Đi dọc theo mặt lát đá cuội của Quảng trường Đỏ ở trung tâm thủ đô Moskva, ngang qua bức tường gạch đỏ và tháp đồng hồ Spasskaya của Điện Kremlin để tiến về phía bờ dốc sông Moskva, quý vị sẽ thấy một khối kiến trúc kỳ lạ vươn lên như một ngọn lửa bập bùng giữa bầu trời phương Bắc. Không có mặt tiền phẳng phiu hay những hàng cột cổ điển đối xứng, toàn bộ tòa nhà là một cụm tháp gạch đỏ chụm vào nhau quanh ngọn tháp chóp lều bát giác ở giữa, trên đỉnh mỗi ngọn tháp là một mái vòm củ hành xoắn múi sơn đủ sắc xanh lục, vàng kim, đỏ thẫm, xanh lam và trắng như những viên ngọc khổng lồ.
Đó là Nhà thờ Thánh Basil trên Quảng trường Đỏ, Moskva (tiếng Nga: Собор Василия Блаженного, Sobor Vasiliya Blazhennogo), mà danh hiệu phụng vụ chính thức là Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu trên Hào nước (Собор Покрова Пресвятой Богородицы, что на Рву). Nếu Tu viện Chúa Ba Ngôi Thánh Sergius, Sergiev Posad là trái tim tu trì cổ kính của Chính Thống giáo Nga, còn Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Thế, Moskva là ngai tòa Thượng phụ uy nghiêm, thì Nhà thờ Thánh Basil lại là biểu tượng thị giác độc nhất vô nhị của kiến trúc Nga thế kỷ 16, nơi hội tụ đức tin Chính Thống giáo, huyền thoại Sa hoàng Ivan IV và hình ảnh biểu trưng của Thành Giêrusalem trên mặt đất.
IBa Tầng Tên Gọi: Đức Mẹ Chuyển Cầu, Thành Giêrusalem Và Thánh Vasily Hiển Phúc
Ít có ngôi thánh đường nào trên thế giới mang trong mình tới ba lớp tên gọi lịch sử phản ánh ba tầng ý nghĩa thần học và dân gian như công trình này. Ban đầu, khi hoàn thành năm 1561, văn bản biên niên sử thế kỷ 16 gọi toàn bộ cụm công trình là Nhà thờ Chúa Ba Ngôi (Троицкий собор) theo tên của ngôi nhà thờ đá trắng cũ từng đứng trên khu đất này và theo tên nhà thờ tháp nằm ở cực đông của quần thể. Tên gọi chính thức thứ hai và giữ tới ngày nay là Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu trên Hào nước (Pokrovsky Sobor): chữ trên Hào nước (na Rvu) chỉ con hào phòng thủ sâu chạy dọc chân tường phía đông của Điện Kremlin nối sông Neglinnaya với sông Moskva, còn tước hiệu Đức Mẹ Chuyển Cầu (Pokrov) gắn liền với biến cố ngày 1 tháng 10 năm 1552 (theo lịch Julius, tức ngày 14 tháng 10 dương lịch), đúng ngày lễ Pokrov khi đạo quân của Sa hoàng Ivan IV hạ được thành Kazan sau cuộc vây hãm dài ngày.
Lớp tên gọi thứ ba và quen thuộc nhất trên toàn thế giới, Nhà thờ Thánh Basil (tức Thánh Vasily Hiển Phúc, Vasily Blazhenny, khoảng 1468 tới 1552), xuất phát từ vị thánh khổ hạnh được người dân Moskva tôn kính bậc nhất vào thế kỷ 16. Năm 1588, Sa hoàng Fyodor I (con trai của Ivan IV) cho xây dựng thêm một nhà nguyện nhỏ ở góc đông bắc ngay phía trên phần mộ của Thánh Vasily nằm sát chân nhà thờ lớn. Vì nhà nguyện chứa hài cốt Thánh Vasily là nơi duy nhất trong quần thể có lò sưởi ấm và cử hành phụng vụ hàng ngày suốt mùa đông giá rét của Moskva, trong khi chín nhà thờ lớn phía trên chỉ mở vào mùa ấm và các ngày đại lễ, người dân thủ đô quen gọi cả tòa nhà đồ sộ bằng tên vị thánh bình dân nằm ở chân tháp là Nhà thờ Thánh Vasily.
Trong truyền thống linh đạo Chính Thống giáo Đông phương, có hai khái niệm thần học sâu sắc làm nên linh hồn của Nhà thờ Thánh Basil. Thứ nhất là lễ Đức Mẹ Chuyển Cầu (Pokrov Presvyatoy Bogoroditsy, nghĩa đen là Khăn Choàng Che Chở của Đức Mẹ), bắt nguồn từ thị kiến thế kỷ 10 của Thánh Anrê tại nhà thờ Blachernae ở Constantinople: Đức Trinh Nữ Maria hiện ra giữa không trung, tháo tấm khăn choàng đầu (maphorion) trải rộng ra trên toàn thể tín hữu đang cầu nguyện để che chở họ khỏi tai ương, từ đó các vương công nước Nga từ thế kỷ 12 đã nhận lễ Pokrov làm ngày lễ bảo trợ quốc gia.
Thứ hai là bậc tu trì đặc biệt gọi là Yurodivy (Юродивый Христа ради, dịch là Người điên vì Chúa Kitô), lấy căn cứ từ lời Thánh Phaolô trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô: Chúng tôi là những kẻ khờ dại vì Đức Kitô. Thánh Vasily Hiển Phúc nguyên là một người thợ đóng giày ở vùng ngoại ô Yelokhovo, ngài tự nguyện từ bỏ tài sản, đi chân trần và khoác tấm áo rách hoặc để mình trần giữa tuyết lạnh mùa đông Moskva, giả bộ ngây dại bên ngoài để diệt trừ lòng kiêu ngạo thế gian, nhưng lại có ơn nhìn thấu tâm can và dám thẳng thắn quở trách cả những cơn thịnh nộ tàn bạo của Sa hoàng Ivan IV. Khi Thánh Vasily qua đời ngày 2 tháng 8 năm 1552 (trước khi chiến dịch Kazan kết thúc hai tháng), chính Sa hoàng Ivan IV đã tự tay khiêng linh cữu của ngài về an táng tại nghĩa trang nhà thờ Chúa Ba Ngôi bên hào nước Điện Kremlin.
Ngoài tên gọi Pokrov và Thánh Vasily, từ cuối thế kỷ 16 đến hết thế kỷ 17, người dân và giáo sĩ Moskva còn gọi ngôi thánh đường này bằng một cái tên thiêng liêng là Giêrusalem (Иерусалим). Theo khảo cứu của nhà sử học kiến trúc Dmitry Shvidkovsky, toàn bộ bố cục tám tháp vây quanh một tháp trung tâm cùng bảng màu gạch đỏ, đá trắng và sắc cầu vồng của công trình được thiết kế để hiện thực hóa thị kiến về Thành Giêrusalem Thiên Quốc (Tân Giêrusalem) trong chương 4 và chương 21 của sách Khải Huyền. Vào mỗi dịp Chúa nhật Lễ Lá hàng năm, Thượng phụ Moskva ngồi trên lưng một con ngựa trắng hóa trang thành lừa tượng trưng cho Chúa Kitô, còn đích thân Sa hoàng Nga đi bộ cầm dây cương dẫn đầu đoàn rước từ trong Điện Kremlin bước ra cổng Spasskaya để tiến vào Nhà thờ Chúa Vào Thành Giêrusalem ở mặt tây của Nhà thờ Thánh Basil.
Có ba điều lầm tưởng rất phổ biến về Nhà thờ Thánh Basil. Thứ nhất, nhiều người tưởng đây là nhà thờ chính tòa của Thượng phụ Chính Thống giáo Nga hoặc là nơi đăng quang của các Sa hoàng. Thực tế không phải: nơi đăng quang của các Sa hoàng là Nhà thờ Đức Mẹ Ngủ (Uspensky Sobor) nằm bên trong tường thành Điện Kremlin, còn ngai tòa Thượng phụ hiện nay đặt tại Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Thế, Moskva. Chữ Sobor trong tên tiếng Nga của Nhà thờ Thánh Basil mang nghĩa gốc là một đại thánh đường hội tụ nhiều bàn thờ (tương đương với Vương cung thánh đường ở phương Tây), chứ không phải nhà thờ chính tòa của một giáo phận.
Thứ hai là truyền thuyết kể rằng sau khi xây xong nhà thờ năm 1561, Sa hoàng Ivan Lôi Đế đã ra lệnh chọc mù mắt kiến trúc sư Postnik Yakovlev để ông không bao giờ xây được một công trình nào đẹp hơn thế nữa. Các nhà sử học Nga đã chứng minh đây chỉ là giai thoại dân gian hư cấu (vốn chép lẫn từ lời đồn của nhà ngoại giao Anh Jerome Horsey thế kỷ 16), bởi các văn kiện lưu trữ xác nhận chính kiến trúc sư Postnik Yakovlev trong suốt thập niên 1560 sau đó vẫn tiếp tục chỉ huy xây dựng tường thành, tháp canh bằng đá của Điện Kremlin tại Kazan và mở rộng Nhà thờ Truyền Tin ở Moskva.
IITừ Lời Thề Chiến Thắng Kazan Năm 1552 Tới Bảo Tàng Và Di Sản Thế Giới
Trước giữa thế kỷ 16, khu đất nằm giữa cổng Frolovskaya (nay là cổng Spasskaya) của Điện Kremlin và khu phố chợ Posad là nơi tọa lạc của Nhà thờ Chúa Ba Ngôi bằng đá trắng có từ thời Đại vương công Dmitry Donskoy thế kỷ 14. Năm 1552, trước khi thân chinh mở chiến dịch đánh chiếm Hãn quốc Kazan trên sông Volga, Sa hoàng Ivan IV đã lập lời thề rằng nếu giành thắng lợi sẽ dựng một ngôi thánh đường tạ ơn. Trong suốt chiến dịch, cứ mỗi trận đánh quan trọng giành chiến thắng vào ngày lễ kính vị thánh nào, Sa hoàng lại cho dựng một nhà thờ gỗ nhỏ mang tên vị thánh ấy xung quanh Nhà thờ Chúa Ba Ngôi trên hào nước (tổng cộng có bảy nhà thờ gỗ như vậy vào mùa thu năm 1554). Tới mùa xuân năm 1555, sau khi thu phục luôn cả Hãn quốc Astrakhan ở cửa sông Volga, Ivan IV quyết định dỡ bỏ các nhà thờ gỗ tạm để xây dựng một đại thánh đường vĩnh cửu bằng gạch đỏ và đá trắng gồm chín nhà thờ hợp nhất trên một nền móng chung.
- 1552 tới 1554Các nhà thờ gỗ kỷ niệm chiến thắng Kazan và sự qua đời của Thánh VasilyNgày 2 tháng 8 năm 1552, Thánh Vasily Hiển Phúc qua đời và được an táng bên cạnh Nhà thờ Chúa Ba Ngôi trên hào nước. Ngày 1 tháng 10 năm 1552 (lễ Đức Mẹ Chuyển Cầu Pokrov), quân Nga hạ thành Kazan, từ năm 1552 đến 1554, bảy nhà thờ gỗ kỷ niệm từng trận thắng được dựng lên quanh Nhà thờ Chúa Ba Ngôi.
- 1555 tới 12 tháng 7 năm 1561Khởi dựng và cung hiến đại thánh đường chín tháp bằng gạch đỏTheo Biên niên sử Nikon, mùa xuân năm 1555 Sa hoàng Ivan IV giao cho kiến trúc sư Barma và Postnik Yakovlev khởi công xây dựng tổ hợp chín nhà thờ bằng gạch đỏ trên bệ nền đá trắng. Công trình hoàn thành và được Thượng phụ Makary cùng Sa hoàng Ivan IV cử hành đại lễ cung hiến vào ngày 12 tháng 7 năm 1561.
- 1588 (và 1672)Xây dựng nhà nguyện thứ mười trên mộ Thánh Vasily Hiển PhúcSau khi Thánh Vasily được tôn phong hiển thánh, năm 1588 Sa hoàng Fyodor I cho dựng nhà nguyện thứ mười có mái vòm riêng ở góc đông bắc ngay trên phần mộ của ngài. Năm 1672, một nhà nguyện phụ nữa kính nhớ Thánh Ioann Hiển Phúc thành Moskva (mất năm 1589) được thiết lập ở hành lang phía đông nam.
- 1680 tới 1683Đại cải tạo: xây hành lang vòm kín, tháp chuông mái lều và mái vòm đa sắcDưới triều Sa hoàng Fyodor III và nhiếp chính Sophia, các hành lang mở ở tầng nền và cầu thang gỗ được thay thế bằng hệ hành lang gạch có mái che vẽ hoa lá rực rỡ, dựng tháp chuông mái lều bát giác ở góc đông nam, gắn diềm gạch men xanh vàng ghi lịch sử nhà thờ bằng chữ Slav cổ và bắt đầu thay thế mái vòm bọc thiếc vàng bằng các mái vòm củ hành đa sắc.
- 1737 tới 1784Phục hồi sau đại hỏa hoạn Trinity năm 1737Trận đại hỏa hoạn năm 1737 làm hư hại nặng nhà thờ, kiến trúc sư Ivan Michurin chỉ huy trùng tu từ năm 1737 và tiếp tục hoàn thiện nội ngoại thất giai đoạn 1761 tới 1784 dưới triều Nữ hoàng Yekaterina II, bổ sung các bích họa nhân vật trong lòng các nhà thờ tháp.
- 1801 tới 1848Lấp hào nước, quy hoạch dốc Vasilyevsky và định hình bảng màu hiện tạiHào nước cổ dọc tường Kremlin được san lấp năm 1801. Năm 1812, nhà thờ may mắn thoát khỏi lệnh đặt thuốc nổ phá hủy khi quân đội của Napoléon rút khỏi Moskva. Từ năm 1817 tới 1834, kiến trúc sư Joseph Bové giải tỏa các dãy phố chợ bao quanh, kè đá bờ dốc Vasilyevsky mở tầm nhìn ra sông Moskva, và đợt tu sửa hoàn tất năm 1848 ấn định bảng màu các mái vòm như ngày nay.
- 1896 tới 1909Trùng tu khoa học dưới sự chỉ đạo của Andrey Pavlinov và Sergey SolovyovCác kiến trúc sư trùng tu Andrey Pavlinov và Sergey Solovyov phục nguyên lớp ngói men trên mái chóp lều trung tâm và khôi phục họa tiết vẽ giả gạch đỏ trắng thế kỷ 16 trên thân tháp.
- 1923, 1928 và 1990 tới nayBảo tàng Quốc gia, thoát lệnh phá dỡ thập niên 1930 và Di sản UNESCONăm 1923 nhà thờ chuyển thành bảo tàng công cộng và từ năm 1928 là chi nhánh của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Nga. Nhờ sự can đảm bảo vệ của kiến trúc sư Pyotr Baranovsky vào năm 1933, công trình thoát khỏi kế hoạch san phẳng để mở rộng đường diễu hành. Năm 1990, nhà thờ được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, và từ năm 1991 (định kỳ hàng tuần từ năm 1997) các buổi lễ Chính Thống giáo được cử hành trở lại.
Về danh tính người thiết kế Nhà thờ Thánh Basil, có một cuộc tranh luận sử học kéo dài hơn một thế kỷ mà thư viện cần ghi rõ cả hai quan điểm. Biên niên sử thế kỷ 16 chép ngắn gọn rằng Sa hoàng giao việc xây dựng cho Barma cùng các cộng sự, trong khi các tài liệu khác và danh mục Di sản Văn hóa Liên bang Nga ghi tên hai kiến trúc sư là Barma và Postnik Yakovlev (một thợ xây đá bậc thầy từ thành phố Pskov). Nhiều nhà sử học thế kỷ 20 và 21 cho rằng Barma và Postnik thực chất chỉ là cùng một người, mang tên thánh đầy đủ là Ivan Yakovlevich Barma và có biệt hiệu trong nghề xây dựng là Postnik (nghĩa là Người ăn chay). Ngược lại, một số học giả khác vẫn giữ quan điểm đây là hai vị kiến trúc sư đồng sự: Barma là người phác thảo bố cục biểu tượng tổng thể tại Moskva, còn Postnik Yakovlev là tổng công trình sư điều hành đội thợ nề Pskov trực tiếp thi công.
Một điểm sử liệu khác cũng có hai con số khác nhau trong các tài liệu phổ thông là chiều cao của nhà thờ: các phép đo kiến trúc chính xác của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Nga xác định tháp chóp lều trung tâm (Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu) có chiều cao nội thất là 46 mét và chiều cao ngoại thất từ mặt bệ nền tới đỉnh thánh giá là 47,5 mét (khoảng 156 bộ Anh), trong khi đó một số tài liệu tổng quan ghi con số 65 mét khi tính gộp cả độ chênh cao của nền móng cổ và sườn đồi dốc xuống phía bờ sông Moskva.
IIIBố Cục Hoa Thị Tám Cánh, Khung Gỗ Ẩn Trong Tường Gạch Và Mười Mái Vòm
Nhìn từ bên ngoài, Nhà thờ Thánh Basil có vẻ như một cụm tháp mọc lên ngẫu hứng không theo quy luật, nhưng khi khảo sát bản vẽ mặt bằng, các nhà nghiên cứu kiến trúc phát hiện đây là một sơ đồ hình học cực kỳ chặt chẽ và đăng đối như một bông hoa tám cánh (hoặc ngôi sao tám cánh). Trên một bệ nền cao có hầm cuốn vòm bằng đá trắng và gạch (gọi là podklet), các kiến trúc sư đã đặt Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu cao 47,5 mét ở vị trí hạt nhân trung tâm với mái chóp lều bát giác (shatyor) vươn thẳng lên trời. Bao quanh tháp trung tâm là tám nhà thờ tháp độc lập xếp thành hai vòng đan xen: bốn nhà thờ tháp lớn có thân hình bát giác đặt đúng vào bốn hướng chính của la bàn (Đông, Tây, Nam, Bắc) và bốn nhà thờ tháp nhỏ hơn có thân hình khối vuông đặt ở bốn góc chéo (Đông Bắc, Đông Nam, Tây Bắc, Tây Nam).
Để dành chỗ cho cung thánh hình bán nguyệt (apse) của nhà thờ trung tâm vươn ra phía đông, trục của tháp trung tâm được dịch nhẹ về phía tây so với tâm hình học của tám tháp vệ tinh. Nhờ thủ pháp dịch trục tinh tế ấy, khi nhìn từ phía tây (tức từ phía Điện Kremlin và Quảng trường Đỏ), mặt đứng của tòa nhà hiện ra cân xứng và uy nghiêm như một bức thành lũy, còn khi nhìn từ phía bắc hoặc phía nam thì các ngọn tháp tách lớp tạo thành một quần thể đa diện biến ảo theo từng bước chân người xem.
Trái tim của toàn bộ quần thể, có diện tích sàn chỉ 64 mét vuông nhưng vươn thẳng thông tầng lên độ cao nội thất 46 mét dưới mái chóp lều bát giác lợp ngói men đa sắc. Bên trong lưu giữ bức bình phong tranh thánh (Iconostasis) chạm gỗ mạ vàng phong cách Baroque cùng các bức linh ảnh (icons) từ thế kỷ 16 tới thế kỷ 18.
Ở cực Đông là Nhà thờ Chúa Ba Ngôi, ở cực Tây (hướng về Điện Kremlin) là Nhà thờ Chúa Vào Thành Giêrusalem, ở cực Nam là Nhà thờ Thánh Nicholas Velikoretsky, ở cực Bắc là Nhà thờ hai vị Tử đạo Cyprian và Justina (vì thành Kazan thất thủ đúng ngày lễ kính hai thánh này, mùng 2 tháng 10 năm 1552). Cả bốn đều có thân bát giác và các tầng vòm cuốn hình cánh cung (kokoshnik) nâng đỡ mái vòm củ hành lớn.
Nằm xen giữa bốn tháp chính là bốn nhà thờ tháp ở các hướng Đông Bắc (Thánh Ba Thượng phụ thành Alexandria), Đông Nam (Thánh Aleksandr Svirsky), Tây Nam (Thánh Varlaam Khutynsky) và Tây Bắc (Thánh Grêgôriô Người Khai Sáng xứ Armenia). Mười mái vòm củ hành của quần thể được gò bằng đồng dập nổi thành các múi xoắn ốc, vảy thông, chóp gai kim cương và sơn phối màu đối lập rực rỡ.
Nằm thấp hơn ở góc đông bắc dưới chân các tháp lớn, được xây dựng năm 1588 với vòm trần gạch chịu lực vuông vức không cần cột đỡ và mái vòm củ hành điểm sao. Bên trong đặt khám thờ chạm bạc mạ vàng che phủ phần mộ chứa thánh tích của Thánh Vasily Hiển Phúc cùng những chiếc xiềng sắt khổ hạnh cổ xưa.
Nối liền chín nhà thờ trên tầng lầu là hệ thống hành lang hẹp có trần vòm cuốn và trần ô cờ (caisson) phủ kín tranh bích họa hoa cỏ thế kỷ 17. Trong đợt trùng tu năm 1954 tới 1955, các chuyên gia phát hiện một bí mật kỹ thuật độc đáo: ẩn sâu bên trong những bức tường gạch đỏ dày (kích thước viên gạch 28 x 14 x 8 cm) là một bộ khung sườn bằng những thanh gỗ mỏng buộc khớp với nhau chạy dọc suốt chiều cao tòa nhà, vừa làm dưỡng định hình không gian khi xây vừa giúp khối gạch chịu lực co giãn.
Ở góc đông nam là ngọn tháp chuông có chân vuông và mái chóp lều bát giác cao vút xây dựng trong thập niên 1680 thay cho lầu chuông cũ thế kỷ 16. Ngay trước mặt tiền phía tây bắc của nhà thờ trên Quảng trường Đỏ là tượng đài đồng đúc năm 1818 của điêu khắc gia Ivan Martos vinh danh công dân Kuzma Minin và Vương công Dmitry Pozharsky.
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ nguyên tắc tôn giáo ngay từ đầu: Giáo hội Chính Thống giáo Nga không dạy và không áp dụng thuật phong thủy Á Đông. Mọi ngôi thánh đường Chính Thống giáo đều được định hướng theo quy tắc phụng vụ Kitô giáo cổ truyền bắt nguồn từ truyền thống Đông La Mã (Byzantine): cung thánh và bàn thờ luôn đặt ở chính Đông (hướng Mặt Trời mọc, biểu trưng cho Đức Kitô là Ánh Sáng Thế Gian và Mặt Trời Công Chính), còn cửa vào chính đặt ở phía Tây để tín hữu bước từ bóng tối thế gian về phía ánh sáng phục sinh. Tại Nhà thờ Thánh Basil, cả mười nhà nguyện trong quần thể đều tuân thủ nghiêm ngặt trục Tây sang Đông này: Nhà thờ Chúa Vào Thành Giêrusalem đón khách hành hương ở cực Tây (nhìn thẳng về phía cổng Spasskaya của Điện Kremlin), Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu ở chính giữa và Nhà thờ Chúa Ba Ngôi nằm ở cực Đông.
Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép hình thế cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường nhằm giúp bạn đọc Á Đông quan sát vị trí đặc biệt của Nhà thờ Thánh Basil trên địa hình đồi Borovitsky và sông Moskva.
Xét trên đại cục địa hình của kinh thành Moskva cổ (`[55.7525, 37.6231]`), Nhà thờ Thánh Basil chiếm giữ một vị trí cực kỳ đắc địa gọi là đầu mũi đồi nhìn xuống khúc sông uốn (sơn đầu lâm thủy). Toàn bộ khu vực Điện Kremlin và Quảng trường Đỏ nằm trên gò đồi cao Borovitsky (một dải đồi đất cao kẹp giữa dòng sông Moskva ở phía nam và dòng sông cổ Neglinnaya nay đã chảy ngầm dưới vườn Aleksandrovsky ở phía tây bắc). Quảng trường Đỏ trải dài trên sống lưng bằng phẳng của gò đồi ấy từ bắc xuống nam, và đúng ở chỗ sống đồi bắt đầu đổ dốc thoải xuống bờ bắc sông Moskva (khu dốc Vasilyevsky Spusk) thì các kiến trúc sư của Ivan IV đã đặt Nhà thờ Thánh Basil như một tòa bảo tháp khóa thủy khẩu và giữ đầu long mạch cho cả quảng trường.
Xét về minh đường, hậu chẩm và tả hữu hộ vệ, vì trục phụng vụ của nhà thờ hướng bàn thờ về phía Đông và mở lối đón đoàn rước ở phía Tây, nhưng xét theo cảnh quan đô thị của Quảng trường Đỏ thì Nhà thờ Thánh Basil lại đứng ở phương Nam nhìn thẳng ra toàn bộ mặt sân lát đá cuội rộng lớn của Quảng trường Đỏ ở phía bắc tây bắc. Nhờ vậy, khoảng không gian mênh mông của Quảng trường Đỏ (dài hơn 300 mét, rộng 70 mét) trở thành một đại minh đường tụ hội nhân khí của cả nước Nga. Phía bên tay phải (phía tây, phương Bạch Hổ) là tường thành gạch đỏ kiên cố và tháp Spasskaya của Điện Kremlin che chắn vững chãi, phía bên tay trái (phía đông, phương Thanh Long) là khu đồi cổ Kitai-gorod và công viên Zaryadye thoải dần ra sông, còn ngay phía nam dưới chân dốc đá là dòng sông Moskva uốn lượn như dải ngọc đái thủy ôm lấy chân đồi.
Về hình khối Ngũ hành, khó có công trình nào thể hiện trọn vẹn tượng của hành Hỏa và hành Thổ như Nhà thờ Thánh Basil: toàn bộ thân tháp xây bằng gạch nung đỏ rực, cấu trúc chín ngọn tháp vươn cao dần từ bốn phía vào tháp chóp lều trung tâm giống hệt hình dáng một ngọn lửa lớn đang bùng cháy lên bầu trời (hành Hỏa), đứng trên bệ nền đá trắng vững chắc ở phương Nam của Quảng trường Đỏ (phương Nam vốn thuộc quẻ Ly, hành Hỏa trong Bát quái Hậu thiên). Giữa vùng đất phương Bắc có mùa đông băng tuyết trắng xóa kéo dài nửa năm (hàn Thủy vượng), sự xuất hiện của một khối kiến trúc rực lửa và đa sắc ở đúng cực Nam của quảng trường trung tâm đã tạo nên điểm cân bằng thị giác và sinh khí sống động suốt gần năm thế kỷ.
VCác Ngày Đại Lễ Theo Lịch Chính Thống Giáo Nga
Hiện nay Nhà thờ Thánh Basil vừa hoạt động với tư cách một bảo tàng quốc gia (chi nhánh của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Nga từ năm 1928), vừa là nơi cử hành phụng vụ của Giáo hội Chính Thống giáo Nga (được khôi phục từ năm 1991 và duy trì định kỳ từ năm 1997). Giáo hội Chính Thống giáo Nga tính các ngày lễ cố định trong năm theo lịch Julius (lịch cũ, chậm hơn dương lịch Gregoriano hiện hành 13 ngày trong thế kỷ 20 và 21).
| Ngày dương lịch (và lịch Julius) | Theo lịch nào | Lễ tiết và sự kiện | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| 14 tháng 10 hàng năm (tức 1 tháng 10 lịch Julius) | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo Nga (lịch Julius) | Đại lễ Đức Mẹ Chuyển Cầu (Pokrov Presvyatoy Bogoroditsy) | Ngày lễ bổn mạng chính thức của toàn bộ đại thánh đường và kỷ niệm chiến thắng Kazan năm 1552. Phụng vụ Thánh lễ (Divine Liturgy) trọng thể được cử hành ngay tại Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu dưới tháp chóp lều trung tâm. |
| 15 tháng 8 hàng năm (tức 2 tháng 8 lịch Julius) | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo Nga (lịch Julius) | Lễ kính Thánh Vasily Hiển Phúc thành Moskva (Saint Basil the Blessed) | Kỷ niệm ngày Thánh Vasily Hiển Phúc qua đời năm 1552. Thượng phụ Moskva hoặc các giám mục chủ sự Thánh lễ và đọc kinh tán tụng (Akathist) trước khám thờ chứa thánh tích của ngài tại nhà nguyện góc đông bắc. |
| Chúa nhật Lễ Lá (một tuần trước lễ Phục Sinh Chính Thống giáo) | Lịch Phục Sinh Chính Thống giáo (tính theo xuân phân lịch Julius) | Lễ Chúa Vào Thành Giêrusalem (Entry of the Lord into Jerusalem) | Ngày lễ bổn mạng của nhà thờ tháp phía Tây, gợi nhắc truyền thống lịch sử thế kỷ 16 và 17 khi Thượng phụ và Sa hoàng Nga cử hành cuộc rước Lễ Lá từ Điện Kremlin sang Nhà thờ Thánh Basil. |
| Chúa nhật Lễ Hiện Xuống (50 ngày sau lễ Phục Sinh) | Lịch Phục Sinh Chính Thống giáo | Đại lễ Chúa Ba Ngôi Cực Thánh (Holy Trinity Day) | Ngày lễ bổn mạng của nhà thờ tháp phía Đông và tưởng niệm tên gọi gốc Nhà thờ Chúa Ba Ngôi trên hào nước từ năm 1561. |
| Sáng Chúa nhật hàng tuần (khoảng 10 giờ sáng) | Chu kỳ tuần lễ | Thánh lễ Chúa nhật và kinh Akathist tại Nhà nguyện Thánh Vasily | Từ năm 1997 tới nay, vào mỗi sáng Chúa nhật hàng tuần, các giáo sĩ Chính Thống giáo cử hành Phụng vụ Thánh lễ kèm kinh cầu nguyện kính Thánh Vasily Hiển Phúc tại nhà nguyện có sưởi ấm ở tầng nền góc đông bắc. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Red Square, 7, Moscow, 109012, Russia (Красная площадь, 7, Москва)
- Đường tới
- Tọa lạc tại số 7 Quảng trường Đỏ (Krasnaya Ploshchad), ngay phía nam cổng Spasskaya của Điện Kremlin và phía bắc cầu Bolshoy Moskvoretsky bắc qua sông Moskva. Quý vị có thể đi tàu điện ngầm Moskva (Moscow Metro) tới các ga Okhotny Ryad (tuyến số 1), Teatralnaya (tuyến số 2), Ploshchad Revolyutsii (tuyến số 3) hoặc Kitay-Gorod (tuyến số 6 và 7) rồi đi bộ khoảng 5 đến 7 phút qua Quảng trường Đỏ.
- Toạ độ
- 55.7525, 37.6231
Vì Nhà thờ Thánh Basil được quản lý như một bảo tàng di sản quốc gia kết hợp không gian thờ tự, lối đi qua các hành lang vòm gạch thế kỷ 16 và cầu thang gỗ dẫn lên chín nhà thờ tháp trên tầng lầu rất hẹp và dốc. Quý vị nên đi giày đế thấp bám tốt, giữ trật tự khi bước vào lòng các tháp thờ hẹp có dàn đồng ca nam bốn giọng hát thánh ca không nhạc đệm (a cappella), và nếu tham dự buổi lễ sáng Chúa nhật tại Nhà nguyện Thánh Vasily ở tầng trệt thì nam giới cần bỏ mũ, còn phụ nữ theo truyền thống Chính Thống giáo Nga nên quàng khăn trùm đầu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Basil trên Quảng trường Đỏ, Moskva
Contribute photos, information or video for Saint Basil's CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên chính thức của Nhà thờ Thánh Basil là gì và vì sao lại có hai tên gọi?
Tên chính thức của công trình là Nhà thờ Đức Mẹ Chuyển Cầu trên Hào nước (Sobor Pokrova Presvyatoy Bogoroditsy, chto na Rvu), đặt theo ngày lễ Đức Mẹ Chuyển Cầu (1 tháng 10 năm 1552 theo lịch cũ) khi quân của Sa hoàng Ivan IV hạ thành Kazan. Còn tên gọi phổ biến Nhà thờ Thánh Basil (Thánh Vasily Hiển Phúc) xuất phát từ nhà nguyện thứ 10 xây thêm năm 1588 ngay trên phần mộ của vị thánh khổ hạnh Vasily ở góc đông bắc nhà thờ.
Nhà thờ Thánh Basil có bao nhiêu mái vòm và bao nhiêu nhà nguyện bên trong?
Tòa nhà chính xây dựng từ năm 1555 đến 1561 gồm 9 nhà thờ độc lập đặt trên cùng một bệ nền cao (1 nhà thờ trung tâm có mái chóp lều bát giác cao 47,5 mét và 8 nhà thờ tháp bao quanh ở bốn hướng chính cùng bốn góc chéo). Năm 1588 xây thêm nhà nguyện thứ 10 trên mộ Thánh Vasily Hiển Phúc (và năm 1672 lập thêm bàn thờ Thánh Ioann Hiển Phúc), tạo nên tổng thể 10 mái vòm nhà nguyện cùng 1 tháp chuông mái lều ở góc đông nam.
Có thật là Sa hoàng Ivan Lôi Đế đã chọc mù mắt kiến trúc sư xây nhà thờ này không?
Không, đó chỉ là một truyền thuyết dân gian hư cấu. Các tư liệu lưu trữ lịch sử của Nga chứng minh rằng sau khi Nhà thờ Thánh Basil hoàn thành năm 1561, kiến trúc sư Postnik Yakovlev vẫn hoàn toàn lành lặn và tiếp tục được triều đình giao chỉ huy xây dựng tường thành, tháp đá của Điện Kremlin ở Kazan cũng như mở rộng các nhà thờ khác trong suốt thập niên 1560.
Các mái vòm củ hành của Nhà thờ Thánh Basil có được sơn nhiều màu rực rỡ ngay từ năm 1561 không?
Không. Khi mới hoàn thành vào thế kỷ 16, nhà thờ mang sắc đỏ của gạch nung, màu trắng của đá vôi trang trí và các mái vòm bọc thiếc mạ vàng điểm xuyết gốm xanh lam, xanh lục theo mô tả về Thành Giêrusalem Thiên Quốc trong sách Khải Huyền. Phải tới đợt đại cải tạo từ thập niên 1680 đến năm 1848 thì các mái vòm củ hành xoắn múi mới được sơn phối nhiều màu rực rỡ như diện mạo ngày nay.
Ai đã cứu Nhà thờ Thánh Basil khỏi nguy cơ bị phá dỡ vào thập niên 1930?
Đầu thập niên 1930, trong quá trình quy hoạch lại Moskva, từng có đề xuất phá dỡ Nhà thờ Thánh Basil để mở rộng mặt đường cho các đoàn diễu hành trên Quảng trường Đỏ. Kiến trúc sư kiêm chuyên gia bảo tồn di sản Pyotr Baranovsky (1892 tới 1984) đã kiên quyết phản đối lệnh khảo sát tháo dỡ năm 1933, gửi điện tín can ngăn lãnh đạo tối cao để giữ lại kiệt tác thế kỷ 16 này cho hậu thế.