Đi dọc đường Trần Hưng Đạo ở Phan Thiết, quý vị sẽ thấy một mặt tiền trắng vươn lên theo một dáng khó gọi tên. Hai mái dốc chụm vào nhau ở giữa như hai vạt vải, và từ khối ấy nhô lên một cần thẳng đứng mang cây thánh giá. Có người nhìn thấy cánh buồm, có người thấy mũi tàu rẽ sóng, hợp với một thành phố biển sống bằng nghề chài lưới.
Người thiết kế muốn nói một điều khác. Mặt tiền ấy cách điệu mũ mitra và gậy mục tử, hai vật dấu của chức giám mục. Đây là Nhà thờ chính tòa Phan Thiết, nơi đặt ngai của vị giám mục coi sóc giáo phận Phan Thiết, và nó mang hình của chức vụ ấy ngay ở bộ mặt nhìn ra phố.
INgai, Mũ Và Gậy Của Giám Mục
Muốn hiểu mặt tiền của nhà thờ này thì phải hiểu ba vật mà người Công Giáo gắn với vị giám mục: ngai, mũ và gậy. Ngai đặt trong nhà thờ chính tòa, và chính nó làm nên chữ chính tòa. Mũ và gậy thì giám mục mang theo khi cử hành phụng vụ ở bất cứ đâu trong giáo phận.
Theo nghi thức Công Giáo, mũ mitra là mũ cao có hai vạt nhọn chụm lại ở đỉnh, giám mục đội khi cử hành các nghi lễ trọng. Gậy mục tử là cây gậy có đầu uốn cong như gậy người chăn chiên, nhắc rằng giám mục là người chăn dắt đàn chiên được trao cho mình. Ngai, tiếng Latinh là cathedra, là ghế đặt cố định trong cung thánh nhà thờ chính tòa, tượng trưng cho quyền giảng dạy và coi sóc của giám mục đối với cả giáo phận. Từ chữ cathedra mà có tên gọi nhà thờ chính tòa trong các thứ tiếng châu Âu.
Vì đặt ngai giám mục, nhà thờ chính tòa là nhà thờ mẹ của mọi nhà thờ trong giáo phận. Khác một nhà thờ giáo xứ thường, nơi đây là chỗ cử hành những việc thuộc về cả giáo phận: giám mục nhận giáo phận, truyền chức linh mục, làm phép dầu thánh vào Thứ Năm Tuần Thánh rồi chia về các giáo xứ. Nhưng nhà thờ chính tòa không thôi là nhà thờ giáo xứ. Ở Phan Thiết vẫn có giáo xứ Chính Tòa, người địa phương quen gọi theo tên cũ là Lạc Đạo, với cha xứ và sáu giáo họ, theo lược sử của giáo phận có 4.756 giáo dân.
Nhiều người thấy mặt tiền lạ rồi cho rằng người thiết kế lấy dáng con thuyền, vì Phan Thiết là thành phố biển. Theo các trang giới thiệu nhà thờ Công Giáo, ý gốc là cách điệu mũ và gậy giám mục, còn hình ảnh con tàu rẽ sóng là cách người xem ví von về sau. Hai cách nhìn không loại nhau, nhưng quý vị nên biết đâu là ý của công trình và đâu là cách đọc của người đi đường.
IITừ Nhà Nguyện Mái Lá Tới Nhà Thờ Chính Tòa
Nhà thờ chính tòa hôm nay là lớp thứ ba trên cùng một họ đạo. Lớp đầu là một nhà nguyện mái lá vách tre, lớp thứ hai là ngôi thánh đường gạch lợp ngói cuối thế kỷ 19, lớp thứ ba là công trình đầu thập niên 1990.
- 1875 tới 1880Nhà nguyện đầu tiênThừa sai Archimbaud, tên Việt là cha Đức, cùng giáo dân dựng một nhà nguyện mái lá vách tre ở làng Lạc Đạo, trên đất do một vị quan địa phương họ Nghiêm hiến.
- 1885Lập giáo xứTheo lược sử giáo xứ trên trang giáo phận Phan Thiết, giáo xứ được lập năm này cùng với việc hình thành các họ đạo mới trong vùng.
- 1890Thánh đường gạchDưới thời cha Labiausse, tên Việt là cha Sáng, họ đạo xây ngôi thánh đường bằng gạch lợp ngói. Ngôi này được tu bổ và mở rộng nhiều lần trong một thế kỷ sau đó.
- 1975Lập giáo phậnNgày 30 tháng 1 năm 1975, Đức Giáo hoàng Phaolô VI ban tông sắc lập giáo phận Phan Thiết, tách từ giáo phận Nha Trang. Nhà thờ giáo xứ Lạc Đạo được chọn làm nhà thờ chính tòa.
- 1992Khởi công ngôi mớiNgày 3 tháng 4 năm 1992, cha xứ Giuse Nguyễn Tiến Huynh cùng giáo phận và giáo xứ khởi công xây nhà thờ chính tòa mới.
- 1993Cung hiếnNgày 15 tháng 8 năm 1993, lễ Đức Mẹ Lên Trời, nhà thờ được khánh thành và cung hiến.
- 2013Sơn lạiToàn bộ công trình được sơn lại, theo trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam.
Có một chỗ các nguồn ghi không khớp hẳn. Bảng dữ kiện của thư viện và lược sử giáo xứ ghi năm lập giáo xứ là 1885, còn trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam kể mốc khởi đầu là nhà nguyện dựng khoảng năm 1875 tới 1880 và nói nhà thờ có tuổi đời hơn 130 năm. Hai con số này không mâu thuẫn: một bên đếm từ lúc có nơi cầu nguyện, một bên đếm từ lúc họ đạo được lập thành giáo xứ. Chúng tôi ghi cả hai để quý vị hiểu vì sao các bài viết về nơi này ghi tuổi khác nhau.
Về giáo phận, trang Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận Phan Thiết lúc lập có khoảng 77.000 tín hữu, tới cuối năm 2017 là 185.843. Bổn mạng giáo phận là Đức Maria Mẹ Thiên Chúa. Giám mục hiện nay là Đức cha Giuse Đỗ Mạnh Hùng, được bổ nhiệm ngày 3 tháng 12 năm 2019. Năm 2025, giáo phận mừng năm thánh kỷ niệm 50 năm thành lập.
IIIMột Nhà Thờ Chính Tòa Của Thập Niên 1990
Phần lớn nhà thờ chính tòa ở Việt Nam là công trình của thế kỷ 19 hoặc nửa đầu thế kỷ 20, theo lối Gothic hay Roman. Phan Thiết thuộc số ít nhà thờ chính tòa được dựng mới hoàn toàn trong thập niên 1990, và người thiết kế không mượn lại những lối cũ ấy. Thay cho hai tháp nhọn và cửa sổ hoa hồng là một mặt tiền dựng thành biểu tượng.
Hai mái dốc chụm lại gợi hình mũ mitra, cần thẳng đứng mang thánh giá gợi hình gậy mục tử. Cả mặt tiền là một lời giới thiệu rằng đây là nhà thờ của giám mục.
Trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam ghi nhà thờ dài 46 mét, rộng 29 mét, trên khu đất 6.395 mét vuông. Chúng tôi chưa gặp số đo này trong nguồn của giáo xứ.
Cùng nguồn ấy ghi tháp chuông cao 28 mét, treo ba quả chuông với ba âm khác nhau. Con số được ghi lại như nguồn công bố, chưa đối chiếu được với nguồn thứ hai.
Bề ngang lớn so với chiều dài, cho lòng nhà thờ rộng và thoáng, hợp với khí hậu nắng gió của vùng biển và với những lễ đông người của giáo phận.
Chiều cao của tháp chuông ở đây khiêm tốn so với nhiều nhà thờ chính tòa khác. Người thiết kế đặt sức nặng thị giác vào mặt tiền chứ không vào tháp. Đứng từ phía đường Trần Hưng Đạo nhìn vào, thứ quý vị nhớ là hình khối của mũ và gậy, chứ không phải độ cao.
Vì mặt tiền trông mới, có người tưởng nhà thờ chính tòa Phan Thiết không có bề dày lịch sử. Thực ra ngôi nhà thờ hiện nay là lần dựng thứ ba trên cùng một họ đạo có từ cuối thế kỷ 19. Cái mới là công trình, còn cộng đoàn thì đã có hơn một trăm ba mươi năm.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bản của Giáo hội. Cần nói thẳng rằng Công Giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ xưa thường quay theo hướng phụng vụ, còn nhà thờ trong phố thường theo trục đường và khuôn đất sẵn có. Những gì viết dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Xét về đại thế, Phan Thiết là một thành phố biển nằm trên dải đất thấp ven bờ, có sông Cà Ty chảy qua lòng phố ra cửa biển. Theo lối đọc cổ truyền, đây là vùng thủy thế mạnh hơn sơn thế: nước là yếu tố chủ, núi ở xa. Nơi thủy thế mạnh thì sách xưa chú ý tới chỗ nước tụ và chỗ nước đi, hơn là tìm chỗ tựa lưng vào núi.
Nhà thờ đứng ngay bên đường Trần Hưng Đạo, một trục lớn của thành phố. Trong phép xem đất vùng phố, con đường lớn trước mặt được coi như dòng nước khô, vì người và xe chảy trên đó như nước chảy. Công trình quay mặt ra trục ấy là thế nghênh thủy, đón dòng chảy của phố vào sân trước.
Về hình khối, mặt tiền nhọn vươn lên thuộc dạng hình Hỏa theo ngũ hành hình thể. Ở một vùng thủy thế mạnh, đặt một khối Hỏa làm điểm nhấn là thế Thủy Hỏa đối đãi, hai hành đối nhau mà giữ cân bằng cho nhau. Người đọc phong thủy sẽ nói khối nhọn ấy làm cho công trình không bị chìm vào nền phố thấp và phẳng.
Sau cùng là cái minh đường. Khoảng sân giữa mặt tiền và đường lớn là chỗ khí tụ trước khi vào nhà theo sách xưa, và cũng là chỗ giáo dân của giáo phận tụ lại trong những lễ lớn. Chúng tôi ghi nhận xét này như một cách nhìn đối chiếu. Người dựng nhà thờ làm việc theo truyền thống kiến trúc nhà thờ chứ không theo sách địa lý phương Đông.
VLễ Của Giáo Xứ Và Của Giáo Phận
Nhà thờ chính tòa giữ hai lớp lễ: lễ bổn mạng của giáo xứ Chính Tòa, và các lễ của giáo phận mà giám mục chủ sự tại đây. Bài chỉ ghi theo ngày trong năm phụng vụ.
| Thời điểm | Lễ | Ý nghĩa ở nhà thờ chính tòa Phan Thiết |
|---|---|---|
| Thứ Sáu sau Chúa nhật lễ Mình Máu Thánh Chúa | Thánh Tâm Chúa Giêsu | Lễ bổn mạng giáo xứ Chính Tòa theo lược sử giáo xứ. |
| 1 tháng 1 | Đức Maria Mẹ Thiên Chúa | Lễ bổn mạng giáo phận Phan Thiết theo trang Hội đồng Giám mục. |
| 30 tháng 1 | Kỷ niệm lập giáo phận | Ngày ban tông sắc lập giáo phận năm 1975. |
| Thứ Năm Tuần Thánh | Thánh lễ làm phép dầu | Linh mục đoàn giáo phận quy tụ về nhà thờ chính tòa, dầu thánh được làm phép và chia về các giáo xứ. |
| 15 tháng 8 | Đức Mẹ Lên Trời và kỷ niệm cung hiến | Ngôi nhà thờ hiện nay được cung hiến đúng ngày lễ này năm 1993. |
Cũng nên biết rằng lễ Thánh Tâm không có ngày cố định theo dương lịch mà đi theo lễ Phục Sinh, nên mỗi năm rơi vào một ngày khác, thường trong tháng 6. Tháng 6 vì thế cũng là tháng kính Thánh Tâm trong nếp đạo của người Công Giáo Việt Nam.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 587 đường Trần Hưng Đạo, phường Phan Thiết (phường Lạc Đạo cũ, thành phố Phan Thiết cũ), tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 587 đường Trần Hưng Đạo, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, tức phường Lạc Đạo cũ của thành phố Phan Thiết cũ thuộc tỉnh Bình Thuận cũ.
- Toạ độ
- 10.9221, 108.0949
Đây là nhà thờ đang cử hành phụng vụ và là nơi đặt ngai giám mục, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, không mặc đồ đi biển vào trong, bỏ mũ, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại hay chụp ảnh khi đang có thánh lễ. Nếu muốn chụp mặt tiền, xin đứng ở phía sân ngoài để không cản lối người đi lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Phan Thiết
Contribute photos, information or video for Phan Thiet CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Phan Thiết ở đâu
Ở số 587 đường Trần Hưng Đạo, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, tức phường Lạc Đạo cũ thuộc tỉnh Bình Thuận cũ. Đây là nhà thờ chính tòa của giáo phận Phan Thiết, đồng thời là nhà thờ của giáo xứ Chính Tòa, người địa phương quen gọi là Lạc Đạo.
Mặt tiền nhà thờ chính tòa Phan Thiết có ý nghĩa gì
Mặt tiền cách điệu mũ mitra và gậy mục tử, hai vật dấu của chức giám mục, để nói rằng đây là nhà thờ đặt ngai của giám mục. Nhiều người ví dáng ấy như con tàu rẽ sóng, đó là cách nhìn của người xem, không phải ý gốc của công trình.
Nhà thờ chính tòa Phan Thiết xây năm nào
Ngôi nhà thờ hiện nay khởi công ngày 3 tháng 4 năm 1992 dưới thời cha xứ Giuse Nguyễn Tiến Huynh và được cung hiến ngày 15 tháng 8 năm 1993. Trước đó trên cùng họ đạo đã có nhà nguyện mái lá cuối thế kỷ 19 và ngôi thánh đường gạch năm 1890.
Giáo phận Phan Thiết thành lập năm nào
Giáo phận Phan Thiết được lập theo tông sắc của Đức Giáo hoàng Phaolô VI ngày 30 tháng 1 năm 1975, tách từ giáo phận Nha Trang. Bổn mạng giáo phận là Đức Maria Mẹ Thiên Chúa. Năm 2025 giáo phận mừng 50 năm thành lập.
Nhà thờ chính tòa khác nhà thờ thường thế nào
Nhà thờ chính tòa là nhà thờ đặt ngai của giám mục, mỗi giáo phận có một. Nó vẫn là nhà thờ của một giáo xứ, nhưng thêm vai nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi giám mục truyền chức linh mục và làm phép dầu thánh vào Thứ Năm Tuần Thánh.