Vượt qua cổng nghi lễ Propylaea bằng đá cẩm thạch trắng trên sườn tây của khối đá vôi Acropolis cao 156 mét so với mực nước biển, người hành hương cổ đại hay khách bộ hành hôm nay đều đột ngột bắt gặp khối kiến trúc đồ sộ của Đền Parthenon vươn lên giữa bầu trời vùng Attica trong vắt. Ánh nắng Địa Trung Hải chiếu lên những thân cột thức Doric có rãnh sáo sắc cạnh làm lộ ra sắc vàng mật ong ấm áp của chất đá cẩm thạch Pentelic chứa hàm lượng sắt tự nhiên, biến toàn bộ ngôi đền thành một khối điêu khắc khổng lồ tỏa sáng trên nền thành phố Athens trải rộng từ chân núi Hymettus tới bờ vịnh Saronic.
Được khởi dựng vào năm 447 trước Công nguyên dưới sự dẫn dắt của nhà chính trị Pericles để tạ ơn nữ thần bảo hộ Athena sau cuộc chiến tranh Hy Lạp và Ba Tư, Parthenon kết tinh trí tuệ hình học, kỹ thuật chế tác đá và tín ngưỡng thờ phụng vị thần bảo trợ thành bang của người Athens cổ đại. Trải qua hơn hai thiên niên kỷ rưỡi biến thiên lịch sử, từ thánh điện cổ điển Hy Lạp trở thành nhà thờ Đức Mẹ thời Đông La Mã, nhà thờ Công giáo thời Thập tự chinh rồi thánh đường Hồi giáo thời Ottoman, công trình vẫn giữ nguyên dáng vóc uy nghi trên đỉnh thành cao.
ITín Ngưỡng Thờ Nữ Thần Bảo Hộ Athena Parthenos Và Bản Sắc Thành Bang
Trong đời sống tâm linh của người Hy Lạp cổ đại, mỗi thành bang độc lập (polis) đều gắn kết vận mệnh, luật pháp và sự thịnh suy của cộng đồng mình với một vị thần bảo hộ tối cao (polias hoặc poliouchos), có vai trò tương đồng sâu sắc với truyền thống thờ phụng tổ tiên, anh hùng lập quốc và thần Thành hoàng bảo trợ疆 thổ tại phương Đông. Đối với cư dân vùng Attica, vị thần giữ vận mệnh của cả thành bang chính là nữ thần Athena, con gái sinh ra từ đỉnh đầu của thần tối cao Zeus, hiện thân của trí tuệ minh triết (metis), chiến thuật phòng thủ chính nghĩa, pháp trị công dân và các nghề thủ công tinh xảo như dệt vải, làm gốm, đóng thuyền và luyện kim.
Trên mặt bằng đỉnh đồi Acropolis, tín ngưỡng thờ Athena được phân định thành những danh hiệu thiêng liêng gắn với từng chức năng cụ thể. Nếu ngôi đền Erechtheion nằm ở phía bắc gìn giữ bức tượng gỗ ô liu cổ xưa (xoanon) của Athena Polias (Nữ thần Bảo hộ Thành bang) cùng các di tích của những vị vua tổ bán thần như Cecrops và Erechtheus, thì ngôi đền lớn nhất ở trung tâm mặt đồi lại tôn thờ danh hiệu Athena Parthenos, nghĩa là Nữ thần Athena Trinh nữ hay Đấng Bất khả xâm phạm. Tên gọi Parthenon ban đầu chỉ dùng để gọi gian phòng phía tây của ngôi đền (nơi bốn thiếu nữ quý tộc Arrephoroi phụng sự việc dệt tấm áo choàng thiêng cho nữ thần), rồi tới thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên mới trở thành danh xưng chung cho toàn bộ tòa đại điện.
Theo huyền thoại lập quốc được chạm khắc trực tiếp trên trán tường phía tây của Đền Parthenon, thuở sơ khai của vùng đất Attica, thần biển cả Poseidon và nữ thần trí tuệ Athena đã cùng tranh quyền bảo hộ kinh thành trước sự phân xử của vua tổ Cecrops và mười hai vị thần đỉnh Olympus. Poseidon vung đinh ba đâm xuống vách đá Acropolis làm vọt lên một mạch nước mặn biểu trưng cho sức mạnh hải quân, trong khi Athena cắm ngọn giáo xuống đất làm mọc lên cây ô liu đầu tiên (Moria), loài cây cung cấp dầu thắp sáng, thực phẩm nuôi sống con người và cành lá biểu trưng cho hòa bình cùng sự trù phú lâu dài. Vua Cecrops và cư dân bản địa đã chọn món quà của Athena, đặt tên thành phố là Athenai theo danh hiệu của nữ thần và lập thánh sở trên đỉnh đồi đá để đời đời phụng thờ ngài.
Pháp tượng vàng ngà Athena Parthenos của danh nghệ nhân Phidias
Linh hồn của toàn bộ nội điện phía đông (Hekatompedos Naos, tức Gian điện dài một trăm bộ) là pho tượng thờ khổng lồ Athena Parthenos do chính nhà điêu khắc vĩ đại Phidias (khoảng 480 tới 430 trước Công nguyên) chế tác và khánh thành vào dịp Đại lễ Panathenaia năm 438 trước Công nguyên. Khác với pho tượng đồng Athena Promachos (Athena Tiên phong chiến đấu) cao khoảng 9 mét cũng do Phidias đúc đặt ngoài trời giữa cổng Propylaea và đền Erechtheion để các thủy thủ đi biển nhìn thấy mũi giáo lấp lánh từ mũi đất Sounion, pho tượng Athena Parthenos trong nội điện được tạo tác bằng kỹ thuật ghép vàng và ngà voi (chryselephantine) trên cốt gỗ bách.
Theo ghi chép chi tiết của nhà địa lý học Pausanias (thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên) và sử gia Pliny Lớn, pho tượng cùng bệ đá cao tới 26 cubit (tương đương khoảng 11,5 tới 12 mét). Phần da thịt lộ ra ở gương mặt, cánh tay và bàn chân được ghép bằng những phiến ngà voi chuốt mỏng, còn toàn bộ tấm áo chùng peplos, tấm giáp ngực aegis mang đầu quái vật Medusa và chiếc mũ trụ ba chùm lông gắn hình nhân sư cùng ngựa có cánh Pegasus đều được đắp bằng các tấm vàng ròng có thể tháo rời để kiểm cân bất cứ lúc nào. Sử gia Thucydides trong bộ Lịch sử cuộc chiến tranh Peloponnesus (Quyển II, mục 13) ghi nhận tổng trọng lượng vàng ròng dùng trên pho tượng lên tới 40 hoặc 44 talent theo chuẩn Athens, tức khoảng 1.140 kilôgam vàng nguyên chất, đồng thời đóng vai trò là quỹ dự trữ quốc gia tối hậu của thành bang và Liên minh Delos.
Tư thế của tượng thờ Athena Parthenos thể hiện trọn vẹn triết lý chiến thắng gắn liền với trật tự văn minh của Athens thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên. Nữ thần đứng thẳng, chân trái hơi chùng xuống, bàn tay phải vươn ra phía trước nâng một bức tượng nữ thần Chiến thắng có cánh (Nike) cao khoảng 4 cubit (gần 1,8 mét) đang trao vòng nguyệt quế. Bàn tay trái của nữ thần đặt nhẹ lên mép chiếc khiên tròn đường kính hơn 4 mét, mặt ngoài khiên chạm nổi cảnh người Hy Lạp đánh bại chiến binh Amazon (Amazonomachy), mặt trong vẽ cảnh các vị thần Olympus khuất phục người khổng lồ (Gigantomachy), và ẩn dưới lòng khiên là con rắn thần Erichthonios cuộn mình canh giữ thành bang, hiện thân của các vị vua tổ sinh ra từ chính lòng đất Attica (autochthony).
IIHành Trình Lịch Sử: Từ Thành Quách Mycenae Tới Biểu Tượng Di Sản Nhân Loại
Đỉnh đồi đá Acropolis đã có cư dân sinh sống từ thời kỳ Đồ đá mới (khoảng thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên) nhờ địa thế vách đá dựng đứng tự nhiên và nguồn nước ngầm chảy ra từ các hang động dưới chân đồi. Đến thời kỳ Đồ đồng muộn thuộc nền văn minh Mycenae (thế kỷ 14 tới thế kỷ 13 trước Công nguyên), một cung điện hoàng gia kiên cố kiểu megaron được bao bọc bởi bức tường thành ghép từ những tảng đá vôi khổng lồ (tường thành Cyclopean dày từ 4,5 tới 6 mét) đã mọc lên trên đỉnh đồi, vừa là trung tâm quyền lực của các vị vua cổ đại, vừa là thánh địa đầu tiên thờ nữ thần cung điện.
Bước sang thời kỳ Cổ sơ (Archaic, thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên), dưới thời nhà cai trị Peisistratos và các con trai, một ngôi đền đá vôi lớn dài một trăm bộ (Hekatompedon hay Ur-Parthenon) được dựng lên ở phía nam đỉnh đồi, gắn liền với việc tổ chức lại Đại lễ Panathenaia vào năm 566 trước Công nguyên. Sau chiến thắng lịch sử của quân dân Athens trước đạo quân Ba Tư tại cánh đồng Marathon năm 490 trước Công nguyên, người Athens bắt đầu khởi công một ngôi đền mới bằng đá cẩm thạch Pentelic ngay trên nền cũ, thường được giới khảo cổ học gọi là Tiền Parthenon (Pre-Parthenon hay Older Parthenon). Tuy nhiên, khi các thân cột mới dựng lên dở dang thì vào năm 480 trước Công nguyên, đại quân Ba Tư của vua Xerxes I tràn vào vùng Attica, thiêu hủy toàn bộ các đền đài trên đồi Acropolis thành đống đổ nát.
- 490 - 480 TCNKhởi dựng Tiền Parthenon và biến cố hỏa hoạn Ba TưSau chiến thắng Marathon năm 490 TCN, người Athens xây dựng ngôi đền Tiền Parthenon bằng đá cẩm thạch trắng trên nền đá vôi lớn phía nam đồi. Năm 480 TCN, quân đội Ba Tư của vua Xerxes I chiếm đóng Athens và đốt phá toàn bộ công trình đang xây dở.
- 454 TCNChuyển ngân khố Liên minh Delos về đồi AcropolisTheo đề xuất của Pericles, ngân khố chung của Liên minh các thành bang hàng hải vùng biển Aegea được chuyển từ đảo thiêng Delos về đặt dưới sự bảo hộ của nữ thần Athena tại Athens, trích một phần sáu mươi tiền cống nạp (Apaparche) dâng lên nữ thần để tạo nguồn tài chính tái thiết thánh địa.
- 447 - 438 TCNXây dựng Đền Parthenon cổ điển và tôn tạo tượng thờHai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates khởi công ngôi đền mới vào năm 447 TCN dưới sự tổng giám sát của nhà điêu khắc Phidias. Khối kiến trúc chính và pho tượng vàng ngà Athena Parthenos hoàn tất vào mùa hè năm 438 TCN đúng dịp Đại lễ Panathenaia.
- 438 - 432 TCNHoàn thiện toàn bộ hệ thống phù điêu và tượng trán tườngCác xưởng điêu khắc của Phidias tiếp tục chạm khắc và lắp đặt xong các nhóm tượng tròn trên hai trán tường tam giác (Pediment) phía đông và phía tây vào năm 432 TCN, ngay trước khi cuộc chiến tranh Peloponnesus bùng nổ.
- Thế kỷ 6 SCNChuyển đổi thành Nhà thờ Đức Mẹ Đồng Trinh AthensDưới thời Đế quốc Đông La Mã (Byzantine), ngôi đền cổ được cải tạo thành nhà thờ Kitô giáo mang tên Parthenos Maria (Theotokos Atheniotissa). Cửa chính được chuyển từ phía đông sang phía tây, hậu cung (apse) xây thêm ở đầu đông và năm 1018 Hoàng đế Basil II tới đây hành hương tạ ơn.
- 1204 và 1458Nhà thờ Công giáo La-tinh và Thánh đường Hồi giáo OttomanSau cuộc Thập tự chinh thứ tư năm 1204, các công tước người Pháp biến công trình thành Nhà thờ chính tòa Đức Bà (Notre-Dame) theo nghi thức Công giáo La-tinh. Sau khi Sultan Mehmed II tiếp quản Athens năm 1458, tòa nhà được chuyển thành thánh đường Hồi giáo với một tháp gọi lễ (minaret) dựng ở góc tây nam.
- 26/09/1687Vụ nổ kho thuốc súng trong cuộc vây hãm của quân VeniceTrong cuộc chiến tranh Morea, một quả đạn pháo cối từ đội quân Cộng hòa Venice do tướng Francesco Morosini chỉ huy đã bắn trúng kho thuốc súng mà quân đồn trú Ottoman tích trữ bên trong nội điện Parthenon, làm sập phần lớn tường cella, mái đá và 28 cột giữa công trình.
- 1975 và 1987Dự án trùng tu khoa học Acropolis và ghi danh UNESCOỦy ban Bảo tồn Di tích Acropolis (ESMA, sau đó là YSMA) được thành lập năm 1975 để tiến hành trùng tu bằng kỹ thuật anastylosis (ghép trả các khối đá nguyên bản kết hợp đá mới từ mỏ Pentelicus và chốt titan không gỉ). Năm 1987, Acropolis được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Một chi tiết khảo cổ học vô cùng đặc biệt là trong suốt hơn ba thập kỷ sau năm 480 trước Công nguyên, người Athens đã giữ nguyên hiện trường đổ nát của Tiền Parthenon theo Lời thề Plataea (thề không xây lại các ngôi đền bị quân Ba Tư đốt phá để làm chứng tích lịch sử). Các đốt cột cẩm thạch bị lửa nung xém của ngôi đền cũ được xếp thẳng hàng gắn vào mặt ngoài bức tường thành phía bắc của đồi Acropolis như một đài tưởng niệm nhìn xuống khu chợ cổ Agora, còn những mảnh tượng thiếu nữ Kore và thanh niên Kouros bị đập vỡ được chôn cất trang trọng vào các hố thiêng (Perserschutt) ngay trong lòng đất đồi để vĩnh viễn thuộc về nữ thần.
Mãi tới sau Hòa ước Callias với Ba Tư vào năm 449 trước Công nguyên, Pericles mới trình Đại hội đồng công dân (Ekklesia) chương trình tái thiết toàn diện đồi Acropolis. Toàn bộ các bản mục lục chi phí xây dựng Đền Parthenon trong mười lăm năm (từ 447 tới 432 trước Công nguyên) được ban giám sát công trình (epistatai) khắc công khai từng đồng drachma lên các bia đá cẩm thạch dựng trên đồi, minh chứng cho cơ chế kiểm soát tài chính minh bạch của nền dân chủ Athens cổ đại.
Từ đầu thế kỷ 19, một biến cố lớn khác đối với di sản điêu khắc của ngôi đền đã diễn ra từ năm 1801 tới năm 1812, khi Bá tước Elgin (Thomas Bruce), đại sứ Vương quốc Anh tại triều đình Ottoman, cho tháo dỡ và vận chuyển về Luân Đôn khoảng một nửa số lượng phù điêu còn lại của Parthenon (bao gồm 15 tấm metope, khoảng 75 mét phù điêu diềm frieze và 17 bức tượng tròn từ hai trán tường). Số hiện vật còn lại tại Hy Lạp hiện được bảo quản và trưng bày theo đúng bố cục không gian và hướng ánh sáng tự nhiên của đền gốc tại tầng trên cùng của Bảo tàng Acropolis mới nằm ngay dưới chân sườn nam của quả đồi.
IIIKiến Trúc Thức Doric Bát Trụ, Phép Hiệu Chỉnh Thị Giác Và Hệ Điêu Khắc Cổ Điển
Theo ghi chép của kiến trúc sư La Mã Vitruvius trong bộ Mười quyển sách về Kiến trúc (De Architectura, Quyển VII), kiến trúc sư trưởng Ictinus đã viết hẳn một chuyên khảo lý thuyết (cùng với Carpion) giải thích hệ thống tỷ lệ toán học của Đền Parthenon, còn kiến trúc sư Callicrates đảm nhận việc điều hành kỹ thuật thi công tại thực địa. Khác với chuẩn mực thông thường của đền thờ thức Doric đương thời vốn chỉ có 6 cột ở mặt tiền và mặt hậu (hexastyle, như Đền Zeus tại Olympia hay Đền Hephaestus dưới chân đồi Agora), Ictinus đã mở rộng quy mô mặt bằng Parthenon thành kiểu đền bao quanh có 8 cột ở hai đầu ngắn và 17 cột ở hai cạnh dài (octastyle peripteral, tuân thủ công thức chuẩn $2n + 1$ với $8 \times 2 + 1 = 17$).
Toàn bộ ngôi đền đứng trên một bệ móng đá vôi vững chắc, bên trên lát nền tam cấp bằng đá cẩm thạch với mặt sàn trên cùng (stylobate) có kích thước 69,5 mét chiều dài nhân 30,9 mét chiều rộng. Khoảng 100.000 tấn đá cẩm thạch trắng hạt mịn đã được khai thác từ mỏ đá trên núi Pentelicus cách Athens khoảng 16 kilômét về phía đông bắc, vận chuyển bằng xe kéo trên đường dốc lát đá rồi đưa lên đỉnh đồi bằng hệ thống tời ròng rọc. Các khối đá và các đốt cột không hề sử dụng bất kỳ một giọt vữa hồ nào mà được mài phẳng tới độ khít phần nghìn milimét (kỹ thuật anathyrosis), rồi liên kết ngầm bên trong bằng các chốt sắt chữ H bọc chì nấu chảy để vừa chống gỉ sét vừa hấp thụ chấn động địa chấn.
Điểm kỳ diệu bậc nhất trong kỹ thuật kiến trúc của Đền Parthenon là hầu như không có một đường thẳng геометри học tuyệt đối nào trong toàn bộ tòa nhà, tất cả đều được uốn cong cực nhẹ bằng những phép hiệu chỉnh thị giác (optical refinements) tinh vi nhằm triệt tiêu ảo giác quang học làm cho một công trình lớn trông như bị võng xuống ở giữa hoặc ngả ra ngoài. Thứ nhất, mặt sàn nền stylobate được tạo độ vồng cong nhẹ lên ở tâm, cao hơn hai góc khoảng 6 xăngtimét ở hai cạnh ngắn (đông và tây) và cao hơn khoảng 11 xăngtimét ở hai cạnh dài (bắc và nam), độ cong này được truyền tiếp lên tận hệ dầm ngang architrave phía trên. Thứ hai, thân của toàn bộ 46 cột bao ngoài (cao 10,43 mét) đều có đường kính phình nhẹ ra ở khoảng hai phần năm chiều cao tính từ chân cột rồi thuôn dần lên đỉnh (phép entasis, độ phình khoảng 1,75 xăngtimét), tạo cảm giác thân cột như một cơ thể sống đang gồng sức nâng đỡ mái đá nặng nề.
Thứ ba, toàn bộ hàng cột bao ngoài và các bức tường của khối nội điện (cella) đều được đặt nghiêng nhẹ vào phía tâm ngôi đền khoảng 6,5 tới 7 xăngtimét, nếu kéo dài trục của các cột góc lên không trung, chúng sẽ giao nhau ở độ cao khoảng 2,4 kilômét phía trên đỉnh đền. Thứ tư, bốn cây cột ở bốn góc đền vốn đứng in hình trên nền trời sáng nên dễ bị mắt người cảm thấy mảnh khảnh hơn các cột đứng trên nền tường tối, vì vậy các kiến trúc sư đã làm đường kính chân cột góc lớn hơn khoảng 4,3 xăngtimét (1,948 mét so với 1,905 mét của các cột thường) và thu hẹp khoảng cách giữa cột góc với cột kế cận đi khoảng 25 xăngtimét.
Sự dung hợp giữa thức Doric và thức Ionic cùng bố cục nội điện
Bên trong vòng cột bao ngoài (peristasis), khối nhà trung tâm (sekos hay cella) được chia bằng một bức tường ngăn kín thành hai gian phòng quay lưng vào nhau. Gian phía đông rộng lớn hơn là Hekatompedos Naos (dài 29,8 mét, rộng 19,2 mét), bên trong bố trí hàng cột thức Doric hai tầng chồng lên nhau chạy thành hình chữ Π (chữ Pi Hy Lạp) bao quanh ba mặt của pho tượng thờ Athena Parthenos và một hồ nước nông lát đá cẩm thạch đen ở phía trước tượng giúp phản chiếu ánh sáng ban mai đồng thời duy trì độ ẩm không khí để bảo vệ các phiến ngà voi khỏi nứt nẻ.
Gian phía tây ngắn hơn chính là phòng Parthenon (hay Opisthodomos), nơi cất giữ các bảo vật dâng cúng, chiến lợi phẩm từ quân Ba Tư (như chiếc ngai chân bạc của vua Xerxes) và các hòm bạc của ngân khố Liên minh Delos. Để đỡ trần mái của gian phòng này mà không làm chật không gian, Ictinus đã sử dụng bốn cây cột thanh mảnh mang đầu cột xoắn ốc của thức Ionic vùng Tiểu Á thay vì cột Doric hai tầng. Sự kết hợp táo bạo giữa vẻ khỏe khoắn, trang nghiêm của thức Doric bản địa vùng lục địa với nét uyển chuyển, giàu trang trí của thức Ionic vùng biển Aegea còn thể hiện rõ nét ở dải phù điêu liên tục dài 160 mét chạy vòng quanh đỉnh tường ngoài của khối nội điện.
Gồm 46 cột ngoài (8 cột mặt đông tây, 17 cột mặt bắc nam) và 12 cột tiền sảnh trong (Prostasis). Mỗi cột ghép từ 10 tới 12 đốt đá cẩm thạch Pentelic có 20 rãnh sáo đứng (flutes), cao 10,43 mét, đường kính đáy 1,905 mét (cột góc 1,948 mét).
Đặt xen kẽ với các tấm ba rãnh (triglyphs) trên diềm mái ngoài, chạm nổi cực cao cảnh bốn cuộc đại chiến huyền thoại biểu trưng cho trật tự văn minh chiến thắng sự hỗn loạn: Gigantomachy (phía đông), Centauromachy (phía nam), Amazonomachy (phía tây) và Chiến tranh thành Troy (phía bắc).
Chạy liền mạch suốt 159,4 mét chiều dài và cao 1 mét quanh đỉnh tường ngoài của nội điện cella, chạm nổi thấp 378 nhân vật người và thần linh cùng hơn 200 chiến mã trong đoàn rước Đại lễ Panathenaia tiến lên dâng tấm áo choàng thiêng peplos trước mặt mười hai vị thần Olympus.
Gồm khoảng 50 bức tượng điêu khắc tròn kích thước lớn hơn người thật đặt trong hai khung tam giác đầu hồi. Trán tường phía đông khắc cảnh nữ thần Athena mặc giáp trụ sinh ra từ đỉnh đầu thần Zeus lúc bình minh, trán tường phía tây khắc cuộc thi tài giữa Athena và Poseidon giành quyền bảo hộ vùng đất Attica.
Gian đông có hàng cột Doric hai tầng hình chữ Pi ôm lấy bệ đá của đại tượng vàng ngà Athena Parthenos cao gần 12 mét, gian tây (Opisthodomos) có 4 cột thức Ionic nâng đỡ trần mái, dùng làm kho lưu giữ châu báu thiêng và ngân khố thành bang.
Những mảnh bích họa Kitô giáo thế kỷ 12 vẽ trên mặt tường cẩm thạch phía tây của nội điện cùng phần chân tháp cầu nguyện vòng xoắn ở góc tây nam, ghi dấu hơn một thiên niên kỷ ngôi đền phục vụ đời sống phụng vụ của cư dân Athens thời trung đại.
IVThế Đất Và Hướng
Tôn giáo đa thần của người Hy Lạp cổ đại không áp dụng hệ thống thuật ngữ phong thủy hình thế của phương Đông, mà định vị và xoay trục các thánh điện (temenos) theo quy luật vũ trụ quan gắn liền với chu kỳ vận hành của Mặt Trời, địa hình núi thiêng bản địa và hướng đặt bàn thờ hiến tế ngoài trời (bomos). Theo cổ lệ kiến trúc thánh địa Hy Lạp, cửa chính của nội điện và mặt tiền ngôi đền luôn mở về hướng đông (chệch nhẹ theo phương Mặt Trời mọc vào chính ngày lễ sinh thần của vị thần được thờ trong lịch địa phương), sao cho khi cánh cửa đồng khổng lồ mở toang vào buổi bình minh của ngày đại lễ, những tia nắng đầu tiên vượt qua đỉnh núi phía đông sẽ chiếu thẳng vào pho tượng thờ trong nội điện, trong khi các tư tế đứng trước bàn thờ phía đông ngước nhìn về hướng tây có thể đồng thời chiêm ngưỡng cả bàn tế lẫn tôn tượng bên trong. Phần phân tích dưới đây mượn góc nhìn của phép hình thế cổ truyền phương Đông để đối chiếu địa cục tự nhiên đặc sắc của bình nguyên Attica và đỉnh đồi thành Acropolis.
Xét trên bản đồ đại địa hình của bán đảo Attica tại tọa độ 37,9715 độ vĩ bắc và 23,7266 độ kinh đông, bồn địa Athens là một cục đất tụ khí điển hình được bao bọc ba mặt bởi ba dãy núi đá vôi và đá cẩm thạch hùng vĩ, còn mặt thứ tư mở ra vịnh biển. Phía bắc và đông bắc là dãy núi Parnitha (cao 1.413 mét) và núi Pentelicus (cao 1.109 mét) đóng vai trò tổ sơn và thiếu tổ sơn dẫn mạch đá chạy xuống đồng bằng, phía đông nam là dãy núi Hymettus (cao 1.026 mét) dựng lên bức tường chắn gió khô nóng, phía tây là dãy núi Aegaleo ôm vòng lấy thung lũng. Giữa lòng bồn địa bằng phẳng ấy, một dải đồi đá vôi kỷ Phấn trắng trồi lên độc lập, tạo thành ngọn đồi nhọn Lycabettus (cao 277 mét) ở phía đông bắc và khối đá phẳng đỉnh Acropolis (cao 156 mét, mặt đỉnh dài khoảng 300 mét và rộng 150 mét) ở trung tâm. Trong phép xem sơn pháp, nếu đồi Lycabettus nhọn sắc như ngọn bút Hỏa tinh làm tiền hô hậu ủng, thì khối đá Acropolis với bốn vách đá dựng đứng và mặt đỉnh bằng phẳng chính là một Thổ tinh kim bàn (bàn vàng hình vuông thuộc hành Thổ), thế đất đế vương trấn giữ toàn bộ bình nguyên.
Xét về thủy pháp và tả hữu hộ sa, bao quanh chân đồi Acropolis cổ đại là hai dòng sông nhỏ khởi nguồn từ các dãy núi phía bắc và phía đông rồi chảy về phía tây nam đổ ra vịnh Phaleron (vịnh Saronic): dòng sông Ilissos uốn lượn ôm lấy sườn nam và đông nam của quả đồi, còn dòng sông Eridanos chảy qua khu chợ cổ Agora ở sườn bắc trước khi nhập vào sông Cephissus. Phía tây và tây nam của Acropolis có ba ngọn đồi thấp hơn kết thành chuỗi án sơn và hộ sa nối tiếp nhau: đồi Areopagus (đồi thần Ares, nơi đặt hội đồng xét xử tối cao), đồi Pnyx (nơi họp Đại hội đồng công dân) và đồi Muses (đồi Philopappos). Riêng bản thân Đền Parthenon nằm ở điểm cao nhất về phía nam trên mặt đỉnh đồi Acropolis, được định trục tọa Tây Tây Nam hướng Đông Đông Bắc (trục chính của ngôi đền xoay góc phương vị khoảng 77,7 độ về hướng đông bắc). Hướng mặt tiền này đón trọn luồng sinh khí bình minh nhô lên từ khe núi giữa đỉnh Pentelicus và đỉnh Hymettus đúng vào những ngày hạ chí và tháng lễ hội Hekatombaion, trong khi sườn nam nhìn thẳng ra biển cả bao la của vịnh Saronic làm ngoại minh đường tụ thủy, tạo nên thế đất uy nghiêm đứng vững qua hơn hai mươi bốn thế kỷ.
VCác Đại Lễ Tôn Giáo Cổ Đại Phụng Thờ Nữ Thần Athena Trên Đồi Acropolis
Trong lịch âm dương cổ đại của thành bang Athens (Attic calendar, bắt đầu năm mới vào kỳ trăng mới đầu tiên sau ngày Hạ chí), toàn bộ đời sống công dân, nghệ thuật và nghi lễ đều xoay quanh các kỳ lễ hội dâng lên nữ thần Athena trên đồi Acropolis. Đỉnh cao nhất là Đại lễ Panathenaia (Panathenaia ta Megala, nghĩa là Lễ hội của toàn thể người Athens) nhằm kỷ niệm ngày sinh thần của Athena. Lễ hội thường niên (Tiểu lễ Panathenaia) được cử hành hằng năm, còn cứ bốn năm một lần (vào năm thứ ba của mỗi chu kỳ Olympiad) sẽ diễn ra Đại lễ Panathenaia kéo dài suốt tám tới mười hai ngày cuối tháng Hekatombaion (tương ứng khoảng tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch).
Trước ngày chính lễ, các cuộc thi tài âm nhạc, ngâm vịnh sử thi Homer (rhapsodes), đua ngựa, điền kinh, đấu vật và múa vũ trang cầm khiên (pyrrhiche) được tổ chức sôi nổi khắp thành phố, người chiến thắng được trao những chiếc bình gốm hai quai Panathenaic amphora vẽ hình nữ thần Athena ở một mặt và môn thi đấu ở mặt kia, bên trong chứa đầy khoảng 36 lít dầu ô liu thiêng ép từ những vườn cây Moria của nhà nước. Đêm ngày 27 tháng Hekatombaion diễn ra lễ canh thức ban đêm (Pannychis) với cuộc chạy đua tiếp sức cầm đuốc lửa (Lampadephoria) từ bàn thờ thần Prometheus ở học viện Akademia về thắp lửa trên đồi Acropolis.
Rạng sáng ngày 28 tháng Hekatombaion (ngày sinh của nữ thần), đoàn đại rước thiêng liêng (Pompe) khởi hành từ cổng thành Dipylon ở khu Kerameikos, đi xuyên qua quảng trường Agora trên Con đường Panathenaia để tiến lên cổng Propylaea của đồi Acropolis. Tâm điểm của đoàn rước chính là tấm áo choàng len nhuộm nghệ vàng (peplos) thêu cảnh nữ thần Athena đánh bại người khổng lồ Enceladus do các thiếu nữ Ergastinai và Arrephoroi dệt suốt chín tháng, trong dịp Đại lễ bốn năm một lần, một tấm peplos khổng lồ còn được căng như cánh buồm trên cột buồm của một chiếc thuyền có bánh xe kéo đi giữa phố phường trước khi rước lên đồi thành. Chính cảnh tượng đoàn rước có sự tham gia của kỵ binh, chiến xa, các cụ già cầm cành ô liu (Thallophoroi), các thiếu nữ đội giỏ lễ vật (Kanephoroi), nhạc công thổi sáo aulos và đàn kithara cùng đàn bò cừu hiến tế đã được Phidias khắc họa bất tử trên 160 mét phù điêu thức Ionic của Đền Parthenon.
| Tên lễ tiết cổ truyền | Thời điểm (Lịch cổ Attica / Dương lịch) | Nghi thức chính và ý nghĩa phụng tự trên đồi Acropolis |
|---|---|---|
| Đại lễ và Tiểu lễ Panathenaia (Παναθήναια) | Ngày 28 tháng Hekatombaion (khoảng cuối tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch) | Kỷ niệm ngày sinh của nữ thần Athena. Tổ chức thi âm nhạc, thể thao (trao bình dầu ô liu thiêng), đua đuốc đêm và đoàn rước trọng thể từ cổng Dipylon lên Acropolis để dâng tấm áo choàng peplos mới dệt cùng lễ hiến sinh một trăm con bò (Hekatombe) tại đại đàn phía đông. |
| Lễ Khởi dệt áo thiêng Chalkeia (Χάλκεια) | Ngày cuối tháng Pyanepsion (khoảng cuối tháng 10 hoặc tháng 11 dương lịch) | Lễ hội tôn vinh Athena Ergane (Nữ thần Thủ công mỹ nghệ) và thần thợ rèn Hephaestus. Các nữ tư tế và các bé gái quý tộc Arrephoroi chính thức căng sợi dọc trên khung cửi để bắt đầu dệt tấm áo peplos mới cho kỳ lễ Panathenaia năm sau. |
| Lễ Mộc dục và Tẩy tịnh Plynteria và Kallynteria (Πλυντήρια) | Cuối tháng Thargelion (khoảng cuối tháng 5 hoặc tháng 6 dương lịch) | Nghi lễ quét dọn đền thờ (Kallynteria) và tháo trang sức của bức tượng gỗ cổ Athena Polias, rước kín xuống bờ biển Phaleron để các nữ tư tế dòng họ Praxiergidai tắm rửa tượng bằng nước biển và xức dầu thơm trước khi đón năm mới. |
| Lễ mật truyền Arrephoria (Ἀρρηφόρια) | Tháng Skirophorion (khoảng tháng 6 hoặc tháng 7 dương lịch) | Nghi lễ ban đêm kết thúc nhiệm kỳ một năm của hai thiếu nữ Arrephoroi (từ 7 tới 11 tuổi) sống trên đồi Acropolis. Các em đội trên đầu những chiếc giỏ đậy kín chứa vật thiêng không được phép nhìn thấy, đi xuống cầu thang ngầm sang khu vườn thần Aphrodite ở sườn bắc rồi nhận vật thiêng khác mang trở lên đồi. |
| Lễ Synoikia (Συνοίκια) | Ngày 16 tháng Hekatombaion (khoảng tháng 7 dương lịch) | Lễ hội kỷ niệm sự kiện người anh hùng Theseus thống nhất các làng xã rời rạc của vùng Attica về một trung tâm chính trị và tôn giáo duy nhất tại thành bang Athens dưới sự che chở của nữ thần Athena. |
| Lễ Đức Mẹ An Giấc thời Đông La Mã (Koimesis tis Theotokou) | Ngày 15 tháng 8 (Lịch phụng vụ Đông La Mã trung đại) | Trong suốt thời kỳ trung đại từ thế kỷ thứ 6 tới năm 1458 khi Parthenon là Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Athens (Panagia Atheniotissa), đây là đại lễ hành hương lớn nhất thu hút tín hữu khắp miền nam Hy Lạp lên đỉnh Acropolis. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đồi thành Acropolis, Athens 105 58, vùng Attica, Hy Lạp (Ακρόπολη Αθηνών)
- Đường tới
- Từ trung tâm thủ đô Athens (quảng trường Syntagma hoặc Monastiraki), quý vị đi tàu điện ngầm tuyến số 2 (Line 2, màu đỏ) tới ga Akropoli, sau đó đi bộ khoảng 5 tới 10 phút dọc theo phố đi bộ rợp bóng cây Dionysiou Areopagitou để tới cổng vào sườn đông nam (gần Nhà hát Dionysus) hoặc cổng chính phía tây dưới chân cổng Propylaea.
- Toạ độ
- 37.9715, 23.7266
Khi bước chân lên mặt đá đỉnh đồi Acropolis và tiến lại gần Đền Parthenon, quý vị cần tuyệt đối tuân thủ quy định bảo tồn di sản khảo cổ: không chạm tay, ngồi hay bước lên bất kỳ bệ đá cẩm thạch, thân cột hay mảnh kiến trúc cổ nào nằm quanh công trình, đồng thời không được nhặt mang đi dù chỉ một viên đá nhỏ trên mặt đồi. Do các lối đi bằng đá vôi và đá cẩm thạch cổ đã được bước chân hàng triệu người mài nhẵn qua nhiều thế kỷ nên rất trơn trượt, quý vị hãy mang giày đế bằng có độ bám tốt, đội mũ rộng vành và mang theo nước lọc vì trên đỉnh đồi hoàn toàn không có bóng cây che nắng gắt vùng Địa Trung Hải.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Parthenon trên đồi Acropolis, Athens
Contribute photos, information or video for ParthenonThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Parthenon có nghĩa là gì và ngôi đền thờ vị thần nào?
Từ Parthenon bắt nguồn từ danh từ tiếng Hy Lạp cổ parthenos (nghĩa là trinh nữ hoặc thiếu nữ chưa kết hôn), dùng để chỉ danh hiệu Athena Parthenos của nữ thần trí tuệ, nghề thủ công và chiến thuật phòng thủ bảo hộ thành bang Athens. Ban đầu tên gọi này chỉ dùng cho gian phòng phía tây của ngôi đền, nhưng từ thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên đã trở thành tên gọi chung cho toàn bộ tòa đại điện trên đỉnh đồi Acropolis.
Vì sao Đền Parthenon không có một đường thẳng tuyệt đối nào trong kiến trúc?
Hai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates đã áp dụng các phép hiệu chỉnh thị giác tinh vi để khắc phục ảo giác quang học của mắt người. Mặt nền tam cấp được làm vồng cong nhẹ lên ở giữa (cao hơn góc khoảng 6 cm ở cạnh ngắn và 11 cm ở cạnh dài), các thân cột phình nhẹ ở phần bụng (phép entasis), toàn bộ hàng cột bao ngoài nghiêng nhẹ vào phía tâm đền khoảng 7 cm và bốn cột ở bốn góc được làm to hơn các cột thường hơn 4 cm.
Pho tượng vàng ngà Athena Parthenos của Phidias hiện nay ở đâu?
Pho tượng khổng lồ cao gần 12 mét ghép bằng ngà voi và khoảng 1.140 kilôgam vàng ròng của danh nghệ nhân Phidias đã bị lấy mất lớp vàng vào năm 296 trước Công nguyên dưới thời Lachares để trả lương cho quân đội, sau đó được tu bổ lại rồi bị hư hại trong một trận hỏa hoạn thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên và cuối cùng được đưa về kinh đô Constantinopolis vào thế kỷ thứ 5 sau Công nguyên trước khi thất truyền. Diện mạo của tượng nay được biết rõ nhờ các ghi chép của Pausanias và các bản sao cổ đại nhỏ hơn như tượng Varvakeion Athena tại Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia Athens.
Nguyên nhân nào khiến Đền Parthenon bị sập phần mái và tường giữa như hiện nay?
Ngôi đền cổ đã đứng vững khá nguyên vẹn suốt hơn 2.100 năm qua các thời kỳ Hy Lạp cổ điển, La Mã, Đông La Mã và Ottoman. Tuy nhiên, vào ngày 26 tháng 9 năm 1687, trong cuộc chiến tranh giữa Cộng hòa Venice và Đế quốc Ottoman, quân đồn trú Ottoman đã dùng nội điện Parthenon làm kho chứa thuốc súng. Một quả đạn pháo cối của quân Venice do tướng Francesco Morosini chỉ huy đã bắn xuyên qua mái đền làm phát nổ kho thuốc súng, đánh sập phần mái, tường nội điện và 28 cây cột giữa.
Các bức phù điêu nguyên bản của Đền Parthenon hiện được lưu giữ tại đâu?
Các tác phẩm điêu khắc còn sót lại của Đền Parthenon hiện nằm ở hai nơi chính: khoảng một nửa số hiện vật nằm tại Phòng trưng bày Parthenon trên tầng cao nhất của Bảo tàng Acropolis ở Athens (ngay dưới chân sườn nam quả đồi), và khoảng một nửa còn lại (bộ sưu tập đá cẩm thạch do Bá tước Elgin tháo dỡ đầu thế kỷ 19) đang được trưng bày tại Bảo tàng Anh ở Luân Đôn, bên cạnh một vài mảnh nhỏ tại Bảo tàng Louvre (Paris) và Bảo tàng Vatican.