Đi dọc đường Trần Hưng Đạo ở Phan Thiết, quý vị sẽ thấy một mặt tiền trắng vươn lên theo một dáng khó gọi tên. Hai mái dốc chụm vào nhau ở giữa như hai vạt vải, và từ khối ấy nhô lên một cần thẳng đứng mang cây thánh giá. Có người nhìn thấy cánh buồm, có người thấy mũi tàu rẽ sóng, hợp với một thành phố biển sống bằng nghề chài lưới.
Người thiết kế muốn nói một điều khác. Mặt tiền ấy cách điệu mũ mitra và gậy mục tử, hai vật dấu của chức giám mục trong Công Giáo. Đây là Nhà thờ chính tòa Phan Thiết, mang tước hiệu Thánh Tâm Chúa Giêsu, nơi đặt ngai của vị giám mục coi sóc giáo phận Phan Thiết, và công trình mang hình của chức vụ ấy ngay ở bộ mặt nhìn ra phố.
INgai, mũ và gậy của giám mục
Muốn hiểu mặt tiền của nhà thờ này thì phải hiểu ba vật mà người Công Giáo gắn với vị giám mục gồm ngai, mũ và gậy. Ngai đặt trong nhà thờ chính tòa, và chính nó làm nên chữ chính tòa. Mũ và gậy thì giám mục mang theo khi cử hành phụng vụ ở bất cứ đâu trong giáo phận.
Theo nghi thức Công Giáo, mũ mitra là mũ cao có hai vạt nhọn chụm lại ở đỉnh, giám mục đội khi cử hành các nghi lễ trọng. Gậy mục tử là cây gậy có đầu uốn cong như gậy người chăn chiên, nhắc rằng giám mục là người chăn dắt đàn chiên được trao cho mình. Ngai, tiếng Latinh là cathedra, là ghế đặt cố định trong cung thánh nhà thờ chính tòa, tượng trưng cho quyền giảng dạy và coi sóc của giám mục đối với cả giáo phận. Từ chữ cathedra mà có tên gọi nhà thờ chính tòa trong các thứ tiếng châu Âu.
Vì đặt ngai giám mục, nhà thờ chính tòa là nhà thờ mẹ của mọi nhà thờ trong giáo phận. Khác một nhà thờ giáo xứ thường, nơi đây là chỗ cử hành những việc thuộc về cả giáo phận như giám mục nhận giáo phận, truyền chức linh mục, làm phép dầu thánh vào Thứ Năm Tuần Thánh rồi chia về các giáo xứ. Nhưng nhà thờ chính tòa không thôi là nhà thờ giáo xứ. Ở Phan Thiết vẫn có giáo xứ Chính Tòa, người địa phương quen gọi theo tên cũ là Lạc Đạo, chia thành sáu giáo họ. Theo kỷ yếu giáo phận Phan Thiết, từ giáo xứ mẹ này đã tách ra bốn giáo xứ và giáo họ con gồm Phú Lâm, Phú Hội, Đức Thắng và giáo họ biệt lập Tiến Thành.
Nhiều người thấy mặt tiền lạ rồi cho rằng người thiết kế lấy dáng con thuyền, vì Phan Thiết là thành phố biển. Theo các trang giới thiệu nhà thờ Công Giáo, ý gốc là cách điệu mũ và gậy giám mục, còn hình ảnh con tàu rẽ sóng là cách người xem ví von về sau. Hai cách nhìn không loại nhau, nhưng quý vị nên biết đâu là ý của công trình và đâu là cách đọc của người đi đường.
IITừ nhà nguyện mái lá tới nhà thờ chính tòa
Nhà thờ chính tòa hôm nay là lớp thứ ba trên cùng một họ đạo. Lớp đầu là một nhà nguyện mái lá vách tre, lớp thứ hai là ngôi thánh đường gạch lợp ngói cuối thế kỷ 19, lớp thứ ba là công trình đầu thập niên 1990.
- 1875 tới 1880Nhà nguyện đầu tiênThừa sai Hội Thừa sai Paris là cha Archimbaud, tên Việt là cha Đức, cùng giáo dân gốc Bình Định và Quảng Bình dựng nhà nguyện mái lá vách tre ở làng Lạc Đạo trên khu đất có sự giúp sức của quan Đốc phủ Nghiêm.
- 1885Mở sáu họ đạoTheo kỷ yếu giáo phận Phan Thiết, cha Archimbaud Đức và cha An từ sở Kim Ngọc và Tầm Hưng mở thêm sáu họ đạo mới, trong đó có Phan Thiết tức Lạc Đạo. Giám mục Phanxicô Xaviê Van Camelbeke Hân tại Bình Định cử cha Archimbaud về coi sóc họ đạo.
- 1890Thánh đường gạchCha Labiausse, tên Việt là cha Sáng, cho xây dựng ngôi thánh đường bằng gạch lợp ngói rộng rãi hơn. Sau năm 1945 nhà thờ được cha Brugidou Báu tu sửa, năm 1956 có linh mục quản xứ người Việt đầu tiên là cha Giuse Nguyễn Minh Chiếu, và năm 1964 cha Victor Caillon Năng xây dựng nhà xứ.
- 30 tháng 1 năm 1975Lập giáo phậnĐức Giáo hoàng Phaolô VI ban tông sắc lập giáo phận Phan Thiết, tách từ giáo phận Nha Trang. Nhà thờ giáo xứ Lạc Đạo được chọn làm nhà thờ chính tòa. Đức cha Nicolas Huỳnh Văn Nghi làm Giám quản Tông tòa từ tháng 3 năm 1975 rồi làm Giám mục chính tòa từ ngày 6 tháng 12 năm 1979.
- 3 tháng 4 năm 1992Khởi công ngôi mớiCha xứ Giuse Nguyễn Tiến Huynh, quản xứ giai đoạn 1991 tới 2005, cùng giáo phận và giáo xứ khởi công xây nhà thờ chính tòa mới.
- 15 tháng 8 năm 1993Cung hiếnĐúng lễ Đức Mẹ Lên Trời, ngôi nhà thờ chính tòa mới được khánh thành và cung hiến.
- 2013 và 2020Trùng tu và sơn mớiNăm 2013 công trình được sơn lại dưới thời cha Gioan Baotixita Hoàng Văn Khanh, và tháng 4 năm 2020 cha xứ Phêrô Võ Tấn Luật cho trùng tu, sơn sửa lại thánh đường.
Có hai chi tiết sử liệu mà các nguồn ghi khác nhau nhẹ. Thứ nhất, bảng dữ kiện của thư viện và kỷ yếu giáo phận Phan Thiết ghi mốc năm 1885 khi cha Archimbaud Đức và cha An mở thêm sáu họ đạo mới trong vùng, còn trang lược sử của giáo xứ Chính Tòa kể mốc khởi đầu là nhà nguyện mái lá dựng khoảng năm 1875 tới 1880. Hai con số này bổ sung cho nhau khi một bên đếm từ lúc dựng nơi cầu nguyện đầu tiên, một bên đếm từ lúc lập họ đạo chính thức. Thứ hai, về cha Labiausse Sáng, cả hai nguồn đều ghi năm 1890 ngài xây thánh đường bằng gạch lợp ngói, riêng bản lược sử trên blog giáo xứ có mở ngoặc ghi niên khóa chánh xứ 1905 tới 1908. Thư viện ghi rõ cả hai chi tiết để bạn đọc tiện đối chiếu.
Về giáo phận, trang Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận Phan Thiết lúc lập năm 1975 có khoảng 77.000 tín hữu, tới cuối năm 2017 là 185.843 tín hữu trên diện tích 7.812 km2. Bổn mạng giáo phận là Đức Maria Mẹ Thiên Chúa. Trong lòng nhà thờ chính tòa hiện là nơi an nghỉ của hai vị giám mục từng coi sóc giáo phận là Đức cha Nicolas Huỳnh Văn Nghi (qua đời năm 2015) và Đức cha Giuse Vũ Duy Thống (qua đời năm 2017). Giám mục đương nhiệm là Đức cha Giuse Đỗ Mạnh Hùng, được bổ nhiệm ngày 3 tháng 12 năm 2019, đã chủ sự lễ khai mạc Năm Thánh kỷ niệm 50 năm thành lập giáo phận vào ngày 1 tháng 1 năm 2024 hướng tới mốc năm 2025.
IIIMột nhà thờ chính tòa của thập niên 1990
Phần lớn nhà thờ chính tòa ở Việt Nam là công trình của thế kỷ 19 hoặc nửa đầu thế kỷ 20, theo lối Gothic hay Roman. Phan Thiết thuộc số ít nhà thờ chính tòa được dựng mới hoàn toàn trong thập niên 1990, và người thiết kế không mượn lại những lối cũ ấy. Thay cho hai tháp nhọn và cửa sổ hoa hồng là một mặt tiền dựng thành biểu tượng.
Hai mái dốc chụm lại gợi hình mũ mitra, cần thẳng đứng mang thánh giá gợi hình gậy mục tử. Cả mặt tiền là một lời giới thiệu rằng đây là nhà thờ của giám mục.
Trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam ghi nhà thờ dài 46 m, rộng 29 m, nằm trên khuôn viên rộng 6.395 m2. Thư viện chưa gặp số đo này trong văn bản của giáo xứ.
Cùng nguồn ấy ghi tháp chuông cao 28 m, treo ba quả chuông với ba âm khác nhau. Con số được ghi lại như nguồn công bố, chưa đối chiếu được với nguồn thứ hai.
Trong khuôn viên còn có ngôi nhà xứ một tầng hình vuông xây dựng năm 1964 dưới thời cha Victor Caillon Năng, trùng tu năm 2006, cùng đài Đức Mẹ và nhà sinh hoạt giáo lý khánh thành năm 2000.
Chiều cao của tháp chuông ở đây khiêm tốn so với nhiều nhà thờ chính tòa khác. Người thiết kế đặt sức nặng thị giác vào mặt tiền chứ không vào tháp. Đứng từ phía đường Trần Hưng Đạo nhìn vào, thứ quý vị nhớ là hình khối của mũ và gậy, chứ không phải độ cao.
Vì mặt tiền trông mới, có người tưởng nhà thờ chính tòa Phan Thiết không có bề dày lịch sử. Thực ra ngôi nhà thờ hiện nay là lần dựng thứ ba trên cùng một họ đạo có từ cuối thế kỷ 19. Cái mới là công trình, còn cộng đoàn thì đã có hơn một trăm ba mươi năm.
IVThế đất và hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bản của Giáo hội. Cần nói thẳng rằng Công Giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ xưa thường quay theo hướng phụng vụ, còn nhà thờ trong phố thường theo trục đường và khuôn đất sẵn có. Những gì viết dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Xét về đại thế, Phan Thiết là một thành phố biển nằm trên dải đất thấp ven bờ, có sông Cà Ty chảy qua lòng phố ở phía đông bắc nhà thờ rồi đổ ra cửa biển. Theo lối đọc cổ truyền, đây là vùng thủy thế mạnh hơn sơn thế khi nước là yếu tố chủ, núi ở xa. Nơi thủy thế mạnh thì sách xưa chú ý tới chỗ nước tụ và chỗ nước đi, hơn là tìm chỗ tựa lưng vào núi.
Nhà thờ đứng ngay bên đường Trần Hưng Đạo, một trục lớn của thành phố. Trong phép xem đất vùng phố, con đường lớn trước mặt được coi như dòng nước khô, vì người và xe chảy trên đó như nước chảy. Công trình quay mặt ra trục ấy là thế nghênh thủy, đón dòng chảy của phố vào sân trước.
Về hình khối, mặt tiền nhọn vươn lên thuộc dạng hình Hỏa theo ngũ hành hình thể. Ở một vùng thủy thế mạnh, đặt một khối Hỏa làm điểm nhấn là thế Thủy Hỏa đối đãi, hai hành đối nhau mà giữ cân bằng cho nhau. Người đọc phong thủy sẽ nói khối nhọn ấy làm cho công trình không bị chìm vào nền phố thấp và phẳng.
Sau cùng là cái minh đường. Khoảng sân giữa mặt tiền và đường lớn là chỗ khí tụ trước khi vào nhà theo sách xưa, và cũng là chỗ giáo dân của giáo phận tụ lại trong những lễ lớn. Thư viện ghi nhận xét này như một cách nhìn đối chiếu. Người dựng nhà thờ làm việc theo truyền thống kiến trúc nhà thờ chứ không theo sách địa lý phương Đông.
VLễ của giáo xứ và của giáo phận
Nhà thờ chính tòa giữ hai lớp lễ gồm lễ bổn mạng của giáo xứ Chính Tòa và các lễ của giáo phận mà giám mục chủ sự tại đây. Bài chỉ ghi theo ngày trong năm phụng vụ.
| Thời điểm | Lễ | Ý nghĩa ở nhà thờ chính tòa Phan Thiết |
|---|---|---|
| Thứ Sáu sau Chúa nhật lễ Mình Máu Thánh Chúa | Thánh Tâm Chúa Giêsu | Lễ bổn mạng giáo xứ Chính Tòa theo lược sử giáo xứ. |
| 1 tháng 1 | Đức Maria Mẹ Thiên Chúa | Lễ bổn mạng giáo phận Phan Thiết theo trang Hội đồng Giám mục Việt Nam. |
| 30 tháng 1 | Kỷ niệm lập giáo phận | Ngày ban tông sắc lập giáo phận năm 1975. |
| Thứ Năm Tuần Thánh | Thánh lễ làm phép dầu | Linh mục đoàn giáo phận quy tụ về nhà thờ chính tòa, dầu thánh được làm phép và chia về các giáo xứ. |
| 15 tháng 8 | Đức Mẹ Lên Trời và kỷ niệm cung hiến | Ngôi nhà thờ hiện nay được cung hiến đúng ngày lễ này năm 1993. |
Cũng nên biết rằng lễ Thánh Tâm không có ngày cố định theo dương lịch mà đi theo lễ Phục Sinh, nên mỗi năm rơi vào một ngày khác, thường trong tháng 6. Tháng 6 vì thế cũng là tháng kính Thánh Tâm trong nếp đạo của người Công Giáo Việt Nam.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 587 đường Trần Hưng Đạo, phường Phan Thiết (phường Lạc Đạo cũ, thành phố Phan Thiết cũ), tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 587 đường Trần Hưng Đạo (một số văn bản cũ ghi số 402 Trần Hưng Đạo), phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, tức phường Lạc Đạo cũ của thành phố Phan Thiết cũ thuộc tỉnh Bình Thuận cũ.
- Toạ độ
- 10.9221, 108.0949
Đây là nhà thờ đang cử hành phụng vụ và là nơi đặt ngai giám mục, nên khách ghé thăm cần giữ trang phục kín đáo, không mặc đồ đi biển vào trong, bỏ mũ, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại hay chụp ảnh khi đang có thánh lễ. Nếu muốn chụp mặt tiền, xin đứng ở phía sân ngoài để không cản lối người đi lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Phan Thiết
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Phan Thiết ở đâu?
Ở số 587 đường Trần Hưng Đạo (số cũ 402 Trần Hưng Đạo), phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, tức phường Lạc Đạo cũ thuộc tỉnh Bình Thuận cũ. Đây là nhà thờ chính tòa của giáo phận Phan Thiết, đồng thời là nhà thờ của giáo xứ Chính Tòa, người địa phương quen gọi là Lạc Đạo.
Mặt tiền nhà thờ chính tòa Phan Thiết có ý nghĩa gì?
Mặt tiền cách điệu mũ mitra và gậy mục tử, hai vật dấu của chức giám mục, để nói rằng đây là nhà thờ đặt ngai của giám mục. Nhiều người ví dáng ấy như con tàu rẽ sóng, đó là cách nhìn của người xem, không phải ý gốc của công trình.
Nhà thờ chính tòa Phan Thiết xây năm nào?
Ngôi nhà thờ hiện nay khởi công ngày 3 tháng 4 năm 1992 dưới thời cha xứ Giuse Nguyễn Tiến Huynh và được cung hiến ngày 15 tháng 8 năm 1993. Trước đó trên cùng họ đạo đã có nhà nguyện mái lá cuối thế kỷ 19 và ngôi thánh đường gạch năm 1890.
Giáo phận Phan Thiết thành lập năm nào?
Giáo phận Phan Thiết được lập theo tông sắc của Đức Giáo hoàng Phaolô VI ngày 30 tháng 1 năm 1975, tách từ giáo phận Nha Trang. Bổn mạng giáo phận là Đức Maria Mẹ Thiên Chúa. Ngày 1 tháng 1 năm 2024 giáo phận khai mạc Năm Thánh mừng 50 năm thành lập hướng tới năm 2025.
Nhà thờ chính tòa khác nhà thờ thường thế nào?
Nhà thờ chính tòa là nhà thờ đặt ngai của giám mục, mỗi giáo phận có một. Nó vẫn là nhà thờ của một giáo xứ, nhưng thêm vai nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi giám mục truyền chức linh mục và làm phép dầu thánh vào Thứ Năm Tuần Thánh.