báp-tít, Giám Lý và cánh giản dị của Anh giáo gọi đây là bàn Tiệc Thánh hay bàn của Chúa. Theo Wikipedia, họ tránh chữ bàn thờ vì không coi Tiệc Thánh là một lễ hiến tế, và dùng bàn gỗ thay cho bàn đá cũng vì lẽ ấy. Trong đời thường người ta vẫn hay gọi lẫn hai tên. Giáo luật Anh năm 1604 đòi mỗi nhà thờ có một chiếc bàn đàng hoàng, phủ vải đẹp trong giờ lễ và phủ khăn lanh trắng khi cử hành. Trên bàn là bánh và chén.
.jpg)
Bồn và hồ báp-têm
Nhận ra: Chậu nước nhỏ cạnh tòa giảng, hoặc hồ nước dưới sànTrong nhà thờ Tin Lành Hà Lan, quanh tòa giảng có một khoảng rào gỗ gọi là dooptuin. Tên ấy có từ việc lễ Báp-têm được cử hành tại đó, ngay dưới tòa giảng chứ không ở một nhà nguyện riêng gần cửa. Các Hội Thánh Báp-tít chỉ làm lễ cho người đã tin và làm bằng cách dìm mình trong nước, nên nhà nhóm có hồ báp-têm.
_(Baptistery).jpg)
Thập tự giá trống
Nhận ra: Hai thanh gỗ hay kim loại, không có hình Chúa Giê-xuBritannica phân biệt hai thứ: thập tự giá là dấu hiệu nhắc tới sự chết và sự cứu chuộc của Chúa Giê-xu, còn thập tự giá có tượng (crucifix) mang hình Ngài trên đó. Các Hội Thánh Luther giữ thập tự giá có tượng, và nhiều nhà thờ Luther treo nó phía trên bàn thờ. Ở phần lớn các hệ phái Tin Lành khác, thập tự giá có tượng ít gặp hơn, họ chuộng thập tự giá trống. Các bản tín điều Cải Chánh dẫn ở trên không chấp nhận hình Chúa Giê-xu trong nơi thờ phượng. Một số nhà thần học Cải Chánh và Anh giáo thế kỷ 16 còn phản đối cả việc tôn kính cây thập tự. Tại Việt Nam, ông Nguyễn Xuân Hùng ghi rằng nhà thờ Tin Lành không dùng tượng Chúa chịu nạn, chỉ có cây thập giá.
Bảng chữ: Mười Điều Răn và câu Kinh Thánh
Nhận ra: Tấm bảng gỗ sơn đen hay sẫm màu, chữ vàng hoặc trắngChữ thay cho hình. Ở Pháp, các nhà nhóm Cải Chánh thế kỷ 16 và 17 chỉ trang trí bằng bảng Luật pháp, câu Kinh Thánh và huy hiệu dân sự. Ở Hà Lan, bảng Mười Điều Răn (tiengebodenbord) được Wikipedia tiếng Hà Lan gọi là lời đáp của người Tin Lành trước tượng thánh và thánh giá của Công giáo. Năm 2014 nước này còn khoảng 135 tấm. Ở Anh, giáo luật năm 1604 buộc treo Mười Điều Răn ở đầu phía đông của mọi nhà thờ, nơi dân chúng dễ thấy và dễ đọc nhất, cùng những câu chọn lọc khác viết trên tường. Ở Na Uy còn giữ một tấm bảng giáo lý bằng chữ làm khoảng năm 1590.
Hoa hồng Luther
Nhận ra: Thập tự đen trong trái tim đỏ, giữa bông hồng trắng, nền xanh, vòng vàngĐây là con dấu riêng của Luther, làm năm 1530, nay là biểu tượng quen thuộc của các Hội Thánh Luther. Trong thư gửi Lazarus Spengler ngày 8 tháng 7 năm 1530, Luther tự giải nghĩa: thập tự đen trong trái tim nhắc rằng đức tin nơi Đấng chịu đóng đinh cứu chúng ta. Bông hồng trắng nói đức tin đem lại vui mừng, an ủi và bình an. Nền xanh da trời là niềm vui thiên thượng đã bắt đầu. Vòng vàng là phước hạnh trên trời không bao giờ dứt. Đây là một biểu tượng, không phải vật để thờ.
Nguồn: Wikipedia, Luther rose.VTranh Thờ Và Bàn Thờ Trong Nhà Thờ Luther
Các Hội Thánh Luther giữ bàn thờ có từ trước Cải chánh. Một số còn đặt làm tranh thờ mới, với nội dung dạy giáo lý Luther. Lucas Cranach Cha (1472 tới 1553), bạn thân của Luther, và con trai ông là những người vẽ chính. Theo Wikipedia, loại tranh thờ mang nội dung Luther rõ rệt này không nhiều và phần lớn dừng lại khoảng năm 1555.
Nguồn: Journal of Lutheran Ethics (Giáo hội Luther Hoa Kỳ, ELCA), Suzanne E. Hoeferkamp Segovia, Martin Luther and the Visual Arts, 2018. Wikipedia, Wittenberg Altarpiece. Wikipedia tiếng Đức, Altar, mục Altar in lutherischen Kirchen.Tranh thờ Wittenberg
Năm 1547, nhà thờ Thánh Maria, WittenbergNhận ra: Bữa Tiệc Ly quanh bàn tròn ở giữa, bên dưới là Luther giảng trước thập tự giáTranh làm cho nhà thờ giáo xứ Wittenberg năm 1547, một năm sau khi Luther qua đời. Mặt trước vẽ ba thánh lễ: ở giữa là Tiệc Thánh, cánh trái là Philipp Melanchthon làm lễ Báp-têm cho một em bé, cánh phải là mục sư Johannes Bugenhagen nghe xưng tội và tha tội. Tấm chân đế vẽ Luther trên tòa giảng, giữa ông và hội chúng là Chúa Giê-xu chịu đóng đinh. Mặt sau vẽ Chúa phục sinh, lễ dâng của Áp-ra-ham và Môi-se với con rắn đồng. Người trong tranh là người thật của Wittenberg, kể cả vợ Luther là bà Katharina von Bora.
Tranh thờ Weimar
Năm 1552 tới 1555, nhà thờ Thánh Phêrô và Phaolô, WeimarNhận ra: Chúa Giê-xu trên thập tự giá ở giữa, Luther và Cranach đứng dưới chânCranach Cha khởi vẽ, Cranach Con hoàn thành năm 1555 sau khi cha mất. Tranh do Tuyển hầu Sachsen Johann Friedrich I đặt cho bàn thờ chính. Luther và chính Cranach được vẽ đứng cạnh Giăng Báp-tít dưới chân thập tự giá.
Luật pháp và Ân điển
Năm 1529, Lucas Cranach ChaNhận ra: Một cái cây chia tranh làm hai nửa, bên dưới có các hàng chữ Kinh ThánhĐây là tranh để dạy, không phải tranh để lễ. Theo lời chú của trang tệp, tranh dựa vào các thư của sứ đồ Phao-lô để chỉ con đường của con người từ sự định tội, tội lỗi và luật pháp tới sự sống đời đời, đức tin và ân điển. Kiểu tranh này có nhiều bản, trong đó có bản ở Gotha năm 1529.
Nhà nguyện Torgau và bàn thờ liền tòa giảng
Nhà nguyện trong lâu đài Hartenfels ở Torgau xây năm 1543 tới 1544 và được chính Luther cung hiến ngày 5 tháng 10 năm 1544. Nó thường được nhắc tới như ngôi nhà thờ Tin Lành xây mới đầu tiên. Wikipedia thì xếp nó thứ hai, sau nhà nguyện lâu đài Neuburg cung hiến năm 1543.
Nguồn: Wikipedia, Torgau.Về sau ở các vùng Tin Lành nói tiếng Đức có kiểu Kanzelaltar: tòa giảng đặt ngay phía trên bàn thờ thành một khối, có khi trên nữa là đàn organ. Cách xếp này nói rằng Lời được giảng và thánh lễ trên bàn thờ đi liền với nhau. Bàn thờ liền tòa giảng xưa nhất còn lại nằm ở nhà nguyện lâu đài Wilhelmsburg tại Schmalkalden, xây năm 1585 tới 1590. Năm 1861, bản quy định Eisenach bác kiểu này và đòi nhà thờ Luther đặt bàn thờ đứng riêng trong cung thánh.
Nguồn: Wikipedia, Pulpit altar. Wikipedia tiếng Đức, Altar, mục Altar in lutherischen Kirchen.
VIKhác Nhau Giữa Các Hệ Phái
Britannica kể năm nhánh lớn của Tin Lành: Luther, Anh giáo, Cải Chánh và Trưởng Lão, Giám Lý, Báp-tít. Phong trào Ngũ Tuần ra đời sau, đầu thế kỷ 20. Bảng dưới đây chỉ nêu nét thường gặp. Trong mỗi nhánh vẫn có nhà thờ làm khác.
Nguồn: Britannica, Lutheranism. Britannica, Pentecostalism.Anh giáo: từ dỡ bỏ tới đưa trở lại
Ba mươi chín Tín điều, bản cuối năm 1571, bác việc thờ lạy ảnh tượng. Britannica nhận xét rằng bộ tín điều này có chỗ mang giọng Calvin, có chỗ gần Luther hay Công giáo, và nhiều chỗ cố ý để ngỏ. Từ năm 1833, phong trào Oxford với John Keble, John Henry Newman và Edward Pusey nhấn mạnh tính công giáo của Giáo hội Anh. Một kết quả, theo Britannica, là nghi lễ được dùng nhiều hơn trong sự thờ phượng. Nhà thờ All Saints ở phố Margaret, London, xây lại trong thập niên 1850, và nhà nguyện Keble College, mở cửa năm 1876, đều của kiến trúc sư William Butterfield và đều gắn với phong trào này. Wikipedia ghi rằng Anh giáo ngày nay có cả hai lối: cánh giản dị giữ nếp không hình ảnh của thời Cải chánh, cánh chịu ảnh hưởng phong trào Oxford thì dùng lại hình ảnh.
Giám Lý
Phong trào Giám Lý bắt đầu ở Anh thế kỷ 18 với John Wesley, người muốn canh tân Giáo hội Anh từ bên trong. Britannica kể sự giản dị trong thờ phượng và thánh ca của Charles Wesley trong số các nét chính. Wesley's Chapel ở London mở cửa ngày 1 tháng 11 năm 1778, được gọi là nhà thờ mẹ của Giám Lý thế giới. Wikipedia dẫn lời Giáo hội Giám Lý Liên hiệp rằng nói cho đúng thì người Giám Lý không có bàn thờ.
Báp-tít
Người Báp-tít giữ các niềm tin chung của Tin Lành và lấy Kinh Thánh làm thẩm quyền cao nhất. Điểm riêng là chỉ làm lễ Báp-têm cho người đã tin, và làm bằng cách dìm mình trong nước chứ không rưới hay đổ nước. Vì thế hồ báp-têm là phần không thể thiếu của nhà nhóm.
Ngũ Tuần
Phong trào Ngũ Tuần ra đời ở Hoa Kỳ đầu thế kỷ 20, lớn mạnh từ cuộc phục hưng ở phố Azusa, Los Angeles, năm 1906. Hội Thánh Phúc Âm Toàn Vẹn Yoido ở Seoul, lập năm 1958, thuộc hệ phái Assemblies of God, là một hội chúng Ngũ Tuần rất lớn. Ảnh trên trang chỉ chụp thập tự giá trống ngoài trời của hội thánh này.
VIINhà Thờ Tin Lành Ở Các Nước
Đức
Quê hương của Giáo hội Luther. Nhà thờ giữ bàn thờ, thập tự giá có tượng, và có những bức tranh thờ của xưởng Cranach ở Wittenberg và Weimar. Frauenkirche ở Dresden là nhà thờ Luther xây riêng cho lối thờ phượng Tin Lành, đặt viên đá đầu tiên năm 1726. Nhà thờ bị phá hủy cuối Thế chiến thứ hai và được dựng lại trong các năm 1994 tới 2005.
Hà Lan
Các nhà thờ Trung cổ được giữ lại cho người Cải Chánh sau khi tượng và tranh đã dỡ đi. Bên trong là tường vôi trắng, tòa giảng ở giữa với khoảng rào dooptuin, bảng Mười Điều Răn, và bàn Tiệc Thánh. Groote Kerk ở Maassluis là nhà thờ Tin Lành xây mới, mở cửa ngày 9 tháng 10 năm 1639.
Thụy Sĩ
Ở Zürich, cuộc cải cách của Zwingli và Bullinger để lại một Grossmünster giản dị. Tượng và đàn organ bị dỡ năm 1524. Các cửa kính màu hiện nay của Augusto Giacometti lắp năm 1932. Ở Genève, nhà thờ Saint-Pierre là nhà thờ chính của Hội Thánh Tin Lành Genève từ năm 1535. Thời Cải chánh, bên trong bị dỡ hết các nhà nguyện cạnh và đồ trang trí, chỉ trừ kính màu.
Pháp
Người Cải Chánh Pháp gọi nơi nhóm là temple. Nhà nhóm thế kỷ 16 và 17 xây theo hai kiểu: kiểu dài như ở Charenton, và kiểu vòng tròn như ở Lyon, Caen, Rouen. Hội chúng ngồi vòng quanh bàn Tiệc Thánh và tòa giảng, có hàng lầu để thêm chỗ. Nhà nhóm Paradis ở Lyon dựng năm 1564. Sau khi sắc lệnh Nantes bị bãi bỏ năm 1685, rất ít nhà nhóm còn lại.
Scotland
Giáo hội Scotland theo lối Trưởng Lão và dùng Giáo lý Westminster từ năm 1648. Nhà thờ giáo xứ Burntisland, dựng năm 1592, là một trong những nhà thờ đầu tiên xây ở Scotland sau Cải chánh. Mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh trong lòng 18 mét.
Anh
Nhà thờ Anh giáo sau Cải chánh có bàn Tiệc Thánh, tòa giảng và bảng Mười Điều Răn theo giáo luật năm 1604. St Mary Abchurch ở London được dựng lại năm 1681 tới 1686 sau trận Đại hỏa hoạn. Từ thế kỷ 19, phong trào Oxford đưa trang trí và nghi lễ trở lại nhiều nhà thờ.
Bắc Âu
Các nước Bắc Âu theo Giáo hội Luther nên nhà thờ còn bàn thờ, tranh thờ và tòa giảng chạm trổ. Nhà thờ Đức Bà ở Copenhagen, nhà thờ chính tòa Luther, xây xong năm 1829. Bertel Thorvaldsen tạc cho nhà thờ này tượng Chúa Giê-xu phục sinh đặt trong hốc phía trên bàn thờ, tượng mười hai sứ đồ dọc gian giữa, và bồn báp-têm hình thiên sứ nâng vỏ sò. Đây là ví dụ rõ rằng nhà thờ Luther không tránh tượng.
Hoa Kỳ
Old Ship ở Hingham, bang Massachusetts, dựng năm 1681, là nhà nhóm Thanh giáo thế kỷ 17 duy nhất còn lại ở Hoa Kỳ. Người Thanh giáo gọi nơi nhóm là meetinghouse, nhà nhóm, và để nó trơn không trang trí. Nhà nhóm của Hội Thánh Báp-tít đầu tiên ở châu Mỹ tại Providence, hội thánh lập năm 1638, được dựng trong hai năm 1774 và 1775.
Hàn Quốc
Nhà thờ Saemoonan ở Seoul do giáo sĩ Horace Grant Underwood lập năm 1887, là hội thánh Trưởng Lão có tổ chức đầu tiên của Hàn Quốc. Hội Thánh Phúc Âm Toàn Vẹn Yoido, lập năm 1958, có khoảng 870.000 thành viên theo Wikipedia.
VIIINhà Thờ Tin Lành Ở Việt Nam
Đạo Tin Lành tới Việt Nam năm 1911 tại Đà Nẵng, qua các giáo sĩ của Hội Truyền giáo Phúc Âm Liên Hiệp (C&MA). Ngày nay có hai tổ chức cùng tên, đồng nhất về giáo lý nhưng hoạt động độc lập. Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc) được công nhận năm 1958, trụ sở Tổng Hội ở số 2 Ngõ Trạm, Hà Nội. Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam) được công nhận tư cách pháp nhân ngày 3 tháng 4 năm 2001, trụ sở Tổng Liên Hội ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguồn: Wikipedia tiếng Việt, Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (miền Bắc). Wikipedia tiếng Việt, Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam). Wikipedia, Protestantism in Vietnam. Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), trang chính httlvn.org.Ông Nguyễn Xuân Hùng, người nghiên cứu lâu năm về Tin Lành ở Việt Nam, tả nhà thờ của Hội Thánh như sau: kiến trúc đơn giản, không dùng tượng Chúa chịu nạn, không có cung thánh trang hoàng nguy nga. Trên tường không có ảnh tượng mười bốn đàng thương khó, chỉ có vài câu Kinh Thánh được kẻ, treo ở chỗ dễ thấy, và cây thập giá. Ông cũng ghi rằng tín đồ Tin Lành chỉ thờ phượng Chúa, không thờ tranh ảnh, tượng thánh hay di cốt thánh.
Nguồn: Nguyễn Xuân Hùng, Nghi lễ và lối sống của tín đồ Tin Lành, trường hợp Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 11 và 12 năm 2016. Nguyễn Xuân Hùng, Tìm hiểu về giáo thuyết, tín lý, đạo đức và lối sống của tín đồ Tin Lành tại Việt Nam, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 12 năm 2017.Ảnh chụp bên trong nhà thờ Ngõ Trạm ở Hà Nội cho thấy đúng những điều ấy: một thập tự giá trống trên bức tường cuối, tòa giảng ở phía trước, và hàng chữ Tôn vinh Đức Chúa Trời chạy theo vòm. Bên ngoài nhiều nhà thờ, dấu hiệu dễ nhận nhất là thập tự giá trống trên đầu hồi hay trên tháp.
Nguồn: Nguyễn Xuân Hùng, Nghi lễ và lối sống của tín đồ Tin Lành, trường hợp Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 11 và 12 năm 2016.
Về giáo lý, bài học Kinh Thánh hằng ngày trên trang của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam) giải điều răn thứ hai rằng Chúa là Chân Thần vô hình, nên bất kỳ hình nào làm ra để đại diện cho Ngài đều xúc phạm đến Ngài. Khi một nhà thờ xây xong, Hội Thánh làm lễ cung hiến để dâng công trình lên Ba Ngôi Đức Chúa Trời.
Nguồn: Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), httlvn.org, Bài học Kinh Thánh hằng ngày: Điều Răn Thứ Hai, 29/6/2020. Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (Miền Nam), httlvn.org, Lễ Cung hiến Nhà thờ Tin Lành Đăk Ma, 5/10/2026.Người Tin Lành Việt Nam dùng các chữ riêng: Đức Chúa Trời, Chúa Giê-xu, Kinh Thánh, Hội Thánh, Mục sư, lễ Báp-têm, Tiệc Thánh, thờ phượng. Trang này theo cách gọi đó.
IXNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc
Bạn là tín hữu, mục sư hay người nghiên cứu và thấy chỗ chưa đúng, hoặc có ảnh tự chụp muốn góp? Xin gửi kèm nguồn về thayungkhiem@gmail.com. Thư viện sửa và ghi tên người góp.
XẢnh Và Giấy Phép
Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.
XINguồn
Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.
?Hỏi Đáp Nhanh
Người Tin Lành có thờ tượng Chúa Giê-xu hay Đức Mẹ không
Không. Người Tin Lành chỉ thờ phượng Đức Chúa Trời và không thờ lạy trước tượng hay tranh của bất kỳ ai. Các Hội Thánh Luther có giữ tranh và thập tự giá có hình Chúa, nhưng coi đó là vật để nhớ và để dạy, không phải để thờ lạy.
Vì sao thập tự giá trong nhà thờ Tin Lành thường không có hình Chúa
Phần lớn các hệ phái Tin Lành ngoài Luther chuộng thập tự giá trống. Các bản tín điều Cải Chánh như Tín điều Helvetic thứ hai và Giáo lý Lớn Westminster không chấp nhận hình Chúa Giê-xu trong nơi thờ phượng. Nhà thờ Luther thì vẫn dùng thập tự giá có tượng.
Trong nhà thờ Tin Lành, thứ gì đứng ở chỗ trang trọng nhất
Tòa giảng với cuốn Kinh Thánh mở, vì đọc và giảng Kinh Thánh là cốt lõi của buổi thờ phượng. Kế đó là bàn Tiệc Thánh và bồn hay hồ báp-têm. Trên tường thường có thập tự giá trống và câu Kinh Thánh.
Có phải mọi nhà thờ Tin Lành đều trơn, không có tranh tượng
Không. Nhà thờ Cải Chánh, Trưởng Lão và Báp-tít thường rất giản dị. Nhà thờ Luther ở Đức và Bắc Âu vẫn có bàn thờ, tranh thờ, có nơi có tượng. Một cánh của Anh giáo từ thế kỷ 19 cũng trang trí nhà thờ rất nhiều.
Bảng Mười Điều Răn trong nhà thờ để làm gì
Chữ được dùng thay cho hình. Nhà thờ Cải Chánh ở Hà Lan treo bảng Mười Điều Răn ở nơi trước kia có tượng. Giáo luật năm 1604 của Giáo hội Anh buộc treo Mười Điều Răn ở đầu phía đông của mọi nhà thờ, nơi dân chúng dễ đọc nhất.
Nhà thờ Tin Lành ở Việt Nam bài trí thế nào
Theo ông Nguyễn Xuân Hùng, nhà thờ có kiến trúc đơn giản, không có tượng Chúa chịu nạn, không có mười bốn chặng đàng Thánh Giá. Trên tường chỉ có cây thập giá và vài câu Kinh Thánh treo ở chỗ dễ thấy.