Hình thờ trong Chính Thống Giáo: ảnh thánh, cách nhận từng vị và bình phong ảnh thánh

IVì Sao Chính Thống Giáo Tôn Kính Ảnh Thánh

Hình thờ của Chính Thống giáo là ảnh thánh, tiếng Hy Lạp gọi là icon: hình Đức Kitô, Đức Mẹ Thiên Chúa (Theotokos), các thiên thần, các thánh và các biến cố trong Kinh Thánh. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ viết rằng icon không chỉ là tranh minh họa hay vật giúp trí khi cầu nguyện. Icon làm chứng rằng Thiên Chúa đang ở giữa loài người, và là điều cần có về mặt thiêng liêng vì Ngôi Lời đã làm người và ở giữa chúng ta. Đức Kitô được gọi là hình ảnh của Thiên Chúa vô hình, đó là nền của mọi ảnh thánh.

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons. Britannica, Icon (religious art).

Hơn một thế kỷ tranh cãi về ảnh thánh

Thế kỷ 8 và 9, đế quốc Byzantine trải qua hai đợt bài trừ ảnh thánh. Phía bài trừ lo người lễ đặt lòng tôn kính vào chính tấm hình thay vì vào đấng được vẽ, và viện điều răn cấm tạc tượng trong sách Xuất Hành. Giới nghiên cứu còn nêu thêm các nguyên nhân khác, như sức ép từ sự lớn mạnh của Hồi giáo và việc hoàng đế muốn nắm quyền và tài sản của Giáo hội.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Icons and Iconoclasm in Byzantium. Britannica, Iconoclastic Controversy.

NămViệc xảy ra

726 tới 730Hoàng đế Leo III lên tiếng chống ảnh thánh, rồi ra lệnh cấm dùng

754Hoàng đế Constantine V họp một công đồng với 338 giám mục, tuyên bố loại bỏ mọi hình ảnh khỏi nhà thờ. Giáo hội Chính Thống không nhận công đồng này

787Công đồng Nicaea II, tức Công đồng Chung thứ bảy, do Thượng phụ Tarasius triệu tập với sự ủng hộ của Hoàng hậu Irene, lên án việc bài trừ và lập lại ảnh thánh

814 tới 815Hoàng đế Leo V cấm ảnh thánh lần thứ hai

843Hoàng hậu Theodora phục hồi ảnh thánh. Từ đó Chủ nhật đầu Mùa Chay Lớn là lễ Khải Hoàn Của Chính Thống

Nguồn: Britannica, Iconoclastic Controversy. Britannica, Second Council of Nicaea. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Iconoclasm (thế kỷ 8). Tổng giáo phận Chính Thống Hy Lạp tại Mỹ, Sunday of Orthodoxy.

Tôn kính, không phải thờ phượng

Thánh Gioan thành Damascus, người bênh vực ảnh thánh nổi tiếng nhất, tách hai việc: tôn kính dành cho ảnh thánh, còn thờ phượng chỉ dành cho một mình Thiên Chúa. Ngài lập luận rằng người tín hữu không thờ vật chất mà thờ Đấng tạo ra vật chất, Đấng đã mang lấy xác thể vì loài người. Ngài cũng nhắc rằng chính Thiên Chúa truyền làm hình các thiên thần Kêrubim bằng vàng trong Nhà Tạm. Công đồng năm 787 định tín theo hướng ấy: ảnh thánh đáng được chào kính và tôn trọng, nhưng không được nhận sự thờ phượng chỉ thuộc về Thiên Chúa. Câu được nhắc nhiều nhất là lòng tôn kính dành cho tấm hình thì chuyển tới đấng mà hình ấy vẽ ra.

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Iconoclasm (thế kỷ 8). Britannica, Second Council of Nicaea. Wikipedia, Icon.

Icon Khải Hoàn Của Chính Thống, Constantinople, khoảng năm 1400, cao 39 cm. Bảo tàng Anh, London. Ở giữa hàng trên là tấm icon Đức Mẹ Hodegetria, bên cạnh là Hoàng hậu Theodora và con trai.Ảnh: Khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Thánh Gioan thành Damascus cầm cuộn sách, tranh tường trên núi Athos, Hy Lạp. Trang tệp ghi thế kỷ 14 tới 15.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Tấm icon Khải Hoàn Của Chính Thống ở Bảo tàng Anh, vẽ tại Constantinople khoảng năm 1400, là hình vẽ đề tài này sớm nhất còn biết. Hàng trên có tấm icon Đức Mẹ Hodegetria đặt trên giá, Hoàng hậu Theodora và con trai là Hoàng đế Michael III đứng một bên, Thượng phụ Methodios và các giáo sĩ đứng bên kia. Hàng dưới là những vị thánh đã bênh vực ảnh thánh.

Nguồn: Bảo tàng Anh, Icon with the Triumph of Orthodoxy (1988,0411.1).

IIẢnh Thánh Là Gì Và Vì Sao Không Phải Tượng Tròn

Icon không chỉ là tranh trên ván gỗ. Bảo tàng Metropolitan kể ra cả đá cẩm thạch, ngà, gốm, đá quý, kim loại quý, men, vải, tranh tường và tranh khảm. Cách làm quen thuộc nhất là màu tempera pha lòng đỏ trứng vẽ trên ván gỗ đã phủ lớp nền thạch cao, hào quang và nền thường thếp vàng thật. Hai tấm icon thế kỷ 6 ở núi Sinai thì vẽ bằng sáp nung, một kỹ thuật về sau hiếm dùng.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Icons and Iconoclasm in Byzantium. Britannica, Icon (religious art). Wikipedia, Christ Pantocrator (Sinai).

Đức Mẹ ngự ngai bồng Chúa Con, hai bên là hai vị thánh, phía sau là hai thiên thần. Tranh sáp nung, cuối thế kỷ 6, 68,5 x 49,7 cm, tu viện Thánh Catherine, núi Sinai.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Đức Kitô Toàn Năng, tranh khảm nền vàng trong vòm nhà thờ tu viện Daphni gần Athens, Hy Lạp, thế kỷ 11.Ảnh: Không rõ tác giả, ảnh của Michel Bakni, Public domain, Wikimedia Commons

Icon không tả người và cảnh như mắt thấy. Britannica gọi đó là một nghệ thuật biểu tượng, dùng nét và màu để nói giáo lý. Hình dẹt, dáng và nét mặt mỗi vị theo khuôn đã định, người vẽ ít khi tự ý đổi. Hầu hết icon có chữ ghi tên vị thánh hay biến cố. Wikipedia ghi cách hiểu màu thường gặp: vàng là ánh sáng thiên quốc, đỏ là sự sống thần linh, xanh lam là sự sống con người. Vì vậy Đức Kitô thường mặc áo trong đỏ, áo ngoài xanh, còn Đức Mẹ thì ngược lại.

Nguồn: Britannica, Icon (religious art). Wikipedia, Icon.

Có cấm tượng tròn không

Nhà thờ Chính Thống gần như không có tượng tròn đặt để lễ bái. Wikipedia ghi rằng từ sớm, tượng tròn đã bị tránh vì quá gần với việc thờ cúng của ngoại giáo, và thói quen ấy còn tới nay, trừ một ít ngoại lệ cỡ nhỏ. Nhà vẽ icon Aidan Hart viết trên Orthodox Arts Journal rằng không có điều luật nào chính thức cấm tượng. Theo ông, Công đồng thứ bảy cho phép hình ảnh bằng màu, bằng khảm hay bằng chất liệu thích hợp khác, nhưng lời văn nghiêng về hình vẽ phẳng. Hình phẳng không chiếm chỗ trong không gian của người xem nên khó bị lẫn với chính đấng được vẽ. Ông dẫn vài ngoại lệ: mấy pho tượng ngà Byzantine nhỏ thế kỷ 11 và một pho tượng Đức Mẹ bằng đá thế kỷ 14 còn được tôn kính ở Kosovo. Cũng có tác giả Chính Thống cho rằng các định tín của công đồng bao gồm cả tượng. Phù điêu thấp, ngà chạm và kim loại chạm thì vẫn dùng rộng rãi.

Nguồn: Wikipedia, Icon. Aidan Hart, Can Statuary Act as Icon?, Orthodox Arts Journal, 2013.

Vẽ hay viết ảnh thánh

Trong tiếng Anh, nhiều người Chính Thống nói icon được viết chứ không phải vẽ, vì tiếng Hy Lạp dùng cùng một động từ cho hai việc. Giáo sư lịch sử nghệ thuật John Yiannias phản bác: theo ông, gốc từ Hy Lạp và Slav ấy có nghĩa là mô tả, thể hiện, và nói viết icon là một lối dịch sai. Thư viện ghi cả hai ý và dùng chữ vẽ.

Nguồn: Wikipedia, Icon. John Yiannias, Icons Are Not "Written", Orthodox History, 2010.

IIIẢnh Thánh Đức Kitô

Trên mọi ảnh thánh Đức Kitô, hào quang quanh đầu có hình thập tự, và hai bên thường có bốn chữ Hy Lạp viết tắt IC XC, tức Giêsu Kitô. Đây là dấu nhận chắc nhất.

Nguồn: Wikipedia, Christ Pantocrator.

Đức Kitô Toàn Năng

Pantocrator · ΠαντοκράτωρNhận ra: Nửa người hoặc ngự ngai, tay phải ban phép lành, tay trái cầm sách Phúc Âm

Pantocrator nghĩa là Đấng cầm quyền trên muôn loài. Trong nhà thờ Byzantine, hình này ở chỗ cao nhất: lòng vòm chính, hoặc bán vòm cung thánh. Trên bình phong ảnh thánh, đây là tấm đặt cạnh Cửa Thánh. Tấm cổ nhất còn lại ở tu viện Thánh Catherine, núi Sinai, vẽ bằng sáp nung vào thế kỷ 6. Hai nửa gương mặt trên tấm này không đối xứng. Nhà nghiên cứu Kurt Weitzmann giải thích rằng dáng nhìn thẳng nói lên thần tính, còn nét lệch nơi mày và mắt nói lên nhân tính. Tu viện nằm giữa sa mạc và đã thuộc vùng người Ả Rập cai quản từ năm 640, nên các tấm icon ở đây thoát được thời bài trừ ảnh thánh.

Đức Kitô Toàn Năng (Pantocrator), tranh sáp nung trên ván, thế kỷ 6, tu viện Thánh Catherine, núi Sinai, Ai Cập. Cao 84 cm, rộng 45,5 cm. Tay phải ban phép lành, tay trái ôm sách Phúc Âm.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Christ Pantocrator. Wikipedia, Christ Pantocrator (Sinai). UNESCO, Saint Catherine Area. UNESCO, Monasteries of Daphni, Hosios Loukas and Nea Moni of Chios. Britannica, Iconostasis.

Đấng Cứu Thế Không Do Tay Người Làm

Acheiropoietos · MandylionNhận ra: Chỉ có gương mặt Đức Kitô trên nền tấm khăn hoặc nền vàng, không cổ, không vai

Truyền thống kể vua Abgar xứ Edessa xin Đức Giêsu tới chữa bệnh. Bản kể về sau nói rằng Ngài áp tấm khăn lên mặt và hình gương mặt in lại trên khăn. Tấm khăn ấy gọi là Mandylion, được rước từ Edessa về Constantinople năm 944, và Giáo hội Chính Thống mừng biến cố này ngày 16 tháng 8. Sau khi quân Thập tự chiếm Constantinople năm 1204, không còn rõ tấm khăn ở đâu. Bảo tàng Metropolitan ghi rằng những hình được tin là không do tay người làm thì được tôn kính đặc biệt.

Ảnh thánh Đấng Cứu Thế Không Do Tay Người Làm: chỉ có gương mặt Đức Kitô, không có cổ và vai. Trang tệp chỉ ghi tên đề tài, không ghi niên đại và nơi giữ.Ảnh: Khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Image of Edessa. Wikipedia, Acheiropoieta. Wikipedia, Icon. Bảo tàng Metropolitan, Icons and Iconoclasm in Byzantium.

Đấng Cứu Thế trong bộ Deesis

Nhận ra: Tấm giữa của một hàng icon, các vị hai bên đều quay về phía Ngài

Khi đứng giữa tầng Deesis của bình phong, Đức Kitô là vị thẩm phán mà Đức Mẹ và các thánh đang cầu thay cho loài người. Tấm Đấng Cứu Thế của bộ Zvenigorod nay chỉ còn gương mặt. Theo lời giới thiệu của Phòng tranh Tretyakov chép trên trang tệp ảnh, bộ này còn ba tấm nửa người: Đấng Cứu Thế, Tổng lãnh thiên thần Micae và Tông đồ Phaolô.

Đấng Cứu Thế, tấm giữa của bộ Deesis Zvenigorod, trang tệp ghi tác giả là Andrei Rublev. Lớp màu đã mất nhiều, còn lại gương mặt.Ảnh: Andrei Rublev, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Deesis.

IVẢnh Thánh Đức Mẹ Thiên Chúa

Đức Mẹ hầu như luôn được vẽ cùng Chúa Con. Các kiểu dưới đây khác nhau ở tư thế của hai Mẹ Con. Nhiều tấm icon nổi tiếng mang tên thành phố nơi tấm ấy được tôn kính, như Vladimir, Smolensk, Kazan, Tikhvin.

Nguồn: Wikipedia, Russian icons.

Hodegetria, Đấng Chỉ Đường

ὉδηγήτριαNhận ra: Đức Mẹ bồng Con một bên, tay kia chỉ về phía Con. Chúa Con ngồi thẳng, giơ tay ban phép lành

Bàn tay Đức Mẹ chỉ vào Chúa Con như chỉ nguồn ơn cứu độ. Tấm gốc được tôn kính ở tu viện Hodegon tại Constantinople, mỗi thứ Ba được rước ra cho dân chúng. Tấm ấy mất khi thành thất thủ năm 1453. Các tấm Smolensk, Tikhvin, Kazan và Iveron đều thuộc dòng này.

Đức Mẹ Hodegetria (Đấng Chỉ Đường), mặt trước của một icon hai mặt từ Berroia, thế kỷ 13. Bảo tàng Byzantine và Kitô giáo, Athens, số BXM 985.Ảnh: George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đức Mẹ Hodegetria, trang tệp ghi tác giả là Dionisius. Bảo tàng Nga, Saint Petersburg. Tay Đức Mẹ chỉ về phía Con, Chúa Con giơ tay ban phép lành.Ảnh: Dionisius, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Hodegetria.

Eleousa, Đức Mẹ Dịu Dàng

ἘλεούσαNhận ra: Chúa Con áp má vào má Mẹ

Tên Hy Lạp có nghĩa là dịu dàng, xót thương. Tấm nổi tiếng nhất là Đức Mẹ Vladimir, vẽ đầu thế kỷ 12, nhiều phần là ở Constantinople. Tấm icon được gửi tới Kiev khoảng năm 1131, về Vladimir năm 1155, về Moscow năm 1395. Của lớp vẽ đầu tiên nay chủ yếu còn hai gương mặt. Giáo hội Nga mừng tấm icon này ba lần trong năm.

Đức Mẹ Vladimir, kiểu Eleousa (Dịu Dàng): má Con áp má Mẹ. Vẽ đầu thế kỷ 12, nhiều phần là ở Constantinople. Cao 106 cm, rộng 69 cm.Ảnh: Khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Đức Mẹ Eleousa của Angelos Akotantos, trường phái Crete, khoảng năm 1425 tới 1450, màu tempera và vàng trên ván. Bảo tàng Mỹ thuật Cleveland.Ảnh: Angelos Akotantos, CC0, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Eleusa icon. Wikipedia, Our Lady of Vladimir.

Đức Mẹ Dấu Lạ

Znamenie · Oranta · PlatyteraNhận ra: Đức Mẹ nhìn thẳng, hai tay giơ lên cầu nguyện, trước ngực là Chúa Con trong một vòng tròn

Hình này gắn với lời sách Isaia về người trinh nữ sẽ mang thai và sinh con tên là Emmanuel. Tên Platytera nghĩa là rộng hơn các tầng trời, vì Đức Mẹ đã cưu mang Đấng Tạo Hóa. Trong nhà thờ, hình này thường ở bán vòm phía trên bàn thờ. Tấm Znamenie ở Novgorod được tôn kính đặc biệt vì gắn với việc thành thoát cuộc vây hãm năm 1170.

Đức Mẹ Dấu Lạ (Đại Panagia): hai tay giơ lên cầu nguyện, trước ngực là Chúa Con trong vòng tròn. Icon thế kỷ 13 từ tu viện Đấng Cứu Thế ở Yaroslavl, Nga.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Our Lady of the Sign. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons.

Đức Mẹ Kazan

Nhận ra: Cận cảnh: Đức Mẹ nghiêng đầu về phía Con, Chúa Con đứng thẳng, nhìn ra, giơ tay ban phép lành

Năm 1579, sau trận cháy lớn ở Kazan, một bé gái tên Matrona nằm mộng thấy Đức Mẹ chỉ chỗ tấm icon bị vùi. Ngày 8 tháng 7, hai mẹ con đào thấy tấm icon dưới lớp tro. Vị linh mục chép lại việc này về sau là Thượng phụ Hermogenes. Lễ thứ hai, ngày 22 tháng 10, nhớ việc giải phóng Moscow năm 1612. Đêm 29 tháng 6 năm 1904, tấm icon bị lấy cắp khỏi tu viện ở Kazan và nhiều phần đã bị hủy. Các tấm đang được tôn kính ngày nay là bản chép.

Đức Mẹ Kazan, một bản chép giữa thế kỷ 19 trong sưu tập tư nhân. Không phải tấm icon gốc tìm thấy năm 1579, tấm ấy đã bị lấy cắp năm 1904.Ảnh: Dmitry Makeev (người chụp), họa sĩ khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), Kazan Icons of the Mother of God. Wikipedia, Our Lady of Kazan.

Đức Mẹ Tikhvin

Nhận ra: Gần kiểu Hodegetria, Chúa Con ngồi nghiêng, bàn chân phải gập vào trong

Truyền thống kể tấm icon hiện ra lơ lửng trên một hồ nước gần Tikhvin năm 1383. Các nhà lịch sử nghệ thuật định niên đại khoảng năm 1300 và cho là của một họa sĩ Nga. Trong Thế chiến thứ hai, tấm icon bị đưa khỏi Tikhvin, qua Riga, rồi được Tổng giám mục John Garklavs mang sang Mỹ năm 1949 và gìn giữ ở Chicago. Tháng 7 năm 2004, tấm icon trở về tu viện Đức Mẹ An Giấc ở Tikhvin.

Đức Mẹ Tikhvin. Trang tệp ghi thế kỷ 15 tới 16 và cho biết ảnh quét từ một tập sách nhỏ của Giáo hội Chính Thống Nga, không nói rõ đây là bản nào. Tên tác giả trên trang tệp chép theo truyền thống.Ảnh: St. Luke the Evangelist (?), Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Theotokos of Tikhvin. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), Wonderworking Tikhvin Icon Returns Home (tin năm 2004).

Truyền thống về Thánh Luca

Truyền thống Chính Thống kể rằng thánh sử Luca là người đầu tiên vẽ ảnh Đức Mẹ, và nhiều tấm icon được gắn với tên ngài, trong đó có tấm Hodegetria, tấm Vladimir và tấm Tikhvin. Các nhà sử học thì cho rằng truyền thống này thành hình vào thời tranh cãi về ảnh thánh. Riêng với tấm Vladimir, văn bản đầu tiên kể chuyện Thánh Luca vẽ có từ năm 1512, trong khi tấm icon được định niên đại đầu thế kỷ 12.

Nguồn: Wikipedia, Icon. Wikipedia, Our Lady of Vladimir. Wikipedia, Hodegetria. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), Wonderworking Tikhvin Icon Returns Home (tin năm 2004).

VThiên Thần, Các Thánh Và Ba Ngôi

Thánh Gioan Tiền Hô

Prodromos · Gioan Tẩy GiảNhận ra: Áo lông lạc đà, tóc rối, tay cầm cuộn sách. Nhiều tấm vẽ ngài có đôi cánh, có khi cầm chiếc đĩa đựng đầu mình

Chính Thống giáo gọi ngài là Tiền Hô, người đi trước dọn đường. Đôi cánh có gốc từ Phúc Âm Marcô, nơi ngài được gọi là sứ giả, mà tiếng Hy Lạp dùng cùng một chữ cho sứ giả và thiên thần. Kiểu này gọi là Thiên Thần Sa Mạc. Ngài đứng cạnh Đức Kitô trong bộ Deesis, và icon của ngài thường có chỗ trọng trên bình phong.

Thánh Gioan Tiền Hô có cánh, gọi là Thiên Thần Sa Mạc, chung quanh là các cảnh trong đời ngài. Yaroslavl, cuối thế kỷ 17, cao 198 cm. Phòng tranh Tretyakov, Moscow.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, John the Baptist.

Deesis, Lời Khẩn Cầu

ΔέησιςNhận ra: Đức Kitô ở giữa, Đức Mẹ và Thánh Gioan Tiền Hô hai bên, cùng nghiêng mình và giơ tay về phía Ngài

Deesis nghĩa là lời cầu xin: Đức Mẹ và Thánh Gioan cầu thay cho loài người. Đức Mẹ đứng bên tay phải của Đức Kitô, Thánh Gioan bên tay trái. Bộ mở rộng thêm lần lượt hai tổng lãnh thiên thần Micae và Gabriel, rồi hai tông đồ Phêrô và Phaolô, rồi các giáo phụ. Ban đầu bộ này đặt trên xà ngang của vách ngăn cung thánh, về sau thành hẳn một tầng của bình phong.

Deesis: Đức Kitô ở giữa, Đức Mẹ và Thánh Gioan Tiền Hô hai bên. Ngà voi chạm, giữa thế kỷ 10, có lẽ làm ở Constantinople, cao 16 cm. Bảo tàng Metropolitan.Ảnh: The Metropolitan Museum of Art, CC0, Wikimedia Commons

Deesis, tranh khảm thế kỷ 13 ở Hagia Sophia, Istanbul. Phần dưới của tranh đã mất.Ảnh: Myrabella, Public domain, Wikimedia Commons

Một tầng Deesis nguyên vẹn, thập niên 1560, từ nhà thờ Giáng Sinh Đức Mẹ ở tu viện Thánh Antôn, Novgorod. Đấng Cứu Thế ngự giữa, hai bên lần lượt là Đức Mẹ và Thánh Gioan Tiền Hô, hai tổng lãnh thiên thần, các tông đồ và giáo phụ. Bảo tàng Novgorod.Ảnh: Александр Сигачёв, CC0, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Deesis. Bảo tàng Metropolitan, Icon with the Deesis (17.190.133).

Ba Ngôi của Andrei Rublev

TroitsaNhận ra: Ba thiên thần có cánh ngồi quanh một bàn, giữa bàn là một chiếc chén

Icon vẽ cảnh ba thiên thần tới thăm ông Abraham ở cây sồi Mamre trong sách Sáng Thế. Rublev bỏ hẳn hình ông Abraham, bà Sara và cảnh dọn tiệc, chỉ giữ ba thiên thần, ngôi nhà, cây sồi và ngọn núi phía sau. Tấm icon được vẽ để tôn vinh Thánh Sergius thành Radonezh. Năm 1551, một công đồng của Giáo hội Nga nêu tấm này làm mẫu cho người vẽ icon. Niên đại còn tranh luận, các nhà nghiên cứu đưa ra từ năm 1408 tới năm 1427. Thiên thần nào ứng với Ngôi nào cũng có nhiều cách đọc. Giáo hội Nga phong thánh cho Rublev năm 1988.

Ba Ngôi của Andrei Rublev: ba thiên thần ngồi quanh một bàn, giữa bàn là chiếc chén. Tempera trên ván, 142 x 114 cm, đầu thế kỷ 15.Ảnh: Andrei Rublev, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Trinity (Andrei Rublev). Wikipedia, Andrei Rublev.

Thánh Nicholas

Giám mục thành MyraNhận ra: Cụ già trán cao, râu bạc ngắn, mặc phẩm phục giám mục với dải khăn có thập tự, tay cầm sách Phúc Âm

Thánh Nicholas là giám mục thành Myra vào thế kỷ 4, lễ kính ngày 6 tháng 12. Ngài là đấng bảo trợ của người đi biển, nhà buôn, lữ khách, trẻ em, và được tôn kính rất rộng ở Nga. Nhiều tấm vẽ thêm hai hình nhỏ ngang vai ngài: Đức Kitô trao sách Phúc Âm và Đức Mẹ trao dải khăn giám mục. Hai hình này nhắc một tích truyền về ngài tại Công đồng Nicaea.

Thánh Nicholas, icon của Aleksa Petrov, năm 1294, từ nhà thờ Thánh Nicholas ở Lipno, Novgorod. Hai bên đầu thánh là hình nhỏ của Đức Kitô và Đức Mẹ.Ảnh: Aleksa Petrov, Public domain, Wikimedia Commons

Thánh Nicholas, icon vẽ mặt sau tấm kính, tác giả dân gian khuyết danh. Bảo tàng Maramureș ở Sighet, Romania, số 5285.Ảnh: Bratek51, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Saint Nicholas.

Thánh George

Đại Tử Đạo, Đấng Mang Chiến ThắngNhận ra: Chiến binh trẻ không râu mặc giáp. Kiểu thứ nhất cưỡi ngựa trắng đâm giáo vào con rồng, kiểu thứ hai đứng thẳng cầm giáo và gươm

Ngài là một sĩ quan La Mã chịu tử đạo khoảng năm 303, thời Hoàng đế Diocletian, vì không chối đạo. Lễ kính ngày 23 tháng 4. Ngài là thánh bảo trợ của nước Gruzia và của thành Moscow. Tu viện mang tên ngài ở Novgorod có tấm icon chính vẽ khoảng năm 1130, thuộc số icon cổ nhất của Nga.

Thánh George cưỡi ngựa trắng đâm rồng, trường phái Novgorod, thế kỷ 15. Phòng tranh Tretyakov, Moscow.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Thánh George đứng, tay cầm giáo và gươm, icon chính của tu viện Thánh George (Yuriev) ở Novgorod. Wikipedia ghi tấm icon này vẽ khoảng năm 1130.Ảnh: Khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Saint George. Wikipedia, Yuriev Monastery.

Tổng lãnh thiên thần Micae và Gabriel

Archistrategos · TaxiarchNhận ra: Hai thiên thần trẻ có cánh. Micae hay mặc giáp, cầm gươm hoặc giáo, cũng có khi cầm gậy và quả cầu

Chính Thống giáo gọi Micae là Tổng chỉ huy đạo binh thiên quốc. Gabriel là vị báo tin cho Đức Mẹ, nên có mặt trong cảnh Truyền Tin trên Cửa Thánh. Hai vị thường được vẽ trên hai cửa bên của bình phong và đứng hai bên trong bộ Deesis. Lễ chung của các thiên thần là ngày 8 tháng 11. Gabriel còn được mừng riêng ngày 26 tháng 3, liền sau lễ Truyền Tin.

Tổng lãnh thiên thần Micae, một trong ba tấm còn lại của bộ Deesis Zvenigorod (cùng Đấng Cứu Thế và Tông đồ Phaolô). Trang tệp, chép lời giới thiệu của Phòng tranh Tretyakov, ghi tác giả là Andrei Rublev.Ảnh: Andrei Rublev, Public domain, Wikimedia Commons

Tổng lãnh thiên thần Micae cầm gậy và quả cầu, xưởng Constantinople, thế kỷ 14. Bảo tàng Byzantine và Kitô giáo, Athens.Ảnh: Workshops of Constantinople, Public domain, Wikimedia Commons

Thiên Thần Tóc Vàng, thường được coi là Tổng lãnh thiên thần Gabriel. Nguồn ghi cuối thế kỷ 12, có nguồn ghi nửa đầu thế kỷ 13. Bảo tàng Nga, Saint Petersburg.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Michael (archangel). Wikipedia, Gabriel. Wikipedia, Iconostasis.

VIMười Hai Đại Lễ Trên Ảnh Thánh

Giáo hội Chính Thống có mười hai đại lễ, mỗi lễ có một kiểu icon riêng, và trên bình phong ảnh thánh thường có hẳn một tầng dành cho các lễ này. Lễ Phục Sinh (Pascha) không nằm trong số mười hai vì được coi là lễ của mọi lễ.

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: The Church Year.

NgàyLễNhận ra trên icon

8 tháng 9Sinh nhật Đức MẹBà Anna nằm trên giường, các thiếu nữ tắm cho hài nhi

14 tháng 9Suy tôn Thánh GiáMột giám mục nâng cao cây thập tự giữa đám đông

21 tháng 11Đức Mẹ vào Đền ThờBé gái Maria được dẫn tới trước vị thượng tế

25 tháng 12Chúa Giáng SinhHang đá tối, Đức Mẹ nằm bên máng cỏ, thiên thần và mục đồng

6 tháng 1Hiển Linh, Chúa chịu phép rửaĐức Kitô đứng giữa dòng sông Giođan, Thánh Gioan đặt tay trên đầu Ngài

2 tháng 2Dâng Chúa vào Đền ThờCụ Simêon bồng Hài Nhi

25 tháng 3Truyền TinThiên thần Gabriel đứng trước Đức Mẹ

Trước Phục Sinh một tuầnChúa vào thành GiêrusalemĐức Kitô cưỡi lừa, dân chúng trải áo và cầm cành lá

Sau Phục Sinh 40 ngàyThăng ThiênĐức Kitô trong vầng sáng được thiên thần nâng lên, Đức Mẹ và các tông đồ đứng dưới

Sau Phục Sinh 50 ngàyHiện XuốngCác tông đồ ngồi thành vòng cung

6 tháng 8Hiển DungĐức Kitô áo trắng trên đỉnh núi, ba môn đệ ngã xuống phía dưới

15 tháng 8Đức Mẹ An GiấcĐức Mẹ nằm trên giường, Đức Kitô đứng phía sau bồng linh hồn Mẹ trong hình một hài nhi

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: The Church Year.

Ngày lễ ghi theo danh sách của Giáo hội Chính Thống tại Mỹ. Các giáo hội theo lịch cũ mừng cùng những ngày ấy theo lịch Julius, hiện rơi chậm hơn mười ba ngày so với lịch dân sự. Cột nhận ra là mô tả tóm tắt của thư viện theo kiểu icon quen thuộc của từng lễ, không phải lời của nguồn.

Truyền Tin Ustyug, Novgorod, khoảng năm 1120 tới 1130, cao 238 cm. Phòng tranh Tretyakov, Moscow. Một trong số ít icon Nga còn lại từ trước cuộc xâm lăng của người Mông Cổ.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Chúa Giáng Sinh, một tấm trong tầng đại lễ của bình phong ảnh thánh nhà thờ Truyền Tin, điện Kremlin, Moscow, thế kỷ 15. Trang tệp ghi tác giả là Andrei Rublev.Ảnh: Andrei Rublev, Public domain, Wikimedia Commons

Chúa chịu phép rửa (lễ Hiển Linh), một tấm trong tầng đại lễ của nhà thờ Truyền Tin, điện Kremlin, Moscow, đầu thế kỷ 15.Ảnh: Họa sĩ Nga khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Chúa Hiển Dung trên núi, đầu thế kỷ 15. Trang tệp ghi tác giả là Theophanes người Hy Lạp, việc quy tác giả này còn được giới nghiên cứu bàn.Ảnh: Theophanes the Greek, Public domain, Wikimedia Commons

Deesis ở giữa và mười hai đại lễ chung quanh trên cùng một tấm icon, khoảng năm 1450 tới 1500. Bảo tàng Văn hóa Byzantine, Thessaloniki, Hy Lạp.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Hai ảnh dưới không thuộc mười hai đại lễ. Ảnh thứ nhất là cảnh Phục Sinh, tiếng Hy Lạp gọi là Anastasis, trên tường nhà thờ Chora ở Istanbul: Đức Kitô xuống cõi chết, nắm tay kéo Ađam và Evà lên. Ảnh thứ hai là cảnh Chúa chịu đóng đinh.

Phục Sinh (Anastasis): Đức Kitô xuống cõi chết, nắm tay kéo Ađam và Evà lên. Tranh tường trong nhà nguyện bên của nhà thờ Chora, Istanbul.Ảnh: User:Neuceu, Public domain, Wikimedia Commons

Chúa chịu đóng đinh, icon của Dionisius, năm 1500, tempera trên ván, 85 x 52 cm. Trên thập tự thấy rõ thanh ngang trên và thanh đỡ chân.Ảnh: Dionisius, Public domain, Wikimedia Commons

VIIBình Phong Ảnh Thánh Và Cách Bài Trí Nhà Thờ

Trong nhà thờ Chính Thống, giữa lòng nhà thờ và cung thánh có một bức vách phủ kín icon, gọi là iconostasis, thư viện tạm dịch là bình phong ảnh thánh. Ban đầu đó chỉ là một hàng rào thấp, rồi thành hàng cột có icon đặt giữa các cột, và tới thế kỷ 15 thành một bức vách kín. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ giảng rằng bình phong cho thấy sự hiệp nhất của cộng đoàn với Đức Kitô, Đức Mẹ, các thiên thần và các thánh, và ghi nhận rằng ngày nay nhiều nơi làm bình phong thoáng trở lại, để nối chứ không ngăn cộng đoàn với bàn thờ.

Nguồn: Britannica, Iconostasis. Wikipedia, Iconostasis. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons.

Trên cùngThập tự và tầng các tổ phụ, ngôn sứCác tổ phụ và ngôn sứ Cựu Ước. Đỉnh bình phong là cây thập tự

Tầng đại lễMười hai đại lễMột hàng icon nhỏ, mỗi tấm một lễ

Tầng DeesisĐấng Cứu Thế ngự giữaĐức Mẹ, Thánh Gioan Tiền Hô, hai tổng lãnh thiên thần, các tông đồ và giáo phụ cùng quay về phía Ngài

Tầng dưới cùngCửa Thánh và các icon lớnCửa Thánh ở giữa, hai cửa bên, icon Đức Kitô, icon Đức Mẹ, icon vị thánh hay lễ mà nhà thờ mang tên

Sơ đồ do thư viện vẽ để tóm tắt một bình phong đầy đủ kiểu Nga, không phải của một nhà thờ cụ thể. Chỉ tầng dưới cùng là nơi nào cũng có. Wikipedia ghi rằng tầng Deesis và tầng đại lễ có thể đổi chỗ cho nhau, tầng trên có thể là các ngôn sứ và tổ phụ hoặc các tông đồ. Bình phong Hy Lạp ngày nay thường chỉ có tầng dưới cùng, có khi thêm một hàng icon nhỏ phía trên.

Bình phong ảnh thánh nhiều tầng của nhà thờ Truyền Tin, điện Kremlin, Moscow. Tầng dưới cùng có Cửa Thánh ở giữa.Ảnh: shakko, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Bình phong ảnh thánh thấp, kiểu Hy Lạp, trong nhà thờ Chính Thống Hy Lạp ở Paris. Công trình cận đại.Ảnh: Guilhem Vellut from Paris, France, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Tầng dưới cùng và Cửa Thánh

Cửa giữa gọi là Cửa Thánh hay Cửa Vương Giả, mở thẳng vào bàn thờ, có màn che phía sau. Trên hai cánh cửa là cảnh Truyền Tin và bốn thánh sử. Phía trên cửa thường có cảnh Tiệc Ly. Giáo dân không đi qua Cửa Thánh. Hai cửa nhỏ hai bên vẽ các thánh phó tế hoặc hai tổng lãnh thiên thần Micae và Gabriel.

Nguồn: Britannica, Iconostasis. Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons. Wikipedia, Iconostasis.

Hai tấm icon lớn hai bên Cửa Thánh có chỗ cố định. Wikipedia ghi rõ cách tính từ người đứng trong lòng nhà thờ nhìn lên: icon Đức Kitô ở bên phải Cửa Thánh, icon Đức Mẹ bồng Chúa Con ở bên trái. Britannica cũng ghi bên phải và bên trái như vậy mà không nói tính từ ai, và giải thích rằng icon Đức Mẹ nói về việc Nhập Thể, icon Đức Kitô nói về ngày Ngài trở lại. Kế đó là icon của vị thánh hay lễ mà nhà thờ mang tên, thường có thêm Thánh Gioan Tiền Hô và Thánh Nicholas.

Nguồn: Wikipedia, Iconostasis. Britannica, Iconostasis.

Cửa Thánh thế kỷ 16: trên cùng là cảnh Truyền Tin, bên dưới là bốn thánh sử ngồi viết. Bảo tàng Mỹ thuật vùng Arkhangelsk, Nga.Ảnh: Wmpearl (người chụp), họa sĩ Nga khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Cửa Thánh thế kỷ 15 trong bảo tàng Rostov Velikii, số kiểm kê 6804. Ảnh màu của Sergei Prokudin-Gorskii, đầu thế kỷ 20.Ảnh: Sergei Prokudin-Gorskii, Public domain, Wikimedia Commons

Trong lòng nhà thờ

Ngoài bình phong, icon phủ cả tường và vòm. Đức Kitô Toàn Năng theo lệ ở chính giữa, trong lòng vòm. Đức Mẹ với Chúa Con ở phía trên bàn thờ. Các vị thánh soạn phụng vụ và thánh ca được vẽ trong cung thánh. Bình phong nhà thờ Truyền Tin trong điện Kremlin có icon từ thế kỷ 14 tới thế kỷ 17, trong đó có những tấm được gắn với tên Theophanes người Hy Lạp, Andrei Rublev và Prokhor. Nhà thờ bị cháy nặng năm 1547, nên tấm nào còn nguyên từ đầu là điều còn bàn.

Nguồn: Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons. Wikipedia, Cathedral of the Annunciation, Moscow. Wikipedia, Theophanes the Greek.

Thập tự ba thanh ngang

Cây thập tự quen thuộc của Chính Thống giáo Nga có ba thanh ngang. Thanh ngắn trên cùng là tấm bảng của Philatô. Thanh dưới cùng đặt chéo là chỗ đỡ chân. Đầu chếch lên thường ở phía tay phải của Đức Kitô, phía người trộm lành, đầu chúc xuống ở phía người trộm kia. Kiểu thập tự này đã có trong nghệ thuật Byzantine từ thế kỷ 6. Tới năm 1551 nó mới được đặt lên nóc nhà thờ Nga. Nhiều giáo hội Chính Thống khác cũng dùng, nhưng không phải nơi nào cũng dùng.

Nguồn: Wikipedia, Russian Orthodox cross.

Thập tự ba thanh ngang trên vòm củ hành màu xanh của một ngôi mộ Chính Thống ở nghĩa trang Vélizy-Villacoublay, Pháp. Thanh dưới cùng đặt chéo.Ảnh: Oblomov2, CC0, Wikimedia Commons

VIIICách Tôn Kính Ảnh Thánh Và Góc Ảnh Thánh Trong Nhà

Người Chính Thống cúi mình và hôn ảnh thánh. Cái hôn ấy dành cho đấng được vẽ, không dành cho gỗ và màu. Một bản hướng dẫn in lại trên Orthodox America tả cách làm quen thuộc: làm dấu thánh giá và cúi mình, hôn icon, rồi làm dấu và cúi mình lần nữa. Người ta hôn bàn tay, bàn chân, hoặc cuốn sách và cây thập tự trong tay vị thánh, không hôn lên gương mặt vì như thế là suồng sã. Một giáo xứ của Giáo hội Chính Thống tại Mỹ dặn giống vậy, và dặn thêm đừng để son môi dính lên icon.

Nguồn: Orthodox America (lưu trữ trên roca.org), Orthodox Practice on Venerating Icons. Giáo xứ Christ the Saviour (OCA), Harrisburg, A Guide to Church Etiquette. Wikipedia, Icon.

Nến được thắp như một lễ dâng đi cùng lời cầu nguyện. Trước icon thường có một ngọn đèn dầu nhỏ, tiếng Nga gọi là lampada. Sáp ong và dầu ô liu được chuộng vì cháy sạch. Giáo xứ nói trên dặn không đi thắp nến trong lúc đọc Thánh Thư và Phúc Âm, lúc rước, lúc đọc kinh Tạ Ơn và lúc giảng.

Nguồn: Wikipedia, Icon. Giáo xứ Christ the Saviour (OCA), Harrisburg, A Guide to Church Etiquette.

Icon Thánh Sava đặt trên giá giữa một nhà thờ Chính Thống Serbia đang xây, để tín hữu tới hôn kính.Ảnh: Stebunik, CC0, Wikimedia Commons

Góc ảnh thánh trong nhà

Nhà người Chính Thống có một góc để icon, người Nga gọi là krasny ugol, góc đỏ hay góc đẹp. Góc này quay về hướng đông và nên ở chỗ vừa bước vào nhà là thấy. Tối thiểu có icon Đức Kitô, icon Đức Mẹ và icon thánh bổn mạng của gia đình. Trước icon treo một ngọn đèn dầu. Ở đó còn có sách Phúc Âm, thập tự, nến, hương, nước thánh, cành lá của Chủ nhật Lễ Lá. Cả nhà đọc kinh sáng và kinh tối tại đây. Theo lệ xưa, khách vào nhà kính icon trước rồi mới chào chủ nhà. Icon Nga thường được bọc một lớp kim loại chạm, gọi là riza hay oklad, chỉ để lộ mặt và tay.

Nguồn: Wikipedia, Icon corner. Wikipedia, Russian icons. Wikipedia, Icon.

Góc ảnh thánh phủ khăn thêu trong ngôi nhà gỗ ở làng Ovsyanka, vùng Krasnoyarsk, Nga. Nhà nay là nhà lưu niệm.Ảnh: Ninara from Helsinki, Finland, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Góc ảnh thánh dựng lại trong một bảo tàng ở Uvat, vùng Tyumen, Nga: ba tấm icon treo ở góc phòng, bên dưới là bàn có ấm samovar.Ảnh: RG72, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

IXẢnh Thánh Qua Các Vùng Và Các Trường Phái

Cùng một khuôn mẫu, mỗi xứ vẽ theo nét của mình. Mỗi vùng dưới đây có vài dòng và một tới ba ảnh hiện vật. Danh sách còn thiếu nhiều nơi, thư viện sẽ thêm dần.

Sinai

Tu viện Thánh Catherine dưới chân núi Sinai, lập vào thế kỷ 6, là tu viện Kitô giáo cổ nhất còn hoạt động liên tục đúng chức năng ban đầu. UNESCO ghi nơi đây giữ những bộ sưu tập bản chép tay và icon thời đầu thuộc hàng quý nhất. Các tấm tranh sáp nung thế kỷ 6 ở đây là những icon cổ nhất còn lại.

Nguồn: UNESCO, Saint Catherine Area. Wikipedia, Christ Pantocrator (Sinai).

Byzantine và Hy Lạp

Sau năm 843, việc trang trí nhà thờ được sắp thành chương trình, chân dung các thánh được chuẩn hóa. Thế kỷ 11 và 12 là thời vàng son thứ hai của nghệ thuật Byzantine, với tranh khảm nền vàng ở Daphni, Hosios Loukas và Nea Moni. Núi Athos là trung tâm tu trì Chính Thống từ thế kỷ 10, nay có khoảng hai mươi tu viện. Tại nhà thờ Protaton ở đó có tranh tường của Manuel Panselinos, khoảng năm 1290. UNESCO ghi trường phái vẽ của Athos đã định hình các đề tài icon từ Crete tới vùng Balkan kể từ thế kỷ 16.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Icons and Iconoclasm in Byzantium. UNESCO, Monasteries of Daphni, Hosios Loukas and Nea Moni of Chios. UNESCO, Mount Athos.

Crete

Sau khi Constantinople thất thủ năm 1453, đảo Crete dưới quyền Venice thành trung tâm hội họa Hy Lạp cho tới khi người Ottoman chiếm đảo năm 1669. Nét vẽ sắc, da thịt lót nâu sẫm rồi điểm sáng li ti, pha thêm ảnh hưởng Phục hưng Ý. Xưởng Crete vẽ icon xuất đi khắp Địa Trung Hải, riêng một đơn hàng năm 1499 đã là 700 tấm. Các tên tuổi lớn gồm Angelos Akotantos, Theophanes người Crete, Michael Damaskinos và Emmanuel Tzanes.

Nguồn: Wikipedia, Cretan school.

Nga

Nước Rus nhận đạo từ Byzantine năm 988 và nhận luôn nghệ thuật icon. UNESCO gọi Novgorod là một trong những trường phái hội họa lâu đời nhất của Nga. Theophanes người Hy Lạp sang Nga khoảng năm 1370, tranh tường năm 1378 của ông ở Novgorod là tác phẩm duy nhất được quy chắc chắn cho ông. Andrei Rublev (khoảng 1360 tới 1430) được coi là họa sĩ icon lớn nhất của Nga. Tranh tường của Dionisius ở tu viện Ferapontov là bộ duy nhất của ông còn nguyên vẹn. UNESCO ghi bộ tranh này vẽ cuối thế kỷ 15, Wikipedia ghi khoảng năm 1502 tới 1503. Sau cải cách thế kỷ 17, phái Cựu Lễ giữ lối vẽ cũ, còn Giáo hội chính thức đón nhận ảnh hưởng Tây Âu.

Nguồn: Wikipedia, Russian icons. UNESCO, Historic Monuments of Novgorod and Surroundings. Britannica, Theophanes the Greek. Wikipedia, Andrei Rublev. UNESCO, Ensemble of the Ferapontov Monastery. Wikipedia, Dionisius. Wikipedia, Ustyug Annunciation.

Serbia

Tranh tường là niềm tự hào của Chính Thống giáo Serbia. Tu viện Mileševa do vua Vladislav lập trong các năm 1234 tới 1236, có bức Thiên Thần Trắng ngồi bên mộ Đức Kitô. Tranh tường tu viện Sopoćani, khoảng năm 1270 tới 1276, được UNESCO xếp vào hàng đẹp nhất của nghệ thuật Byzantine và Serbia trung cổ.

Icon Thánh Sava đặt trên giá giữa một nhà thờ Chính Thống Serbia đang xây, để tín hữu tới hôn kính.Ảnh: Stebunik, CC0, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Mileševa Monastery. UNESCO, Stari Ras and Sopoćani.

Bulgaria

Nhà thờ Boyana ở ngoại ô Sofia gồm ba phần xây vào thế kỷ 10, đầu thế kỷ 13 và đầu thế kỷ 19. Lớp tranh tường vẽ năm 1259 trong phần thứ hai được UNESCO coi là một trong những bộ tranh trung cổ quan trọng nhất.

Nguồn: UNESCO, Boyana Church.

Gruzia

Tu viện Gelati do vua David IV lập năm 1106. Bán vòm nhà thờ chính có tranh khảm thế kỷ 12 vẽ Đức Mẹ bồng Chúa Con giữa hai tổng lãnh thiên thần. Người Gruzia chuộng icon bằng vàng bạc chạm và men khảm. Bộ ba tấm Khakhuli cao 1,47 mét, mở ra rộng 2,02 mét, gắn 115 miếng men của Gruzia và Constantinople từ thế kỷ 8 tới 12. Bộ này bị lấy khỏi Gelati năm 1859, mất nhiều vàng ngọc, và tới năm 1923 mới trở về Gruzia.

Nguồn: UNESCO, Gelati Monastery. Wikipedia, Khakhuli triptych.

Romania

Tám nhà thờ vùng Moldavia, xây từ cuối thế kỷ 15 tới cuối thế kỷ 16, có tranh tường phủ kín cả mặt ngoài, kể trọn các chu kỳ đề tài Kinh Thánh. Ảnh dưới là tường ngoài nhà thờ Voroneț. Ở Transylvania thế kỷ 18, nông dân Chính Thống sống dưới quyền nhà Habsburg vẽ icon lên mặt sau tấm kính, một dòng icon dân gian riêng.

Nguồn: UNESCO, Churches of Moldavia. Thư viện Smithsonian, Romanian Folk Painting on Glass.

Kitô hữu Chính Thống nói tiếng Ả Rập

Tại Aleppo, Syria, dưới thời Ottoman, có một trường phái vẽ icon hoạt động từ khoảng năm 1645 tới 1777. Người lập là linh mục Yusuf al-Musawwir, tức Giuse Họa Sĩ. Xưởng này học theo truyền thống Crete. Tấm Phán Xét Cuối Cùng năm 1703 là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của trường phái.

Nguồn: Wikipedia, Aleppo school.

Một hiệp thông khác: các Giáo hội Chính Thống Cổ Đông Phương

Các Giáo hội Copt, Ethiopia, Armenia, Syriac và Malankara thuộc nhóm Chính Thống Cổ Đông Phương, còn gọi là các giáo hội tiền Chalcedon. Nhóm này tách khỏi phần còn lại sau Công đồng Chalcedon năm 451 và không hiệp thông với Chính Thống giáo Đông phương mà trang này nói tới. Thư viện chỉ ghi vài dòng ở đây để người đọc khỏi lẫn.

Nguồn: Britannica, Oriental Orthodox church.

Copt (Ai Cập)

Icon Copt nối từ nghệ thuật Ai Cập cuối thời cổ đại. Mắt và tai được vẽ lớn, miệng nhỏ, đầu lớn hơn tỉ lệ thật. Tấm Đức Kitô và viện phụ Mena ở Louvre, tìm thấy tại tu viện Bawit, cỡ 57 x 57 cm, thuộc số icon cổ nhất còn lại. Giữa thế kỷ 18, nghề vẽ icon ở Ai Cập hồi sinh, Yuhanna al-Armani là tên tuổi nổi nhất.

Đức Kitô đặt tay lên vai viện phụ Mena. Tranh trên ván, thế kỷ 6 tới 7, từ tu viện Bawit, Ai Cập. Bảo tàng Louvre, Paris. Truyền thống Copt.Ảnh: Khuyết danh, Public domain, Wikimedia Commons

Tổng lãnh thiên thần Micae cầm cân, icon Copt thế kỷ 18. Bảo tàng Copt, Cairo.Ảnh: Không rõ tác giả, Public domain, Wikimedia Commons

Nguồn: Wikipedia, Coptic art. Wikipedia, Icon of Christ and Abbot Mena. Wikipedia, Icon.

Ethiopia

Từ thế kỷ 15, Hoàng đế Zara Yaqob (trị vì 1434 tới 1468) truyền đọc sách Phép lạ Đức Maria và tôn kính Đức Mẹ trong hầu hết các ngày lễ, từ đó icon Đức Mẹ được vẽ rất nhiều. Icon Ethiopia thường là tấm đôi hoặc bộ ba gập lại được, nét dẹt, mắt lớn, nhiều hoa văn hình học.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, African Christianity in Ethiopia.

Armenia

Dấu thờ đặc trưng của người Armenia là khachkar, tấm bia đá dựng ngoài trời, cao khoảng 1,5 mét, giữa chạm một cây thập tự phía trên hình mặt trời hoặc bánh xe, chung quanh là hoa lá và hình kỷ hà. Armenia có hơn 50.000 khachkar, không tấm nào giống tấm nào. UNESCO ghi nghề chạm khachkar vào danh sách di sản phi vật thể.

Nguồn: UNESCO, Armenian cross-stones art: symbolism and craftsmanship of Khachkars.

XNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

·Thư viện đọc phần lớn nguồn qua mạng. Trang của Tòa Thượng phụ Moscow (patriarchia.ru), của Phòng tranh Tretyakov và của Bảo tàng Byzantine và Kitô giáo ở Athens chưa mở được, nên nhiều chi tiết về icon Nga và Hy Lạp dựa vào Wikipedia tiếng Anh và vào ghi chú trên trang tệp ảnh.

·Tên gọi tiếng Việt: thư viện chưa đọc được bảng thuật ngữ nào của một cộng đoàn Chính Thống tại Việt Nam. Các chữ ảnh thánh, bình phong ảnh thánh, Cửa Thánh, Thánh Gioan Tiền Hô, Đức Mẹ An Giấc và tên các thánh là cách dịch tạm theo thói quen chung của Kitô hữu Việt Nam. Nếu cộng đoàn có cách gọi riêng, xin chỉ để thư viện sửa.

·Bên phải, bên trái Cửa Thánh: chỉ Wikipedia nói rõ là tính từ người đứng trong lòng nhà thờ. Britannica ghi cùng phía nhưng không nói tính từ ai. Trang của Giáo hội Chính Thống tại Mỹ chỉ nói hai tấm icon đứng hai bên.

·Thứ tự các tầng của bình phong: các nguồn không khớp hẳn. Có nguồn xếp tầng Deesis dưới tầng đại lễ, có nguồn nói hai tầng đổi chỗ được. Sơ đồ trên trang chỉ là một cách sắp thường gặp.

·Nơi đang giữ tấm Ba Ngôi của Rublev và tấm Đức Mẹ Vladimir: cả hai vốn ở Phòng tranh Tretyakov. Wikipedia tiếng Anh, đọc tháng 10 năm 2026, ghi tấm Ba Ngôi đã về tu viện Ba Ngôi Thánh Sergius từ năm 2024 và tấm Vladimir đã chuyển sang nhà thờ Chúa Cứu Thế ở Moscow. Thư viện chưa đối chiếu được với nguồn chính thức nên không ghi nơi giữ trong chú thích ảnh.

·Bảng mười hai đại lễ: ngày lễ theo Giáo hội Chính Thống tại Mỹ, còn cột mô tả icon của từng lễ do thư viện tự tóm tắt, chưa đối chiếu với một sách hướng dẫn vẽ icon nào.

·Niên đại tấm Ba Ngôi: các nhà nghiên cứu đưa ra từ năm 1408 tới 1427. Thiên thần nào ứng với Ngôi nào cũng chưa có một cách đọc chung.

·Tác giả của nhiều icon Nga đầu thế kỷ 15: tấm Hiển Dung quy cho Theophanes người Hy Lạp, tấm Giáng Sinh ở nhà thờ Truyền Tin quy cho Rublev, bộ Deesis Zvenigorod quy cho Rublev. Chú thích ảnh ghi theo trang tệp, còn giới nghiên cứu vẫn bàn.

·Ảnh Đấng Cứu Thế Không Do Tay Người Làm: trang tệp không ghi niên đại và nơi giữ. Thư viện đoán đây là tấm icon Novgorod thế kỷ 12 nhưng chưa có nguồn xác nhận nên không ghi.

·Ảnh Đức Mẹ Tikhvin: trang tệp ghi thế kỷ 15 tới 16 và cho biết ảnh quét từ một tập sách nhỏ, không rõ là tấm đang ở tu viện Tikhvin hay một bản chép. Ảnh Đức Mẹ Kazan là một bản chép thế kỷ 19.

·Thiên Thần Tóc Vàng: có nguồn ghi cuối thế kỷ 12, có nguồn ghi nửa đầu thế kỷ 13. Việc gọi đây là Tổng lãnh thiên thần Gabriel theo ghi chú trên Wikimedia Commons.

·Tấm Micae trong mục Kitô hữu nói tiếng Ả Rập: tên tệp ghi Aleppo nhưng trang tệp định thế kỷ 16, sớm hơn trường phái Aleppo. Thư viện chưa đọc được cuốn sách mà trang tệp dẫn. Nguồn về trường phái Aleppo cũng không nói rõ các họa sĩ thuộc giáo hội nào, thư viện xếp vào đây theo tên gọi nhà thờ Chính Thống Hy Lạp ở Aleppo trên Wikimedia Commons.

·Tranh tường Boyana trong ảnh: trang tệp không ghi tên vị thánh và không nói tranh thuộc lớp năm 1259 hay lớp khác.

·Ý nghĩa màu sắc trên icon (vàng, đỏ, xanh) lấy từ Wikipedia, thư viện chưa đọc được một nguồn của Giáo hội nói về điều này.

·Việc không dùng tượng tròn: không có điều luật cấm, và có tác giả Chính Thống cho rằng định tín của công đồng gồm cả tượng. Trang này ghi thói quen chung và các ý kiến đã đọc, không coi đó là giáo luật.

·Cách hôn kính icon ghi theo hai bản hướng dẫn của giáo xứ ở Mỹ, một thuộc Giáo hội Chính Thống tại Mỹ, một thuộc truyền thống Nga hải ngoại. Mỗi giáo hội địa phương có thể có lệ riêng.

Bạn là tín hữu Chính Thống, giáo sĩ hay người nghiên cứu và thấy chỗ chưa đúng, hoặc có ảnh tự chụp muốn góp? Xin gửi kèm nguồn về thayungkhiem@gmail.com. Thư viện sửa và ghi tên người góp.

XIẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

1Spas vsederzhitel sinay.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

2Christ Pantocrator Daphni Monastery.jpg · Không rõ tác giả, ảnh của Michel Bakni · Public domain

3Christos Acheiropoietos.jpg · Khuyết danh · Public domain

4Rublev's saviour.jpg · Andrei Rublev · Public domain

5Vladimirskaja ikona Božiej Materi.jpg · Khuyết danh · Public domain

6Front side of a double sided icon with the Virgin Hodegetria. 13th cent. at the Byzantine and Christian Museum on 12 April 2019.jpg · George E. Koronaios · CC BY-SA 4.0

7Odigitriya Smolenskaya Dionisiy.jpg · Dionisius · Public domain

8Angelos Akotantos - Icon of the Mother of God and Infant Christ (Virgin Eleousa) - 2010.154 - Cleveland Museum of Art.tif · Angelos Akotantos · CC0

9Oranta.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

10Icon. Our Lady of Kazan. Mid 19th-century.jpg · Dmitry Makeev (người chụp), họa sĩ khuyết danh · Public domain

11Тихвинская икона Божией Матери.jpg · St. Luke the Evangelist (?) · Public domain

12St John the Baptist, Angel of the Desert, 17the.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

13Icon with the Deesis MET sf17-190-133s1.jpg · The Metropolitan Museum of Art · CC0

14Deesis mosaic Hagia Sophia.jpg · Myrabella · Public domain

15Novgorod Art and History Museum - Deesis Tier - 2025-08 - p06.jpg · Александр Сигачёв · CC0

16Благовещение Устюжское - Google Art Project.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

17Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg · Andrei Rublev · Public domain

18Baptism (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg · Họa sĩ Nga khuyết danh · Public domain

191400-10 Theophanes the Greek Transfiguration anagoria.JPG · Theophanes the Greek · Public domain

20Chora Anastasis.jpg · User:Neuceu · Public domain

21Crucifixion of Jesus, Russian icon by Dionisius, 1500.jpg · Dionisius · Public domain

22The Deesis and the Twelve Great Feasts.tif · Không rõ tác giả · Public domain

23Andrey Rublev - Св. Троица - Google Art Project.jpg · Andrei Rublev · Public domain

24Nikola from 1294.jpg · Aleksa Petrov · Public domain

25Saint George icon. Novgorod icon-painting school, 15th cent.., Veliky Novgorod, Russia. Tretyakov Gallery.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

26Novgorod George.jpg · Khuyết danh · Public domain

27Andrey Rublev - Архангел Михаил. Из Деисусного чина ("Звенигородский") - Google Art Project.jpg · Andrei Rublev · Public domain

28Icon of Saint Michael (14th c., Byzantine museum).jpg · Workshops of Constantinople · Public domain

29Unknow - The Angel with Golden Hair - Google Art Project.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

30Triumph orthodoxy.jpg · Khuyết danh · Public domain

31Athonite Fresco Icon of Saint John of Damascus 2.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

32Main iconostasis of Annunciation Cathedral in Moscow 03 by shakko.jpg · shakko · CC BY-SA 3.0

33Gorskii 21351u.jpg · Sergei Prokudin-Gorskii · Public domain

34'Holy Gate' ('Royal Doors'), Arkhangelsk Regional Museum of Fine Arts.JPG · Wmpearl (người chụp), họa sĩ Nga khuyết danh · Public domain

35Iconostasis @ Greek Orthodox Church @ Paris (31772255952).jpg · Guilhem Vellut from Paris, France · CC BY 2.0

36Croix orthodoxe tombe.JPG · Oblomov2 · CC0

37Icon corner in Astafyev grandmother house (Ovsyanka, Krasnoyarsk Krai) 4Y1A8638 (28329466446).jpg · Ninara from Helsinki, Finland · CC BY 2.0

38Ikona angulo kaj samovaro surtable en la Muzeo "Legendoj de la grizhara Irtiŝo" 01.jpg · RG72 · CC BY 4.0

39Bg 0341 Sveti-Sava sveta-ikona.jpg · Stebunik · CC0

40Mary & Child Icon Sinai 6th century.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

41The White Angel, Mileseva 25.jpg · Không rõ tác giả, ảnh của Michel Bakni · Public domain

42Boyana Church 4.jpg · Antoine Taveneaux · CC BY-SA 3.0

43Georgia Khakhuli triptych.jpg · Không rõ tác giả (thế kỷ 10 tới 12) · Public domain

44The Last Judgment, Voronet Monastery.jpg · Jocelyn Erskine-Kellie · CC BY-SA 4.0

45Icon - Saint Nicolas, from Glass Icon Collection, no. 5285, Maramureş Museum in Sighet, Romania.tif · Bratek51 · CC BY-SA 4.0

46Archangel Michael-(Aleppo).jpg · Không rõ tên (trang tệp chỉ ghi mã Wikidata Q104195342) · Public domain

47Kristus a svatý Menas.jpg · Khuyết danh · Public domain

48Coptic Icon of the Archangel Michael.jpg · Không rõ tác giả · Public domain

49Ethiopian - Triptych Center Panel with Mary and Her Son and Christ Teaching the Apostles - Walters 367 - Open.jpg · Khuyết danh (Ethiopia) · Public domain

50Khachkar in Goshavank-3.JPG · Pandukht · CC0

XIINguồn

1Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Icons

2Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: Iconoclasm (thế kỷ 8)

3Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), The Orthodox Faith: The Church Year

4Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), Kazan Icons of the Mother of God

5Giáo hội Chính Thống tại Mỹ (OCA), Wonderworking Tikhvin Icon Returns Home (tin năm 2004)

6Giáo xứ Christ the Saviour (OCA), Harrisburg, A Guide to Church Etiquette

7Orthodox America (lưu trữ trên roca.org), Orthodox Practice on Venerating Icons

8Tổng giáo phận Chính Thống Hy Lạp tại Mỹ, Sunday of Orthodoxy

9Bảo tàng Metropolitan, Icons and Iconoclasm in Byzantium

10Bảo tàng Metropolitan, Icon with the Deesis (17.190.133)

11Bảo tàng Metropolitan, African Christianity in Ethiopia

12Bảo tàng Anh, Icon with the Triumph of Orthodoxy (1988,0411.1)

13Britannica, Icon (religious art)

14Britannica, Iconostasis

15Britannica, Iconoclastic Controversy

16Britannica, Second Council of Nicaea

17Britannica, Theophanes the Greek

18Britannica, Oriental Orthodox church

19John Yiannias, Icons Are Not "Written", Orthodox History, 2010

20Aidan Hart, Can Statuary Act as Icon?, Orthodox Arts Journal, 2013

21Thư viện Smithsonian, Romanian Folk Painting on Glass

22UNESCO, Saint Catherine Area

23UNESCO, Mount Athos

24UNESCO, Monasteries of Daphni, Hosios Loukas and Nea Moni of Chios

25UNESCO, Historic Monuments of Novgorod and Surroundings

26UNESCO, Ensemble of the Ferapontov Monastery

27UNESCO, Stari Ras and Sopoćani

28UNESCO, Boyana Church

29UNESCO, Gelati Monastery

30UNESCO, Churches of Moldavia

31UNESCO, Armenian cross-stones art: symbolism and craftsmanship of Khachkars

32Wikipedia, Icon

33Wikipedia, Iconostasis

34Wikipedia, Christ Pantocrator

35Wikipedia, Christ Pantocrator (Sinai)

36Wikipedia, Image of Edessa

37Wikipedia, Acheiropoieta

38Wikipedia, Hodegetria

39Wikipedia, Eleusa icon

40Wikipedia, Our Lady of Vladimir

41Wikipedia, Our Lady of the Sign

42Wikipedia, Our Lady of Kazan

43Wikipedia, Theotokos of Tikhvin

44Wikipedia, John the Baptist

45Wikipedia, Deesis

46Wikipedia, Trinity (Andrei Rublev)

47Wikipedia, Andrei Rublev

48Wikipedia, Saint Nicholas

49Wikipedia, Saint George

50Wikipedia, Michael (archangel)

51Wikipedia, Gabriel

52Wikipedia, Russian Orthodox cross

53Wikipedia, Icon corner

54Wikipedia, Theophanes the Greek

55Wikipedia, Dionisius

56Wikipedia, Mileševa Monastery

57Wikipedia, Khakhuli triptych

58Wikipedia, Cretan school

59Wikipedia, Aleppo school

60Wikipedia, Icon of Christ and Abbot Mena

61Wikipedia, Coptic art

62Wikipedia, Ustyug Annunciation

63Wikipedia, Yuriev Monastery

64Wikipedia, Russian icons

65Wikipedia, Cathedral of the Annunciation, Moscow

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

Người Chính Thống có thờ ảnh thánh không

Không. Công đồng Nicaea II năm 787 phân biệt rõ: ảnh thánh được tôn kính, còn thờ phượng chỉ dành cho một mình Thiên Chúa. Lòng tôn kính dành cho tấm hình thì chuyển tới đấng được vẽ.

Vì sao nhà thờ Chính Thống không có tượng

Không có điều luật nào cấm tượng, nhưng từ sớm tượng tròn đã bị tránh vì gần với việc thờ cúng của ngoại giáo. Truyền thống chuộng hình phẳng: tranh trên ván, tranh tường, tranh khảm, phù điêu thấp. Có một ít ngoại lệ cỡ nhỏ.

Làm sao nhận ra icon Đức Kitô

Hào quang quanh đầu Ngài có hình thập tự, hai bên thường có chữ IC XC. Kiểu Toàn Năng thì tay phải ban phép lành, tay trái cầm sách Phúc Âm.

Vì sao Thánh Gioan có cánh trên một số icon

Phúc Âm Marcô gọi ngài là sứ giả, mà tiếng Hy Lạp dùng cùng một chữ cho sứ giả và thiên thần. Kiểu icon này gọi là Thiên Thần Sa Mạc.

Hai tấm icon hai bên Cửa Thánh là ai

Với người đứng trong lòng nhà thờ nhìn lên, bên phải Cửa Thánh là icon Đức Kitô, bên trái là icon Đức Mẹ bồng Chúa Con. Trên chính hai cánh cửa là cảnh Truyền Tin và bốn thánh sử.

Thanh chéo trên thập tự Nga nghĩa là gì

Đó là chỗ đỡ chân. Đầu chếch lên thường ở phía tay phải của Đức Kitô, phía người trộm lành. Thanh ngắn trên cùng là tấm bảng của Philatô.

›Đọc Tiếp

Chính Thống GiáoVề trang trụ của Chính Thống Giáo trong thư viện Cách hành lễ trong Chính Thống GiáoThắp nến, làm dấu, hôn kính ảnh thánh Chính ĐiệnVề Chính Điện của Vạn Đạo Đường