Hình Thờ Trong Kỳ Na Giáo

INgười Kỳ Na Đặt Hình Ai Trước Mặt Khi Lễ

Tâm điểm của việc thờ phụng trong Kỳ Na giáo là hai mươi bốn vị Jina, nghĩa là bậc Chiến Thắng. Các Ngài còn được gọi là Tirthankara, nghĩa là bậc mở lối qua sông: người đã vượt dòng sinh tử và để lại con đường cho người sau. Theo giáo lý, mỗi chu kỳ thời gian của vũ trụ có hai mươi bốn vị như vậy. Vị đầu tiên của thời này là Rishabhanatha, vị cuối cùng là Mahavira.

Các vị Jina đã giải thoát hoàn toàn nên không còn can dự vào đời. Dự án Pluralism của Đại học Harvard ghi rõ: các vị Tirthankara không nhận lễ vật theo bất cứ nghĩa nào. Người lễ dâng hoa, nước, thức ăn trước tượng để thanh lọc chính mình, để noi theo những đức tính mà vị Jina là hiện thân và hướng tâm về giải thoát. Vì thế pho tượng Jina không tả một vị thần ban ơn. Tượng tả một người đang thiền, lặng yên, không cầm gì trong tay.

Không phải mọi nhánh Kỳ Na đều thờ tượng. Phái Digambara và nhánh Murtipujak của phái Shvetambara thờ tượng. Hai nhánh Sthanakvasi và Terapanth của phái Shvetambara, cùng nhánh Taran Panth của phái Digambara, thì không. Phần này được nói kỹ ở mục thứ tư.

IICách Nhận Ra Một Pho Tượng Jina

Chỉ có hai tư thế

Tượng Jina chỉ có hai tư thế, cả hai đều là tư thế thiền. Thế thứ nhất là ngồi xếp bằng kiểu hoa sen (padmasana), hai bàn tay ngửa đặt chồng trong lòng. Thế thứ hai là đứng thẳng, hai tay buông dọc thân mà không chạm vào thân, gọi là kayotsarga, nghĩa là buông bỏ thân xác. Hai bàn tay luôn để không. Tượng Jina không có thủ ấn ban phúc, không cầm vật gì.

Dấu trên thân

Trên ngực tượng thường có dấu shrivatsa, một dấu lành cho biết đây là bậc đại nhân. Bảo tàng Metropolitan ghi thêm một điểm phân biệt với tượng Phật: tượng Jina của phái Digambara hoàn toàn không có y phục, trong khi tượng Phật luôn có y. Trên các pho trong ảnh, tai tượng dài và tóc là những lọn xoắn nhỏ. Các vị Jina được tạc giống nhau về gương mặt và thân hình, nên muốn biết vị nào phải nhìn xuống bệ.

Biểu tượng dưới bệ (lanchhana)

Mỗi vị Jina có một biểu tượng riêng gọi là lanchhana, thường khắc ở bệ tượng. Rishabhanatha có con bò đực, Mahavira có con sư tử. JAINpedia ghi rằng lệ này dường như chưa có trong Kỳ Na giáo thời đầu. Britannica ghi các biểu tượng riêng xuất hiện từ khoảng thế kỷ 5. Những pho tượng sớm nhất ở Mathura được nhận ra nhờ bài minh khắc trên tượng chứ không nhờ biểu tượng.

Có hai vị nhận ra được mà không cần nhìn bệ. Parshvanatha có tán rắn thần nhiều đầu che phía trên, thường là bảy đầu. Rishabhanatha có những lọn tóc dài buông xuống hai vai.

Bảng lập theo bảng của JainWorld và bảng của Wikipedia. Chỗ nào hai phái hoặc hai nguồn ghi khác nhau thì ghi cả hai. Thư viện chưa tìm được bảng đầy đủ trên JAINpedia để đối chiếu. Biểu tượng của vị thứ bảy là chữ vạn, một dấu lành cổ của Ấn Độ. Thư viện chỉ tả bằng lời và không dùng ảnh có chữ vạn làm hình chính.

IIINhững Vị Tirthankara Thường Gặp

Rishabhanatha

Adinatha, vị thứ nhấtNhận ra: Lọn tóc dài buông xuống hai vai, dưới bệ có con bò đực

Vị Tirthankara đầu tiên của thời này. Màu của Ngài là vàng kim. Yaksha hầu Ngài là Gomukha, yakshi là Chakreshvari. Đền Adinatha ở Ranakpur và ngôi đền chính trên núi Shatrunjaya đều thờ Ngài.

Nguồn: JAINpedia, Ṛṣabha. Wikipedia, Palitana temples.

Parshvanatha

vị thứ hai mươi baNhận ra: Tán rắn thần nhiều đầu che phía trên, thường là bảy đầu

Hình Ngài luôn đi cùng rắn thần. Truyền thống kể rắn thần Dharanendra và nữ thần Padmavati đã che cho Ngài lúc Ngài thiền. Giới sử học thường coi Ngài là vị Tirthankara sớm nhất có thật trong lịch sử. Cần phân biệt với Suparshvanatha, vị thứ bảy, cũng có tán rắn nhưng chỉ năm đầu.

Nguồn: Wikipedia, Parshvanatha. JAINpedia, Emblems of the 24 Jinas. Bảo tàng Metropolitan, Jain Sculpture.

Mahavira

Vardhamana, vị thứ hai mươi bốnNhận ra: Con sư tử dưới bệ

Vị Tirthankara cuối cùng của thời này. JAINpedia ghi màu của Ngài là vàng, yaksha là Matanga, yakshi là Siddhayika. Tượng Digambara tả Ngài không y phục, ngồi kiểu hoa sen, mắt nhắm hoặc nhìn xuống, không mũ miện, không trang sức, có dấu shrivatsa trên ngực. Hình của Shvetambara có trang sức và dấu tilaka trên trán.

Nguồn: JAINpedia, Mahāvīra.

Neminatha

Arishtanemi, vị thứ hai mươi haiNhận ra: Con ốc tù và dưới bệ, thường có nữ thần Ambika hầu

Màu của Ngài là đen. Yakshi hầu Ngài là Ambika. Đền Luna Vasahi ở Dilwara thờ Ngài.

Nguồn: JainWorld, The Tirthankaras (bảng hai mươi bốn vị). Wikipedia, Ambika (Jainism). Britannica, Jainism: Ritual practices and religious institutions. Wikipedia, Dilwara Temples.

Shantinatha

vị thứ mười sáuNhận ra: Con hươu dưới bệ

Ở Khajuraho có pho tượng Shantinatha nguyên khối cao 4,6 mét, bài minh ghi năm tương ứng khoảng 971. Ở Deogarh, đền Shantinatha là ngôi đền Kỳ Na nổi tiếng nhất trong thành.

Nguồn: JainWorld, The Tirthankaras (bảng hai mươi bốn vị). Wikipedia, Jain temples of Khajuraho. Wikipedia, Jain temples, Deogarh.

Bốn mặt nhìn ra bốn hướng

Một kiểu tượng riêng của Kỳ Na giáo là khối thờ bốn mặt, gọi là chaumukha: bốn vị Jina, hoặc bốn hình của một vị, quay lưng vào nhau và nhìn ra bốn hướng. Kiểu này gắn với samavasarana, hội giảng pháp của vị Tirthankara: kinh sách kể rằng Ngài ngồi quay về hướng đông nhưng muôn loài ở hướng nào cũng thấy Ngài nhìn về mình. Ở Kankali Tila, Mathura, đã có tượng bốn mặt từ khoảng thế kỷ 1. Chính điện của đền Ranakpur thờ một tượng Adinatha bốn mặt bằng cẩm thạch trắng.

IVTượng Của Hai Phái Và Các Nhánh Không Thờ Tượng

Kỳ Na giáo có hai phái lớn. Digambara nghĩa là lấy trời làm áo: tu sĩ nam của phái này không mặc y phục. Shvetambara nghĩa là áo trắng: tu sĩ mặc y trắng. Khác biệt ấy hiện rõ trên tượng thờ.

Tượng của phái Digambara

Nhận ra: Không y phục, mắt nhắm hoặc nhìn xuống, không trang sức

JAINpedia tả tượng Digambara là trần, tạc rất giản dị, mắt nhắm, không đeo trang sức, có thể có dấu trên trán và dấu shrivatsa trên ngực. Sự giản dị ấy nói lên lý tưởng buông bỏ. Khi lễ, người Digambara tắm tượng nhưng không trang hoàng tượng. Dự án Pluralism ghi rằng người Digambara chuộng tượng không điểm hoa và bột đàn hương.

Nguồn: JAINpedia (Viện Jainology), Jina. JAINpedia, Digambara. Pluralism Project (Đại học Harvard), The Temple and Image.

Tượng của phái Shvetambara

Nhận ra: Mắt mở, có nét chỉ tấm khố, thường được tô màu và trang sức

JAINpedia tả tượng Shvetambara có mắt mở, có khố, thường được tô màu và đặt trong khám thờ chạm lộng lẫy. Vị Jina được tả với trang sức, ngồi trên ngai. Britannica ghi người Shvetambara còn trang hoàng tượng bằng y phục và đồ trang sức khi lễ. Theo Britannica, pho tượng Tirthankara sớm nhất có tạc y phần dưới thân là một pho từ Akota, Gujarat, được định vào cuối thế kỷ 5 hoặc thế kỷ 6.

Nguồn: JAINpedia (Viện Jainology), Jina. JAINpedia, Śvetāmbara. Britannica, Jainism: Ritual practices and religious institutions. Britannica, Shvetambara.

Các nhánh không thờ tượng

VBahubali, Pho Tượng Đứng Giữa Trời

Bahubali không phải một vị Tirthankara. Ngài là con của Rishabhanatha và là em cùng cha khác mẹ của Bharata. Sau khi thắng anh trong cuộc đấu giành ngôi, Ngài bỏ hết, đứng thiền bất động suốt một năm trong thế kayotsarga. Ngài đứng yên tới mức dây leo quấn lên tay chân và tổ mối đùn quanh bàn chân. Đó cũng là cách nhận ra tượng Ngài: một người đứng thẳng, dây leo quấn quanh tay chân, có khi thêm rắn và gò mối.

Hai phái nhìn Ngài khác nhau. Người Digambara tin Bahubali là người đầu tiên đạt giải thoát trong thời này và tôn kính Ngài ngang với các vị Jina, nhất là từ thế kỷ 7 tới 8. Kinh sách Shvetambara thì ghi người giải thoát đầu tiên là bà Marudevi, mẹ của Rishabhanatha.

Pho tượng nổi tiếng nhất đứng trên đồi ở Shravanabelagola, Karnataka, tạc từ một khối đá hoa cương vào thế kỷ 10. Britannica ghi tượng cao 57 foot, tức 17,5 mét. JAINpedia ghi gần 18 mét. Wikipedia ghi tượng hoàn thành khoảng năm 981 tới 983, do đại thần Chavundaraya của triều Ganga Tây cho tạc. Pho tượng này thành khuôn mẫu cho các tượng Bahubali ở miền nam Ấn Độ.

Cứ mười hai năm một lần, ở đây có đại lễ Mahamastakabhisheka, nghĩa là đại lễ xối nước lên đỉnh đầu. Cả pho tượng được tắm bằng sữa, sữa đông, bơ sữa và nhiều thứ nước lễ khác từ hơn một nghìn chiếc bình, trước rất đông người hành hương. Một trang khác của Britannica ghi chu kỳ là mười hai tới mười bốn năm. Lễ gần nhất là năm 2018, lễ kế tiếp dự kiến vào năm 2030.

Tượng Bahubali và nhiều tượng Jina đứng của phái Digambara không có y phục. Với người Kỳ Na, đó là hình ảnh của sự buông bỏ trọn vẹn, không còn giữ lại cả tấm áo.

VIYaksha, Yakshi Và Các Nữ Thần

Mỗi vị Jina có một cặp thần hầu: yaksha là nam, yakshi là nữ. Các vị được gọi chung là shasanadevata, thần hộ trì giáo pháp. JAINpedia tả các vị là người bảo vệ lời dạy của các Jina và là trung gian giữa tín đồ với các Jina. Britannica ghi mối gắn kết giữa từng vị Tirthankara với một nữ thần hộ pháp có từ khoảng thế kỷ 9. Trên tượng, các vị thường nhỏ hơn và ở phía dưới hoặc hai bên vị Jina.

Ambika

yakshi của NeminathaNhận ra: Một người mẹ có con nhỏ bên mình, cầm chùm xoài hoặc đứng dưới cây xoài, cưỡi sư tử

Bảo tàng Metropolitan coi Ambika là hiện thân của tình mẹ và sự sinh sôi. Ngoài vai trò hầu Neminatha, Ambika còn được thờ như một nữ thần riêng. Hai phái ghi tên vị yaksha đi cùng khác nhau: Digambara ghi Sarvanha, Shvetambara ghi Gomedha.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Jain Sculpture. Wikipedia, Ambika (Jainism). JAINpedia, Deities.

Padmavati

yakshi của ParshvanathaNhận ra: Đi cùng Parshvanatha và rắn thần Dharanendra

Padmavati được thờ độc lập với những lễ tắm tượng công phu. Cùng với rắn thần Dharanendra, bà gắn liền với hình tượng Parshvanatha.

Nguồn: JAINpedia, Deities. Wikipedia, Parshvanatha.

Chakreshvari

yakshi của RishabhanathaNhận ra: Trên pho ở Mathura: nhiều tay, cầm bánh xe

JAINpedia kể Chakreshvari trong số các nữ thần có tín ngưỡng rộng. Bà là yakshi của vị Tirthankara thứ nhất.

Nguồn: JAINpedia, Deities. JAINpedia, Ṛṣabha.

Sarasvati

nữ thần của tri thứcNhận ra: Cầm sách hoặc bản kinh, hoa sen và cây đàn vina, đi cùng thiên nga hoặc chim công

Sarasvati được người viết sách và người học kính lễ, nhất là trong các lễ tôn vinh tri thức hằng năm. Kỳ Na giáo cũng kính nữ thần Lakshmi, vị thần của sự sung túc.

Nguồn: JAINpedia, Deities.

VIIBiểu Tượng, Đồ Hình Và Tranh Kinh

Ayagapata

phiến đá cúngNhận ra: Phiến đá vuông chạm biểu tượng, có khi có một vị Jina nhỏ ngồi giữa

Ayagapata nghĩa là phiến kính lễ. Đây là những phiến đá cúng dâng lên các vị Tirthankara, phần lớn thuộc thế kỷ 1, tìm thấy nhiều ở Kankali Tila gần Mathura. Trên phiến chạm tháp, bánh xe Pháp, tam bảo và các dấu lành, có phiến chạm hình một vị Tirthankara nhỏ. Các phiến này nay ở Bảo tàng Mathura và Bảo tàng Lucknow.

Nguồn: Wikipedia, Ayagapata. Wikipedia, Kankali Tila.

Siddhachakra

còn gọi là navapadaNhận ra: Đồ hình tròn nhiều lớp

Một đồ hình thiêng của người Kỳ Na, thường khắc trên mâm kim loại hoặc vẽ thành tranh. Jain Centre Leicester có giữ kỳ lễ Navapad Oli và tả đó là thời gian bán trai giới, mỗi ngày chỉ ăn một bữa. Thư viện chưa đọc được nguồn chính thống tả đủ các phần của đồ hình nên chưa ghi chi tiết.

Nguồn: Jain Centre Leicester, trang chính thức.

Hình bậc Siddha

Nhận ra: Một hình người chỉ là khoảng trống

Bậc siddha là linh hồn đã giải thoát, không còn thân xác. Có một cách tả rất riêng: cắt hình người đứng thế kayotsarga ra khỏi tấm kim loại, để lại một khoảng trống. Người lễ nhìn thấy dáng mà không thấy thân. Bảo tàng Metropolitan cũng gọi Bahubali là một bậc siddha.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Jain Sculpture.

Samavasarana

hội giảng phápNhận ra: Các vòng thành đồng tâm, vị Tirthankara ngồi giữa, muôn loài vây quanh

Samavasarana là giảng đường của vị Tirthankara, nơi chư thiên, người và muông thú cùng tới nghe. Đây là một đề tài quen thuộc của tranh Kỳ Na.

Nguồn: Wikipedia, Samavasarana.

Tranh kinh Kalpasutra

Người Kỳ Na có truyền thống chép và vẽ kinh rất lâu đời. Bản chép trên lá cọ còn lại từ khoảng thế kỷ 10 tới 11, về sau chuyển sang giấy. Việc kính lễ kinh sách (jnanapuja) là một phần trong lễ ở đền. Kinh Kalpasutra, kể đời các vị Jina, giữ vai trò trung tâm trong mùa lễ Paryushana của người Shvetambara. Tranh minh họa tả các cảnh thụ thai, giấc mộng báo điềm, lễ tắm lúc mới sinh. Nền tranh đỏ thắm, từ thế kỷ 15 dùng nhiều vàng lá. Trung tâm làm sách là miền tây Ấn Độ, tức Gujarat và Rajasthan.

Biểu tượng chung của Kỳ Na giáo

Năm 1975, nhân dịp kỷ niệm 2.500 năm Mahavira nhập Niết bàn, cộng đồng Kỳ Na chọn một hình làm biểu tượng chung. Đường viền ngoài là hình vũ trụ theo kinh sách Kỳ Na. Phần dưới là một bàn tay giơ lên, trong lòng tay có bánh xe và chữ ahimsa, nghĩa là bất hại. Phía trên bàn tay là chữ vạn, chỉ bốn cõi tái sinh: trời, người, loài vật và địa ngục. Trên nữa là ba chấm chỉ chánh tín, chánh tri và chánh hạnh. Trên cùng là vầng lưỡi liềm với một chấm, chỉ nơi ở của các linh hồn đã giải thoát. Dưới chân là câu nói rằng mọi sự sống nương tựa lẫn nhau. Cộng đồng Kỳ Na ở Bắc Mỹ dùng một bản thay chữ vạn bằng chữ Om.

Thư viện chỉ tả biểu tượng này bằng lời. Theo lệ của Vạn Đạo Đường, trang không dùng ảnh nào lấy chữ vạn làm hình chính, dù với người Kỳ Na đây là một dấu lành cổ.

VIIINhững Pho Tượng Sớm Nhất

Britannica ghi những pho tượng Tirthankara sớm nhất được khai quật ở Mathura, thuộc những thế kỷ đầu Công nguyên. Tất cả đều không y phục và được nhận ra nhờ bài minh khắc trên tượng. Gò Kankali Tila ở Mathura được khai quật lớn vào năm 1890 tới 1891. Ở đó tìm thấy một ngôi tháp Kỳ Na, các phiến ayagapata, nhiều tượng Tirthankara và cả tượng bốn mặt. Hiện vật nay ở Bảo tàng Lucknow và Bảo tàng Mathura.

Về sau, tượng đồng nhỏ để thờ trong đền và tại gia được đúc rất nhiều. Bảo tàng Metropolitan nhắc tới kho tượng Akota ở Gujarat, có niên đại từ cuối thế kỷ 5 tới thế kỷ 10. Các kho tượng đồng khác được tìm thấy ở Chausa (Bihar), Vasantgarh và Hansi.

IXĐền Thờ Và Cách An Vị Tượng

Trong một ngôi đền

Đền Kỳ Na có nhiều tên gọi theo vùng: derasar ở Gujarat và Rajasthan, basadi hay basti ở Karnataka, jinalaya hay mandir ở miền bắc. Bố cục truyền thống đi từ ngoài vào trong như sơ đồ dưới đây.

Sơ đồ do thư viện lập để tóm tắt, không phải mặt bằng của một ngôi đền cụ thể. Ở đền chaumukha như Ranakpur, gian thờ mở ra bốn phía và tượng chính có bốn mặt.

Một pho tượng mới chỉ được thờ sau lễ an vị (pratishtha). Một ngôi đền Kỳ Na ở Mỹ giải thích: an vị tượng trong đền là hình ảnh của việc an vị Đấng ấy trong tim mình. Trước lễ, pho tượng được coi là đá. Với nhánh Murtipujak còn có lễ anjana shalaka, khi một thứ cao quý được điểm lên mắt tượng bằng que vàng.

Lễ trước tượng

Lễ trong đền gồm tụng tán, đọc thần chú Namaskara và danh hiệu các vị Tirthankara, tắm tượng và dâng lễ vật. Lễ tám phần (ashtaprakari puja) dùng tám thứ: nước, đàn hương, hoa, hương, đèn, gạo, thức ngọt và trái cây. Các nguồn xếp tám thứ này theo thứ tự khác nhau. Mỗi thứ mang một ý nghĩa tu tập, ví dụ gạo là hạt không nảy mầm lại, chỉ ước nguyện không còn tái sinh.

Cách lễ của Shvetambara Murtipujak

Nhận ra: Chạm vào tượng, điểm đàn hương, trang hoàng tượng

Tiến sĩ Natubhai Shah chia lễ thành ba chặng. Anga puja là lễ chạm vào tượng: tắm tượng, điểm bột đàn hương lên các phần thân và dâng hoa. Agra puja là lễ trước tượng: dâng hương, đèn, gạo, thức ngọt, trái cây. Bhava puja là lễ bằng tâm. Dự án Pluralism ghi chín chỗ được chạm trên thân tượng: bàn chân, đầu gối, cánh tay, vai, rốn, tim, cổ, trán và đỉnh đầu. Vào dịp lễ, tượng được trang hoàng (angi) bằng lá bạc hoặc lá vàng.

Nguồn: Natubhai Shah, Jainism: The World of Conquerors, mục Svetambara Rituals (đăng lại trên HereNow4U). Pluralism Project (Đại học Harvard), The Temple and Image. Britannica, Jainism: Ritual practices and religious institutions.

Cách lễ của Digambara

Nhận ra: Tắm tượng (abhisheka), không trang hoàng tượng

Người Digambara tắm tượng nhưng không điểm trang sức lên tượng. Trong phái này, nhóm Bisapanth dâng đủ tám thứ lễ vật gồm cả hoa và trái cây, có lễ đèn. Nhóm Terapanth không dâng những thứ được coi là còn sự sống, không làm lễ đèn và đứng khi lễ.

Nguồn: JAINpedia, Digambara. Pluralism Project (Đại học Harvard), The Temple and Image.

Những thánh tích lớn

Dilwara, núi Abu (Rajasthan)

Năm ngôi đền Shvetambara bằng cẩm thạch trắng, dựng từ thế kỷ 11 tới 16. Đền Vimal Vasahi (năm 1026 tới 1031) thờ Rishabhanatha, đền Luna Vasahi (năm 1230) thờ Neminatha. Nơi đây nổi tiếng vì trần, cột và khám thờ chạm cẩm thạch rất tinh.

Nguồn: Wikipedia, Dilwara Temples.

Ranakpur (Rajasthan)

Đền Adinatha, theo JAINpedia khởi dựng từ thế kỷ 14, theo Wikipedia là năm 1389, nổi tiếng với hơn 1.400 cột cẩm thạch chạm. Chính điện thờ tượng Adinatha bốn mặt bằng cẩm thạch trắng nên đền còn gọi là đền Chaumukha.

Nguồn: JAINpedia, Ṛṣabha. Wikipedia, Ranakpur Jain temple.

Núi Shatrunjaya, Palitana (Gujarat)

Một ngọn núi phủ kín đền, nguồn ghi 863 ngôi, có nguồn đếm gần một nghìn. Ngôi đền chính thờ Rishabhanatha và là nơi thiêng nhất của nhánh Shvetambara Murtipujak. Đền sớm nhất có từ thế kỷ 11, phần lớn dựng lại vào thế kỷ 16 tới 19. Người hành hương leo khoảng 3.500 bậc đá. Không ai được ở lại qua đêm trên núi, kể cả người giữ đền.

Nguồn: Wikipedia, Palitana temples.

Shravanabelagola (Karnataka)

Thánh địa của phái Digambara ở miền nam, nơi có pho tượng Bahubali nguyên khối và đại lễ tắm tượng mười hai năm một lần.

Nguồn: Britannica, Bahubali. JAINpedia, Bāhubali.

Ellora (Maharashtra)

Năm hang Kỳ Na, số 30 tới 34, được tạc từ thế kỷ 9 tới 12 bên cạnh các hang Phật giáo và Ấn giáo. UNESCO ghi các hang này thuộc phái Digambara, chạm khắc tinh tế và còn tranh tường.

Nguồn: UNESCO, Ellora Caves.

Gwalior (Madhya Pradesh)

Các tượng Jina khổng lồ tạc thẳng vào vách núi quanh thành Gwalior, làm vào thế kỷ 14 tới 15 dưới triều Tomar. Tượng có cả thế ngồi và thế đứng. Năm 1527, nhiều tượng bị đục phá theo lệnh hoàng đế Babur. Về sau người Kỳ Na địa phương đắp lại đầu cho nhiều pho.

Nguồn: Wikipedia, Gopachal rock-cut Jain monuments.

Khajuraho (Madhya Pradesh)

UNESCO ghi khoảng hai mươi ngôi đền còn lại ở Khajuraho thuộc hai tôn giáo, Ấn giáo và Kỳ Na giáo, dựng dưới triều Chandella vào thế kỷ 10 tới 11. Ba ngôi đền Kỳ Na chính là Parshvanatha, Adinatha và Shantinatha. Tu sĩ Digambara vẫn tới đây thiền và giảng.

Nguồn: UNESCO, Khajuraho Group of Monuments. Wikipedia, Jain temples of Khajuraho.

Deogarh (Uttar Pradesh)

Ba mươi mốt ngôi đền Kỳ Na trong một thành cổ, dựng từ thế kỷ 8 tới 17, với khoảng 2.000 pho tượng và phù điêu. Đền Shantinatha có trước năm 862.

Nguồn: Wikipedia, Jain temples, Deogarh.

Ngoài Ấn Độ

Người Kỳ Na sống chủ yếu ở Ấn Độ. Các cộng đồng xa xứ dựng đền ở nơi mình tới. Jain Centre ở Leicester, Anh, hoạt động từ năm 1973. Trang của trung tâm nhắc tới cả sinh hoạt của người Digambara và người Sthanakvasi. Ở Antwerp, Bỉ, đền Shankheshwar Parshvanath tại Wilrijk được dựng năm 1990. Ở Mỹ, phần lớn trung tâm Kỳ Na đặt cả tượng Digambara và tượng Shvetambara trong cùng một đền. Thư viện chưa đọc được nguồn về các đền ở Nairobi và Đông Phi nên chưa ghi.

Nguồn: Jain Centre Leicester, trang chính thức. Wikipedia, Jainism in Belgium. Wikipedia, Jainism in the United States.

XNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

XIẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

XIINguồn

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp