Men theo con đường nhỏ ven bờ bắc dòng sông Phú Hài thuộc khu vực chợ Dinh xưa, nơi dòng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về gặp thủy triều mặn từ vịnh Phan Thiết dâng vào, quý vị sẽ bắt gặp một quần thể kiến trúc mái ngói ống âm dương uốn cong rực rỡ sắc gốm lưu ly nằm tĩnh mặc hướng mặt ra bến sông. Trên đỉnh bờ nóc là đôi rồng chầu mặt nguyệt và những cụm phù điêu gốm sứ chạm trổ cảnh bát tiên, hoa điểu tinh xảo theo lối cung điện cổ truyền phương Đông. Đó là Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài, tên chữ Hán trên hoành phi là Thiên Hậu Cung (天后宮) và dân gian địa phương từ lâu vẫn thành kính gọi là Dinh Bà Thiên Hậu Phú Hài.
Được khởi lập từ năm Ất Tỵ 1725 (niên hiệu Ung Chính thứ 3 nhà Thanh, vào cuối đời chúa Minh Nguyễn Phúc Chu và đầu đời chúa Ninh Nguyễn Phúc Trú ở Đàng Trong), đây là một trong hai ngôi miếu thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cổ xưa nhất trên vùng đất cực Nam Trung Bộ (cùng với Thiên Hậu Cung ở cửa biển Phan Rí lập cùng năm 1725). Trải qua ba thế kỷ chứng kiến cảnh trên bến dưới thuyền sầm uất của thương cảng Phố Hài thuở mở cõi phương Nam, những biến thiên dữ dội của lịch sử thế kỷ 20 và cuộc đại trùng tu phục dựng đầu thế kỷ 21, ngôi cổ miếu vẫn là điểm tựa tâm linh sâu sắc của các thế hệ thương nhân người Hoa cùng ngư dân người Việt trước mỗi chuyến vươn khơi bám biển.
IThiên Hậu Thánh Mẫu Và Sự Giao Thoa Tín Ngưỡng Biển Hoa - Việt Tại Cửa Biển Phố Hài
Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài thuộc hệ thống thiết chế tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu (天后聖母), vị nữ thần bảo hộ hàng hải tối cao trong tâm thức cư dân vùng duyên hải Đông Á gắn liền với truyền thống Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Hoa. Mặc dù người dân Nam Trung Bộ và Nam Bộ quen gọi thân mật là Chùa Bà hay Dinh Bà, về mặt bản chất tôn giáo học, đây là một ngôi miếu (cung, từ) thờ thần biển và chư vị phúc thần bảo hộ thương thuyền chứ không phải tự viện Phật giáo.
Theo thần tích truyền thống của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu và Hải Nam (còn gọi là tín ngưỡng Ma Tổ - Mazu), Thiên Hậu Thánh Mẫu vốn là một nhân vật lịch sử có thật tên là Lâm Mặc Nương (林默娘), con gái thứ sáu của ông Lâm Nguyện (từng giữ chức Đô tuần kiểm thời Ngũ Đại), sinh vào ngày 23 tháng 3 năm Kiến Long nguyên niên đời Tống Thái Tổ (năm Canh Thân 960) tại đảo Mi Châu, huyện Bồ Điền, phủ Hưng Hóa, tỉnh Phúc Kiến. Tương truyền lúc chào đời suốt một tháng tròn bà không hề khóc nên cha mẹ đặt tên là Mặc (nghĩa là trầm mặc, yên lặng). Từ thuở thiếu thời, Lâm Mặc Nương đã thông hiểu kinh điển Đạo giáo và Phật giáo, tinh thông thiên văn khí tượng, y thuật cứu người và có thần thông xuất hồn cưỡi chiếu bay trên mặt biển giữa đêm bão tố để dẫn đường, cứu vớt các thuyền buôn và ngư dân gặp nạn đắm tàu. Ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch năm Ung Hy thứ 4 (năm Đinh Hợi 987), ở tuổi hai mươi tám, bà đăng sơn Vũ hóa phi thăng trên đỉnh núi đảo Mi Châu và liên tục hiển linh giữa biển khơi.
Khi tra cứu thư tịch cổ của Việt Nam viết về ngôi đền thờ Thiên Hậu tại vùng đất Bình Thuận xưa, có một điểm khác biệt thú vị về họ của vị nữ thần cần được ghi nhận trung thực để đối chiếu. Sách địa chí chính thống của Quốc sử quán triều Nguyễn là Đại Nam nhất thống chí (phần viết về tỉnh Bình Thuận, mục Đền miếu, được dẫn lại trong công trình nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Xuân Lý, nguyên Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Bình Thuận trên Báo Lâm Đồng) chép nguyên văn như sau: Đền thờ Thiên Hậu, người Phúc Kiến Trung Hoa nguyên là con gái họ Ôn, có tài gọi gió, mưa, từng bay ra biển cứu giúp người bị nạn. Thần được các triều Tống, Minh phong tặng, triều Thanh phong là Thiên Hậu Thánh Mẫu. Như vậy, trong khi toàn bộ thần phả chữ Hán của các bang hội người Hoa và sách Thiên Hậu Thánh Mẫu bản truyện đều chép Thánh Mẫu họ Lâm (Lâm Mặc Nương), thì bản ghi của sử quan triều Nguyễn tại Bình Thuận lại chép là con gái họ Ôn. Thư viện Vạn Đạo Đường ghi rõ cả hai nguồn tư liệu này để người đọc và giới nghiên cứu nắm trọn vẹn mạch văn bản học địa phương.
Trải qua các triều đại phong kiến phương Bắc, vị nữ thần biển đảo Mi Châu được ban sắc phong nâng dần phẩm trật từ bậc Phu nhân (thời Tống Huy Tông, Tống Cao Tông), lên bậc Thiên Phi (thời Nguyên Thế Tổ và Minh Thành Tổ), đến năm Khang Hy thứ 19 (1680) và năm Khang Hy thứ 23 (1684) đời Thanh được tấn phong tước hiệu cao quý nhất là Thiên Hậu (天后), rồi Thiên Hậu Thánh Mẫu vào thời Càn Long. Khi theo bước chân di dân của các đoàn thuyền người Hoa vào Đàng Trong từ cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại cửa biển Phú Hài đã nhanh chóng dung hợp sâu sắc với tín ngưỡng thờ Mẫu và các vị thần biển bản địa của cư dân người Việt (như tục thờ Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần tại các dinh vạn ngư dân và tục thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu), đến mức các triều vua nhà Nguyễn cũng ban sắc phong chuẩn y vào hàng Thượng đẳng thần bảo hộ sóng yên biển lặng.
Trong tâm thức của ngư dân và thương khách tại thương cảng Phố Hài - Phan Thiết suốt ba trăm năm qua, Thiên Hậu Thánh Mẫu không phải là một quyền năng xa cách trên thượng giới mà là người mẹ hiền từ luôn dõi mắt trông chừng từng cánh buồm trên biển cả. Hình tượng bà ngồi uy nghiêm trong khám thờ với gương mặt phúc hậu, có hai vị thần bộ tướng đứng hầu hai bên là Thiên Lý Nhãn (千里眼, vị thần có đôi mắt nhìn thấu ngoài ngàn dặm sóng mù) và Thuận Phong Nhĩ (順風耳, vị thần có đôi tai nghe thấu mọi tiếng kêu cứu theo chiều gió thổi) chính là biểu trưng cho lòng từ bi cứu khổ không bỏ sót một sinh linh nào giữa đại dương mênh mông.
Nhiều du khách khi tới thành phố Phan Thiết cũ thường chỉ biết đến Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết) ở phường Đức Nghĩa cũ hoặc Dinh Vạn Thủy Tú thờ cá Ông, mà ít biết rằng Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài (lập năm 1725) mới chính là thiết chế tín ngưỡng người Hoa khởi dựng sớm hơn cả Chùa Ông Phan Thiết (lập năm 1778) tới hơn nửa thế kỷ. Đặc biệt, pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu cổ gần 300 năm tuổi hiện đang phối thờ tại gian giữa chánh điện Chùa Ông Phan Thiết vốn có cội nguồn gắn liền trực tiếp với ngôi Chùa Bà Phú Hài này trong biến cố lịch sử giữa thế kỷ 20.
IIBa Thế Kỷ Từ Thương Cảng Chợ Dinh Cửa Biển Phố Hài Năm 1725 Đến Cuộc Phục Dựng Đầu Thế Kỷ 21
Lịch sử hình thành Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài gắn liền mật thiết với công cuộc mở cõi về phương Nam của các chúa Nguyễn và thời kỳ hoàng kim của thương cảng đường biển Phố Hài (Phú Hài) trong thế kỷ 17 và thế kỷ 18.
Theo biên niên sử Đàng Trong, sau sự kiện năm Kỷ Tỵ (1679) khi các tướng lĩnh người Hoa không thần phục nhà Mãn Thanh là Dương Ngạn Địch, Hoàng Tiến, Trần Thượng Xuyên, Trần An Bình đem binh thuyền sang quy phụ và được chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần (1648 - 1687) cho vào khai khẩn đất Đông Phố (Gia Định, Biên Hòa, Mỹ Tho), đến năm Nhâm Thân (1692) và năm Đinh Sửu (1697), chúa Minh Nguyễn Phúc Chu (1691 - 1725) chính thức lập trấn Thuận Thành, sau đổi làm phủ Bình Thuận. Cùng nhịp mở đất ấy, các đoàn thương thuyền người Hoa (thuộc các bang Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam) đã tìm đến ba cửa biển lớn của đất Bình Thuận là Phan Rí, Phố Hài (Phú Hài) và Phan Thiết để lập phố chợ giao thương và định cư lâu dài.
Tư liệu địa chí cổ cho biết vào đầu thế kỷ 18, cửa biển Phố Hài (Phú Hài) là một cửa biển lớn rộng tới 60,5 trượng (tương đương khoảng 242 mét), rộng gấp gần ba lần cửa biển Phan Thiết lúc bấy giờ (chỉ rộng khoảng 21 trượng). Nhờ luồng lạch sâu và rộng, các thuyền bầu trọng tải lớn từ Phúc Kiến, Quảng Đông đều chọn tiến vào sông Phú Hài tạo nên cảnh trên bến dưới thuyền vô cùng tấp nập. Dọc theo bờ sông Phú Hài hình thành hai khu chợ lớn: chợ Cửa nằm sát cửa biển và chợ Dinh nằm sâu bên trong (giáp ranh giữa Phú Hài và Phú Long ngày nay). Tại bến chợ Dinh, thuyền buôn Trung Hoa chở tới tơ lụa, đồ sành sứ, giấy bút, thuốc Bắc và thu mua nước mắm, cá khô, gỗ quý, lâm thổ sản bản địa để xuất đi các nơi.
Chính tại bến thương thuyền chợ Dinh sầm uất ấy, vào năm Ất Tỵ 1725 (niên hiệu Ung Chính thứ 3 nhà Thanh, cũng là năm cuối đời chúa Nguyễn Phúc Chu và đầu đời chúa Nguyễn Phúc Trú), cộng đồng thương gia người Hoa cùng cư dân Việt tại Phú Hài đã chung sức dựng nên Thiên Hậu Cung Phú Hài. Về cơ duyên linh ứng dẫn tới việc lập miếu năm 1725, văn hóa dân gian Phú Hài lưu truyền hai dị bản bổ sung cho nhau. Dị bản thứ nhất (ghi nhận trong khảo cứu của Thạc sĩ Nguyễn Xuân Lý) kể rằng có một chuyến thuyền buôn Trung Hoa sau khi vào ăn hàng đầy ắp tại chợ Dinh như thường lệ, đến lúc quay mũi thuyền để xuôi ra cửa biển Phố Hài thì thuyền cứ xoay tròn tại chỗ không tài nào ra cửa được, mãi tới khi chủ thuyền lập hương án trên bờ sông khấn vái Thiên Hậu Thánh Mẫu và nguyện lập miếu thờ thì gió mới thuận buồm đưa thuyền ra khơi. Dị bản thứ hai kể rằng một chiếc ghe bầu từ Phúc Kiến gặp bão hỏng bánh lái phải ghé vào bờ sông Phú Hài sửa chữa, chủ ghe thỉnh pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu bằng gỗ quý đặt trong khoang thuyền lên một gò đất cao ven sông để tiện thi công. Đến khi sửa thuyền hoàn tất, nhiều trai tráng lực lưỡng hợp sức vẫn không sao nhấc nổi pho tượng Bà lên để rước xuống thuyền. Cho rằng Thánh Mẫu đã chọn mảnh đất linh thiêng bên sông Phú Hài để ngự trị độ trì bá tánh, chủ ghe cùng các thương buôn bèn dựng miếu thờ ngay tại gò đất đó vào năm 1725.
Đến năm Giáp Ngọ 1774, khi thương nghiệp tại chợ Dinh phát đạt cực thịnh, bà con thương nhân người Hoa và người Việt tại Phú Hài đã quyên góp tài lực đại trùng tu ngôi miếu nhỏ ban đầu thành một ngôi dinh lớn bề thế mang kiến trúc cung điện cổ Trung Hoa, từ đó dân gian quen gọi là Dinh Bà Thiên Hậu hay Chùa Bà Phú Hài. Bước sang thế kỷ 19 dưới vương triều Nguyễn (từ thời Gia Long, Minh Mạng đến Tự Đức), ngôi dinh tiếp tục được tu bổ, ban cấp sắc phong và đúc thêm chuông đồng, treo nhiều hoành phi câu đối Hán Nôm. Tuy nhiên, vào khoảng giữa thế kỷ 20 (giai đoạn 1940 - 1946), do biến cố hỏa hoạn trong thời cuộc loạn lạc (khiến vùng đất gần đình Phước Môn và chợ Dinh từng mang địa danh dân gian là chùa Cháy), kiến trúc gỗ của ngôi dinh cổ bị thiêu hủy và sụp đổ nặng nề. Trước biến cố ấy, các bô lão người Hoa ở Phú Hài đã kịp thời rước pho tượng cổ Thiên Hậu Thánh Mẫu bằng gỗ quý (thỉnh từ Phúc Kiến sang từ thế kỷ 18) cùng các tự khí linh thiêng đưa về phối thờ tại Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết ở phường Đức Nghĩa cũ). Sau nhiều thập niên nền miếu cổ chịu cảnh hoang phế, từ năm 1995 đến năm 2003, được sự chấp thuận của chính quyền địa phương, Ban quản lý Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết) cùng đồng bào người Hoa và nhân dân Phú Hài đã phát tâm khởi công xây dựng, phục hồi lại Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài khang trang ngay trên nền đất cổ ven sông như diện mạo uy nghiêm ngày nay.
- 1679 - 1697Thương nhân người Hoa tụ cư tại cửa biển Phố Hài và lập phủ Bình ThuậnSau khi chúa Nguyễn cho người Hoa khai khẩn phương Nam (1679) và chúa Nguyễn Phúc Chu lập phủ Bình Thuận (1697), thương thuyền Trung Hoa tấp nập vào cửa biển Phố Hài rộng 60,5 trượng (242 mét), hình thành chợ Cửa và chợ Dinh.
- 1725Khởi dựng Thiên Hậu Cung Phú Hài (năm Ất Tỵ, Ung Chính thứ 3)Thương gia người Hoa và ngư dân địa phương khởi lập ngôi miếu thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu trên gò đất ven sông Phú Hài cạnh chợ Dinh, cùng năm với đền Thiên Hậu ở Phan Rí.
- 1774Đại trùng tu thành Dinh Bà Thiên Hậu bề thếNăm Giáp Ngọ (1774), cộng đồng thương nhân Hoa - Việt đóng góp mở rộng ngôi miếu thành một ngôi dinh quy mô lớn theo kiến trúc cổ Trung Hoa và phụng thờ pho tượng Bà thỉnh từ Phúc Kiến.
- Thế kỷ 19Được triều Nguyễn ban sắc phong và ghi chép vào Đại Nam nhất thống chíCác vua triều Nguyễn ban sắc phong chuẩn y thần hiệu Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quốc sử quán triều Nguyễn chính thức chép Đền thờ Thiên Hậu ở Phú Hài và Phan Rí vào bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí.
- 1940 - 1946Ngôi dinh cổ bị hỏa hoạn và di dời pho tượng cổ về Chùa Ông Phan ThiếtKiến trúc gỗ cổ tại chợ Dinh bị cháy rụi trong biến cố lịch sử giữa thế kỷ 20, cộng đồng người Hoa rước pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu gần 300 năm tuổi về phối thờ tại Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết).
- 1995 - 2003Phục dựng khang trang Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài trên nền đất cổBan quản lý Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết) cùng đồng bào Hoa - Việt tại Phú Hài chung sức tái thiết hoàn chỉnh quần thể Thiên Hậu Cung trên nền đất cũ bên sông Phú Hài.
- 2025Thuộc phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng mớiTheo Nghị quyết số 202/2025/QH15 và Nghị quyết số 1671/NQ-UBTVQH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025, phường Phú Hài hợp nhất cùng phường Thanh Hải và phường Phú Thủy thành phường Phú Thủy thuộc tỉnh Lâm Đồng.
IIIKiến Trúc Cung Điện Ngói Ống Âm Dương, Di Sản Tượng Cổ Phúc Kiến Và Hệ Thống Phối Thờ
Toàn bộ quần thể Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài hiện nay được phục dựng nghiêm cẩn trên nền đất cổ ven sông theo đúng quy chuẩn kiến trúc cung điện và miếu vũ truyền thống của người Hoa vùng duyên hải Phúc Kiến - Quảng Đông. Nhìn từ bên ngoài, công trình gây ấn tượng mạnh mẽ bởi cổng tam quan bề thế và hệ thống mái chồng diêm lợp ngói ống âm dương tráng men lưu ly xanh ngọc và vàng hoàng lưu ly. Các đầu đao góc mái uốn cong vút lên bầu trời, trong khi chính giữa bờ nóc đắp nổi quần thể phù điêu gốm sứ nhiều màu thể hiện đề tài Lưỡng long tranh châu (hai con rồng chầu quả cầu lửa), hai bên là hình tượng cá hóa long (cá chép vượt Vũ môn hóa rồng), chim phượng hoàng, kỳ lân cùng các dải quần tiên, bát bửu và điển tích cổ Trung Hoa.
Bước qua khoảng sân rộng lát gạch thoáng đãng nơi đặt đại lư hương và bia ký ghi công đức trùng tu, du khách tiến vào không gian Tiền điện và Chính điện. Hệ thống cột tròn lớn trong điện đều được sơn son rực rỡ, nâng đỡ bộ vì kèo chạm khắc tinh xảo và những bức hoành phi đại tự, câu đối Hán Nôm sơn son thếp vàng ca ngợi ân đức cứu khổ cứu nạn trên biển của Thiên Hậu Thánh Mẫu như Mẫu nghi thiên hạ, Hải quốc an lan (nước biển lặng sóng) hay Đức trạch phối thiên.
Pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu cổ gần 300 năm tuổi và hệ thống phối thờ Hoa - Việt
Tại chính tâm thượng điện Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài là khám thờ lớn chạm trổ lộng lẫy hình rồng phượng và hoa mẫu đơn, bên trong tôn trí tôn tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu khoác phẩm phục hoàng hậu triều đình uy nghiêm, đầu đội mũ miện cửu long đính ngọc rủ tua, tay cầm hốt ngọc, gương mặt toát lên thần thái từ hòa nhân hậu. Về mặt di sản cổ vật học, như sử liệu địa phương đã ghi nhận, pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu nguyên bản bằng gỗ quý có niên đại gần 300 năm được các thương nhân người Hoa thỉnh trực tiếp từ Phúc Kiến (Trung Hoa) sang thờ tại Phú Hài từ thế kỷ 18 đã được rước về bảo tồn và phối thờ trang trọng tại gian giữa chánh điện Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết) từ những năm 1940 khi ngôi miếu cổ Phú Hài gặp hỏa hoạn, tạo nên sợi dây liên kết huyết mạch tâm linh không thể tách rời giữa Chùa Bà Phú Hài và Chùa Ông Phan Thiết.
Cách bài trí phối thờ bên trong Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài phản ánh trọn vẹn ước vọng cầu bình an, cầu tài lộc và cầu con cái của cư dân thương cảng. Chầu hai bên khám thờ chính của Thiên Hậu Thánh Mẫu là hai vị hộ vệ Thiên Lý Nhãn (mình xanh, tay che trán nhìn xa vạn dặm) và Thuận Phong Nhĩ (mình đỏ, tay lắng tai nghe tiếng gọi trong gió bão). Hai gian tả hữu và các ban thờ phụ phối thờ Kim Hoa Thánh Mẫu (Bà Chúa Thai Sanh Nương Nương, vị nữ thần bảo hộ việc sinh nở và che chở trẻ nhỏ), Phước Đức Chánh Thần (Ông Bổn / Thổ Địa Tài Thần), ban thờ Thủy Vương Công Khanh / Long Vương cai quản sông biển, cùng ban thờ Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ của cộng đồng người Hoa và người Việt đã có công lập nên phố chợ Phú Hài từ đầu thế kỷ 18.
Kiến trúc cổng tam quan và mái chồng diêm lợp ngói ống lưu ly, trên bờ nóc đắp nổi phù điêu gốm sứ nhiều màu hình đôi rồng chầu nhật nguyệt, cá chép hóa rồng và các điển tích cổ.
Không gian tâm điểm của chính điện với pho tượng Bà Thiên Hậu mặc triều phục hoàng hậu uy nghiêm, hai bên có hai vị thần hộ vệ trông xa ngàn dặm và nghe thấu theo gió bão.
Pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu bằng gỗ quý thỉnh từ Phúc Kiến gần 300 năm trước vốn thờ tại Dinh Bà Phú Hài, được di dời về bảo tồn nguyên vẹn tại Quan Đế Miếu Phan Thiết từ thập niên 1940 cùng hệ thống chuông đồng cổ.
Hệ thống ban thờ tả hữu tôn vinh vị nữ thần bảo hộ sinh sản mẫu tử bình an và vị phúc thần bảo hộ đất đai, buôn bán hưng vượng của cư dân vùng thương cảng.
Các bức hoành phi, câu đối chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng ca ngợi thần đức hộ quốc tý dân, làm sóng yên biển lặng và bia đá ghi dấu lịch sử phục dựng ngôi cổ miếu từ năm 1725 đến năm 2003.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền trên thực địa cửa sông và ven biển Phú Hài, không phải điều chép sẵn trong văn bia của ngôi miếu. Chúng tôi nói rõ như vậy để quý vị phân biệt được giữa tư liệu lịch sử và kiến giải địa lý phong thủy.
Xét trên bản đồ địa hình thủy văn vùng duyên hải Phan Thiết ở tọa độ 10,94528 độ vĩ Bắc và 108,14215 độ kinh Đông, vị trí tọa lạc của Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài là một mẫu hình tiêu biểu cho nguyên tắc chọn đất lập miếu hàng hải của thương nhân người Hoa thế kỷ 18: Trấn thủy khẩu, tụ minh đường tại khúc sông giao hội thủy triều. Ngôi miếu nằm trên một gò đất cao vững chãi ở bờ bắc hạ lưu sông Phú Hài (sông Cái Phú Hài), ngay tại đoạn sông uốn cong mềm mại ôm lấy khu vực chợ Dinh xưa trước khi chảy qua cầu Phú Hài để đổ ra cửa biển Phố Hài và vịnh Phan Thiết. Trong phép xem đất cổ truyền (Loan đầu học), nơi dòng sông uốn lượn vòng cung tạo thành thế Khúc thủy triều đường (nước uốn vòng ôm lấy trước mặt) và cũng là nơi nước ngọt từ thượng nguồn Hàm Thuận chảy xuống giao hòa với dòng thủy triều nước mặn từ biển Đông dâng lên chính là huyệt kết tụ khí và tụ tài mạnh mẽ nhất của cả một vùng cửa biển.
Về sơn hướng và phương vị tứ tượng, Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài tựa lưng vào dải đồi cát và khu dân cư cổ phía bắc - đông bắc làm Hậu chẩm (chỗ dựa vững chắc chắn gió bấc), đồng thời mở mặt chính nhìn về hướng Nam - Tây Nam hướng thẳng ra mặt nước sông Phú Hài làm Nội minh đường và nhìn xa ra vịnh biển Phan Thiết làm Ngoại minh đường. Hướng Nam và Tây Nam tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ vừa đón trọn luồng gió biển mát lành, vừa là hướng nhìn thẳng ra luồng lạch nơi các đoàn ghe bầu thương thuyền và tàu đánh cá từ ngoài khơi tiến vào cửa biển Phố Hài. Ở phía tả Thanh Long (bên trái, phía đông và đông nam) là dải đồi cao vươn ra mũi đá lầu Ông Hoàng và tháp Chăm Pô Sah Inư cổ kính đứng trấn giữ cửa biển từ trên đỉnh đồi Bà Nài, còn ở phía hữu Bạch Hổ (bên phải, phía tây và tây bắc) là dải đất liền châu thổ sông Phú Hài nối về chợ Dinh và Phú Long. Đặt ngôi miếu thờ vị Nữ thần Biển ngay tại cổ họng (yết hầu) thủy đạo dưới chân đồi tháp cổ Pô Sah Inư giúp công trình vừa thu nạp được thủy khí dồi dào của cửa biển, vừa tạo thế che chở tâm linh vững chãi cho mọi con thuyền ra vào bến cảng.
VĐại Lễ Vía Bà Thiên Hậu Ngày 23 Tháng 3 Âm Lịch Và Mối Giao Hòa Với Lễ Hội Nghinh Ông Phan Thiết
Hằng năm, tại Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài diễn ra nhiều kỳ tế lễ truyền thống theo lịch âm, trong đó trọng đại nhất là Đại lễ Vía Bà Thiên Hậu (kỷ niệm ngày đản sinh của Thánh Mẫu vào ngày 23 tháng 3 âm lịch) cùng sự gắn kết mật thiết với Lễ hội Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân của cộng đồng người Hoa và người Việt tại Phan Thiết.
| Thời gian âm lịch | Tên kỳ lễ hội | Nghi thức cổ truyền và sinh hoạt văn hóa |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng (15 tháng 1) | Lễ Thượng Nguyên cầu an đầu năm | Đồng bào Hoa - Việt và ngư dân vùng biển Phú Hài - Phan Thiết về dâng hương, thắp hương vòng lớn trên trần điện, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và một năm ra khơi đánh bắt hải sản bình an. |
| Ngày 23 tháng 3 âm lịch | Đại lễ Vía Bà Thiên Hậu (Thiên Hậu Thánh Mẫu Bảo Đản) | Quốc lễ chính trong năm của ngôi miếu: cử hành lễ mộc dục (tắm tượng, thay xiêm y mão miện cho Bà), lễ tế cổ truyền của Ban tế tự, dâng lễ vật tam sinh và heo quay, múa lân sư rồng chúc phúc và phát lộc bình an cho bá tánh. |
| Trung tuần tháng 7 âm lịch (2 năm một lần vào năm chẵn) | Lễ hội Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân Phan Thiết và Lễ Vu Lan | Cộng đồng người Hoa tứ bang rước kiệu Thánh và đoàn nghệ thuật lân sư rồng, bát bửu diễu hành qua các tuyến phố Phan Thiết (nơi pho tượng Bà cổ từ Phú Hài đang phối thờ tại Chùa Ông), kết hợp lễ cúng thí thực cô hồn tháng Bảy tại miếu. |
| Ngày 9 tháng 9 âm lịch | Lễ kỷ niệm ngày Thiên Hậu Thánh Mẫu phi thăng | Lễ dâng hương tưởng niệm ngày Thánh Mẫu đắc đạo Vũ hóa phi thăng tại núi đảo Mi Châu và lễ tạ ơn thần linh cuối mùa biển động. |
Vào đúng ngày Đại lễ Vía Bà 23 tháng 3 âm lịch hằng năm, dưới làn khói trầm hương quyện tỏa từ những vòng nhang khoanh lớn treo trên vòm trần gỗ và tiếng trống lân sư rồng rộn rã bên bờ sông Phú Hài, cả người Việt lẫn người gốc Hoa đều cùng chắp tay trước điện thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Sự hiện diện bền bỉ của ngôi cổ miếu từ năm 1725 đến nay chính là minh chứng sống động nhất cho tình đoàn kết gắn bó máu thịt giữa hai cộng đồng cư dân đã cùng nhau đổ mồ hôi mở đất, lập chợ và giữ gìn biển trời cực Nam Trung Bộ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Võ Dân, khu phố 1, phường Phú Thủy (phường Phú Hài cũ, thành phố Phan Thiết cũ, tỉnh Bình Thuận cũ), tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Từ trung tâm đô thị Phan Thiết, quý vị đi theo đại lộ Thủ Khoa Huân hoặc đường Võ Nguyên Giáp về hướng đông bắc đi Mũi Né khoảng 6 cây số tới khu vực cầu Phú Hài thuộc phường Phú Thủy (phường Phú Hài cũ), rẽ vào đường Võ Dân ven bờ bắc sông Phú Hài khoảng vài trăm mét là tới cổng Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài.
- Toạ độ
- 10.94528, 108.14215
Khi tới chiêm bái Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài, quý vị đang bước vào một không gian thờ tự tôn nghiêm của cộng đồng cư dân vùng biển. Xin quý vị mặc trang phục lịch sự, kín đáo, bước qua cửa ngạch hai bên chứ không giẫm chân lên bậu cửa gỗ của chính điện, giữ trật tự khi thắp hương tại các lư hương ngoài sân và trong điện, đồng thời không tự ý chạm tay vào các pho tượng thờ, chuông đồng và đồ tế khí cổ trên hương án.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài (Thiên Hậu Cung Phan Thiết)
Contribute photos, information or video for Phú Hài Thiên Hậu Temple (Phan Thiết Thiên Hậu Palace)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài được xây dựng vào năm nào và gắn với sự tích gì?
Ngôi miếu được khởi dựng vào năm Ất Tỵ 1725 (niên hiệu Ung Chính thứ 3 nhà Thanh, cuối thời chúa Nguyễn Phúc Chu) bên bến thương thuyền chợ Dinh và cửa biển Phố Hài xưa, sau đó đại trùng tu năm 1774. Dân gian lưu truyền sự tích chiếc thuyền buôn người Hoa ghé bờ sông Phú Hài sửa chữa và thỉnh tượng Bà lên gò đất ven sông, khi sửa xong thuyền thì pho tượng nặng trĩu không ai khiêng xuống thuyền được, hoặc thuyền quay mũi ra cửa biển không được phải khấn vái Bà mới xuôi buồm, nên thương nhân đã góp tiền lập miếu thờ ngay tại đó.
Vì sao sử sách có chỗ ghi Thiên Hậu Thánh Mẫu họ Lâm, có chỗ lại ghi họ Ôn?
Theo thần phả chuẩn của tín ngưỡng Ma Tổ vùng Phúc Kiến và các hội quán người Hoa, Thiên Hậu Thánh Mẫu tên thật là Lâm Mặc Nương (sinh năm 960 tại đảo Mi Châu, huyện Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến, con gái ông Lâm Nguyện). Tuy nhiên, sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn khi chép về đền thờ Thiên Hậu ở tỉnh Bình Thuận lại ghi nguyên văn bà là con gái họ Ôn người Phúc Kiến có tài gọi gió mưa cứu người trên biển. Bài viết ghi nhận trung thực cả hai nguồn tư liệu này.
Pho tượng Bà Thiên Hậu cổ gần 300 năm tuổi của Chùa Bà Phú Hài hiện đang ở đâu?
Vào khoảng giữa thế kỷ 20 (giai đoạn 1940 - 1946), khi ngôi Dinh Bà Thiên Hậu cổ ở chợ Dinh Phú Hài bị hỏa hoạn thiêu hủy nặng nề, các bô lão người Hoa đã kịp thời rước pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu bằng gỗ quý (thỉnh từ Phúc Kiến sang từ thế kỷ 18) về bảo tồn và phối thờ trang trọng tại gian giữa chánh điện Quan Đế Miếu (Chùa Ông Phan Thiết). Đến giai đoạn 1995 - 2003, Chùa Bà Phú Hài đã được phục dựng khang trang lại trên nền đất cổ ven sông.
Lễ hội lớn nhất trong năm tại Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài diễn ra vào ngày nào?
Ngày lễ trọng đại nhất trong năm tại chùa là Đại lễ Vía Bà Thiên Hậu diễn ra vào ngày 23 tháng 3 âm lịch (kỷ niệm ngày đản sinh của Thiên Hậu Thánh Mẫu) với các nghi thức mộc dục, tế lễ cổ truyền, dâng lễ vật và múa lân sư rồng. Ngoài ra, miếu còn tổ chức lễ lớn vào rằm tháng Giêng, ngày 9 tháng 9 âm lịch (ngày Bà phi thăng) và gắn kết với Lễ hội Nghinh Ông Quan Thánh Phan Thiết.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài thuộc phường và tỉnh nào?
Trước ngày 1 tháng 7 năm 2025, di tích thuộc khu phố 1, phường Phú Hài, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội (hợp nhất ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận, Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng) và Nghị quyết số 1671/NQ-UBTVQH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025 (hợp nhất các phường Phú Hài, Thanh Hải và Phú Thủy thành phường Phú Thủy), Chùa Bà Thiên Hậu Phú Hài hiện nay thuộc phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng.