Men theo những bậc gạch cổ rêu phong uốn lượn dưới tán thông già và những gốc mít, gốc đại cổ thụ trên sườn núi Tiêu thuộc phường Tam Sơn, tỉnh Bắc Ninh, bước chân người hành hương tự khắc chậm lại giữa không gian tĩnh mịch không một tiếng ồn phố thị. Ở lưng chừng ngọn núi thấp từng nằm bên bờ dòng sông Tiêu Tương huyền thoại của đất Cổ Pháp, những mái ngói mũi hài thâm nâu của Chùa Tiêu, tên chữ là Thiên Tâm Tự hay Tiêu Sơn Tự, hiện ra trầm mặc giữa vườn tháp cổ. Tại ngôi nhà Tổ phía sau chính điện, bên trong lồng kính chân không trang nghiêm là toàn thân xá lợi của Thiền sư Như Trí ngồi kiết già bất hoại suốt hơn ba trăm năm kể từ ngày ngài nhập tịch năm Quý Mão (1723).
Không chỉ nổi danh bởi phép tượng táng kỳ diệu của bậc cao tăng thời Lê Trung hưng, ngọn núi và ngôi chùa này còn giữ vị trí khởi nguồn đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Hơn một thiên niên kỷ trước, chính tại sơn môn Tiêu Sơn, hai bậc đại sư Lý Khánh Văn và Lý Vạn Hạnh đã nuôi dưỡng, truyền dạy kinh sử và đạo lý trị quốc cho cậu bé Lý Công Uẩn, chuẩn bị cho cuộc chuyển giao triều đại hòa bình năm 1009 và chiếu dời đô mở ra kỷ nguyên Thăng Long năm 1010.
ITổ Đình Núi Tiêu Sơn Và Mạch Nguồn Vương Triều Lý
Chùa Tiêu tọa lạc trên sườn núi Tiêu (núi Tiêu Sơn), thuộc địa bàn phường Tam Sơn, tỉnh Bắc Ninh (trước ngày 01 tháng 7 năm 2025 là phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn cũ, sau khi hợp nhất phường Tương Giang và phường Tam Sơn cũ theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 lấy tên là phường Tam Sơn). Trong hệ thống địa danh cổ của vùng Kinh Bắc, núi Tiêu nằm ở trung tâm châu Cổ Pháp (còn gọi là hương Diên Uẩn hay hương Cổ Pháp), vùng đất phát tích của vương triều Lý. Ngôi chùa mang nhiều tên chữ qua các thời kỳ lịch sử: Tiêu Sơn Tự (焦山寺) gọi theo tên núi, Pháp Ấn Tự (法印寺) gắn với ngôi chùa cổ dưới chân núi và đặc biệt là Thiên Tâm Tự (天心寺), tức ngôi chùa giữ trọn cái tâm sáng của trời đất.
Theo cấu trúc không gian cổ truyền của sơn môn Tiêu Sơn, xưa kia nơi đây gồm hai cụm chùa gắn bó mật thiết với nhau trên cùng một ngọn núi: chùa Thượng ở lưng chừng sườn phía đông nam mang tên Thiên Tâm Tự và chùa Hạ ở phía tây nam chân núi mang tên Pháp Ấn Tự (nơi lưu giữ tấm bia đá khắc năm Dương Hòa thứ 5 đời vua Lê Thần Tông, tức năm 1639, và từng có quả chuông đồng lớn mệnh danh là Tiêu Sơn chung trong bộ tứ đại khí của vùng Kinh Bắc xưa). Ngày nay, khi nhắc đến Chùa Tiêu, nhân dân và giới nghiên cứu thường chỉ chung toàn bộ khu di tích Phật giáo trên sườn núi Tiêu Sơn.
Trong lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Chùa Tiêu Sơn là một trong những tổ đình quan trọng nhất của Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi (Vinitaruci) vào thế kỷ 10 và thế kỷ 11, trước khi tiếp nhận thêm dòng chảy của Thiền phái Trúc Lâm và Thiền phái Lâm Tế ở các thế kỷ 17 - 18. Khác với lối tu ẩn dật tách rời thế sự, các bậc tổ sư núi Tiêu Sơn tiêu biểu cho tinh thần nhập thế hộ quốc của Phật giáo thời Đinh, Tiền Lê và đầu thời Lý. Ngôi chùa vừa là đạo tràng tham thiền ngộ đạo, vừa là học đường truyền dạy chữ Hán, kinh điển Tam giáo và mưu lược an dân cho những nhân tài kiệt xuất của đất nước.
Tinh thần ấy được kết tinh trọn vẹn trong bốn câu kệ thị tịch nổi tiếng của Quốc sư Vạn Hạnh (viên tịch năm Thuận Thiên thứ 9, tức năm 1018) chép trong sách Thiền uyển tập anh: Thân như điện ảnh hữu hoàn vô, Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô, Nhậm vận thịnh suy vô bố úy, Thịnh suy như lộ thảo đầu phô (Thân như bóng chớp có rồi không, Cây cối xuân tươi thu não nùng, Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi, Kìa kìa ngọn cỏ giọt sương đông). Bản lĩnh tự tại trước mọi biến dịch thịnh suy của bậc quốc sư núi Tiêu đã trở thành điểm tựa tinh thần cho cả một vương triều buổi bình minh độc lập.
Sử biên niên Đại Việt sử ký toàn thư và bộ Thiền uyển tập anh đều ghi chép rõ mối lương duyên lịch sử giữa núi Tiêu Sơn với ba nhân vật trụ cột là Trưởng lão Lý Khánh Văn, Thiền sư Vạn Hạnh (còn gọi là Lý Vạn Hạnh, thuộc thế hệ thứ 12 dòng Thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi, học trò của Thiền sư Định Huệ chùa Lục Tổ) và Lý Công Uẩn (974 - 1028). Theo sử chép và truyền thuyết vùng Cổ Pháp, sau khi bà Phạm Thị sinh ra Lý Công Uẩn tại chùa Cổ Pháp (chùa Dận), đến năm cậu bé lên ba tuổi, bà đem con tới gửi làm con nuôi của Trưởng lão Lý Khánh Văn tại chùa Lục Tổ và chùa Tiêu Sơn. Tại ngôi chùa trên sườn núi Tiêu này, Lý Công Uẩn được Trưởng lão Lý Khánh Văn trực tiếp khai tâm và được người chú họ là Thiền sư Vạn Hạnh hết lòng rèn cặp suốt thời niên thiếu trước khi tiến cử vào kinh đô Hoa Lư làm quan dưới triều Tiền Lê, để rồi lên ngôi hoàng đế năm Kỷ Dậu (1009), mở đầu triều đại nhà Lý kéo dài hơn hai thế kỷ.
Một nhầm lẫn khá phổ biến trong du khách là đồng nhất hoàn toàn Chùa Tiêu (Thiên Tâm Tự) với Chùa Dận (Cổ Pháp Điện / Diên Ứng Tự) hoặc Chùa Lục Tổ trong tiểu sử Lý Công Uẩn. Thực tế, vùng đất châu Cổ Pháp xưa là một mạng lưới các danh lam cổ tự nằm cách nhau vài cây số: Chùa Dận là nơi gắn với sự tích bà Phạm Thị sinh Lý Công Uẩn, còn Chùa Tiêu trên núi Tiêu Sơn là đạo tràng của Trưởng lão Lý Khánh Văn và Quốc sư Vạn Hạnh, nơi Lý Công Uẩn học tập thuở thiếu thời và cũng là nơi ông từng về náu mình tránh sự truy sát của Lê Long Đĩnh trước khi đăng cơ. Hiểu rõ mối liên kết không gian giữa các ngôi chùa vùng Từ Sơn giúp người đọc nhìn thấy bức tranh toàn cảnh về cái nôi Phật giáo Cổ Pháp.
IIDòng Chảy Ngàn Năm Và Bộ Mộc Bản Thiền Uyển Tập Anh Năm 1715
Sau thời kỳ rực rỡ dưới hai triều Lý và Trần, Chùa Tiêu tiếp tục trải qua một giai đoạn phục hưng mạnh mẽ vào thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18 dưới thời Lê Trung hưng. Dấu mốc văn hóa vô giá của giai đoạn này gắn liền với tên tuổi Thiền sư Như Trí (thuộc dòng Thiền Lâm Tế Đàng Ngoài, trụ trì chùa Tiêu Sơn cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18). Nhận thấy bộ sách Thiền uyển tập anh ngữ lục (tác phẩm lịch sử Phật giáo Việt Nam cổ nhất biên soạn từ thời Trần ghi chép tiểu sử các thế hệ thiền sư từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 13) có nguy cơ thất truyền, vào năm Ất Mùi, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) đời vua Lê Dụ Tông, Thiền sư Như Trí đã tổ chức trùng san, khắc ván gỗ và in lại toàn bộ tác phẩm tại chùa Tiêu Sơn. Bản khắc in năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) tại chùa Tiêu Sơn chính là văn bản cổ nhất còn lưu giữ được đến ngày nay của bộ quốc sử Phật giáo này.
Đến năm Quý Mão, niên hiệu Bảo Thái thứ 4 (1723) đời vua Lê Dụ Tông, Thiền sư Như Trí viên tịch tại chùa trong tư thế ngồi thiền kiết già. Đệ tử của ngài đã thực hiện nghi thức tượng táng (nhục thân táng) cổ truyền và rước toàn thân xá lợi vào tôn trí trong ngôi tháp gạch Viên Tuệ xây bên sườn núi Tiêu. Trải qua hơn hai thế kỷ rưỡi biến động, có thời điểm ngôi tháp bị rêu phong che phủ và chỉ còn lưu truyền trong lời kể của các bậc cao niên như một huyền thoại, cho đến ngày mùng 5 tháng 3 năm 2004, khi các nhà khoa học và chính quyền tỉnh Bắc Ninh mở cửa tháp Viên Tuệ để tu bổ và phát hiện pho tượng nhục thân của ngài vẫn còn nguyên vẹn.
- Thế kỷ 10Hình thành trung tâm Phật giáo núi Tiêu SơnChùa Tiêu được khởi dựng trên sườn núi Tiêu Sơn thuộc châu Cổ Pháp, trở thành đạo tràng tu học của Trưởng lão Lý Khánh Văn và Thiền sư Vạn Hạnh thuộc dòng Thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi.
- Cuối thế kỷ 10 - 1009Nuôi dạy và phò tá Lý Công Uẩn lên ngôiLý Công Uẩn được gửi vào chùa từ thuở lên ba, được Lý Khánh Văn và Quốc sư Vạn Hạnh nuôi dạy đến khi trưởng thành, vào triều Tiền Lê làm quan rồi lên ngôi vua Lý Thái Tổ năm 1009.
- 1018Quốc sư Vạn Hạnh thị tịchNăm Thuận Thiên thứ 9 (1018), Quốc sư Vạn Hạnh đọc bài kệ Thị đệ tử rồi viên tịch, vua Lý Thái Tổ cùng bá quan làm lễ hỏa táng và xây tháp thờ ngài.
- 1639Dựng bia đá thời Lê Trung hưngNăm Dương Hòa thứ 5 (1639) đời vua Lê Thần Tông, chùa dựng tấm bia đá hộp ghi nhận việc trùng tu lớn tại sơn môn Tiêu Sơn.
- 1715Thiền sư Như Trí khắc in bộ Thiền uyển tập anhNăm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) đời vua Lê Dụ Tông, Thiền sư Như Trí chủ trì khắc ván in lại bộ sử Phật giáo Thiền uyển tập anh tại chùa Tiêu Sơn, lưu truyền bản in cổ nhất còn tới nay.
- 1723Thiền sư Như Trí viên tịch và nhập tháp Viên TuệNăm Bảo Thái thứ 4 (1723), Thiền sư Như Trí viên tịch trong tư thế thiền định, nhục thân của ngài được sơn bó và an trí trong bảo tháp Viên Tuệ trên sườn núi Tiêu.
- 1991Xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc giaNgày 31 tháng 1 năm 1991, Bộ Văn hóa - Thông tin - Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 168-VH/QĐ xếp hạng Chùa Tiêu Sơn là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2004Mở tháp Viên Tuệ và bảo quản khoa học tượng nhục thânTừ tháng 3 đến tháng 9 năm 2004, đoàn chuyên gia do PGS.TS Nguyễn Lân Cường chủ trì tiến hành mở tháp Viên Tuệ, tu bổ hoàn chỉnh pho tượng nhục thân Thiền sư Như Trí bằng kỹ thuật sơn ta cổ truyền và đặt trong lồng kính nạp khí nitơ.
Báo cáo khảo sát nhân học và bảo quản năm 2004 của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) do PGS.TS Nguyễn Lân Cường công bố đã làm rõ cấu trúc khoa học của pho tượng nhục thân Thiền sư Như Trí. Kết quả chụp X-quang tại chỗ cho thấy bên trong lớp sơn ta trộn mùn cưa và đất phù sa truyền thống là toàn bộ khung xương thật của một vị cao tăng Việt Nam thế kỷ 18 ngồi xếp bằng kiết già, hộp sọ và các đốt sống cổ, xương sườn, xương tứ chi vẫn giữ nguyên khớp giải phẫu tự nhiên. Đây là pho tượng táng thứ tư được phát hiện và bảo quản khoa học tại Việt Nam sau hai pho tượng Vũ Khắc Minh, Vũ Khắc Trường ở chùa Đậu (Hà Nội) và pho tượng Thiền sư Chuyết Chuyết ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh).
IIIKiến Trúc Sơn Môn, Vườn Tháp Cổ Và Tượng Nhục Thân Thiền Sư Như Trí
Kiến trúc Chùa Tiêu hôm nay mang vẻ đẹp dung dị, thanh tịnh của một sơn tự cổ truyền Bắc Bộ nép mình theo độ dốc tự nhiên của sườn núi Tiêu Sơn. Không phô trương bằng những tòa lầu gác đồ sộ hay cổng tam quan sơn son thếp vàng rực rỡ, lối vào chùa là những bậc gạch dẫn qua cổng vòm giản dị ẩn dưới bóng thông và vườn cây ăn quả xanh mát quanh năm. Quần thể các công trình chính được bố trí theo cấp nền từ thấp lên cao gồm Tam Bảo (Tiền đường và Thượng điện), Nhà Tổ (nơi tôn trí tượng nhục thân Thiền sư Như Trí), Đền thờ Đức Vương Lý Thái Tổ và khu nhà khách, tăng phòng.
Tòa Tam Bảo được dựng theo kiểu chữ Đinh truyền thống với mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp lưỡng long chầu nguyệt, các vì kèo gỗ lim bào trơn đóng bén kết hợp chạm khắc hoa lá thanh thoát. Bên trong Thượng điện bài trí hệ thống tượng Phật, Bồ Tát sơn son thếp vàng trang nghiêm từ tòa Cửu Long ở lớp ngoài đến bộ Tam Thế Phật ở lớp cao nhất. Phía sau Tam Bảo là khu Nhà Tổ và Điện Mẫu nằm tựa lưng vào sườn núi đá dăm đặc trưng của núi Tiêu, nơi không khí luôn mát dịu và tĩnh lặng.
Pho tượng nhục thân Thiền sư Như Trí và vườn tháp cổ
Di sản quý giá và độc đáo bậc nhất tại Chùa Tiêu là pho tượng nhục thân (toàn thân xá lợi) của Thiền sư Như Trí hiện được tôn trí tại gian chính của Nhà Tổ. Trước tháng 3 năm 2004, pho tượng được đặt trong lòng tầng hai của tháp Viên Tuệ, một ngôi tháp gạch cổ nằm trong vườn tháp bên sườn núi. Do thời gian gần ba thế kỷ và độ ẩm khí hậu nhiệt đới làm một phần lớp bồi bên ngoài bị bong tróc, năm 2004 Bộ Văn hóa - Thông tin và Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt dự án bảo quản khẩn cấp. Sau sáu tháng làm việc tỉ mỉ tại chỗ bằng chính chất liệu sơn ta, vải màn, mùn cưa và đất sét truyền thống y hệt phương pháp của cổ nhân thế kỷ 18, các nhà khoa học đã phục hồi nguyên trạng thần thái của pho tượng mà không làm xê dịch một milimét cấu trúc xương cốt bên trong.
Pho tượng Thiền sư Như Trí trong tư thế ngồi thiền kiết già có chiều cao tính từ phần mông lên đỉnh đầu là 69,5 cm (cao hơn pho tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh chùa Đậu khoảng 12,5 cm), toàn bộ trọng lượng sau khi tu bổ hoàn chỉnh nặng 14,2 kg. Khuôn mặt ngài thanh tú với đôi mắt khép hờ an nhiên, sống mũi thẳng, đôi tai dài, hai bàn tay đặt chồng lên nhau trước bụng trong ấn Tam Muội (Thiền định), khoác áo cà sa màu vàng nâu trầm mặc. Để bảo vệ vĩnh viễn di hài trước nấm mốc và côn trùng, pho tượng được đặt trong hệ thống tủ kính hai lớp bơm đầy khí trơ nitơ tinh khiết 99,9 phần trăm.
Quanh sườn núi Tiêu Sơn còn bảo tồn khu vườn tháp cổ gồm hơn mười ngôi tháp gạch và đá có niên đại từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, tiêu biểu là tháp Viên Tuệ (nơi từng lưu giữ nhục thân Thiền sư Như Trí suốt 281 năm), tháp Diệu Quang và các tháp mộ của chư vị tổ sư trụ trì qua các thời kỳ. Tại chùa còn giữ được tấm bia đá bốn mặt khắc năm Dương Hòa thứ 5 (1639) đặt trên lưng rùa đá và nhiều pho tượng Hộ Pháp, tượng Tổ bằng gỗ và đất luyện mang phong cách điêu khắc thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn.
Pho tượng táng nguyên vẹn khung xương thật của Thiền sư Như Trí ngồi kiết già cao 69,5 cm, nặng 14,2 kg, được phục hồi năm 2004 và bảo quản trong lồng kính khí nitơ tại Nhà Tổ.
Hệ thống hơn 10 ngôi tháp gạch và đá cổ trên sườn núi Tiêu Sơn, trong đó tháp Viên Tuệ là nơi đã che chở nhục thân Thiền sư Như Trí từ năm 1723 đến năm 2004.
Không gian thờ tự tôn nghiêm tưởng niệm hai bậc đại sư thời Tiền Lê - Lý đã có công nuôi dạy Lý Công Uẩn và khai mở nền tảng Phật giáo nhập thế Đại Việt.
Tấm bia đá bốn mặt đặt trên lưng rùa có niên đại năm 1639 đời vua Lê Thần Tông (thuộc cụm Pháp Ấn Tự dưới chân núi Tiêu), khắc bài minh văn chữ Hán ghi lịch sử trùng tu sơn môn.
Nếp đền tưởng niệm vị hoàng đế khai sáng vương triều Lý nằm trên triền cao của núi Tiêu Sơn, nhìn xuống toàn cảnh vùng quê hương Cổ Pháp - Từ Sơn.
Nhiều người khi nghe nói đến tượng nhục thân thường liên tưởng tới kỹ thuật ướp xác của Ai Cập cổ đại có mổ lấy nội tạng và ngâm hóa chất. Thực tế, phép tượng táng (thiền táng) của các thiền sư Việt Nam như Thiền sư Như Trí ở chùa Tiêu Sơn hay Vũ Khắc Minh ở chùa Đậu hoàn toàn khác biệt: trước khi viên tịch, vị thiền sư tự nguyện nhập thất tịnh cốc, ngừng ăn cơm gạo, chỉ uống nước thơm nấu từ các vị thảo dược tự nhiên để thanh lọc toàn bộ cơ thể và tiêu hết lượng mỡ thừa trong khi vẫn tọa thiền đọc kinh. Khi ngài tắt thở trong tư thế kiết già, các đệ tử dùng sơn ta nguyên chất trộn bột gỗ thơm và đất mịn phủ nhiều lớp bên ngoài lớp vải màn để giữ nguyên hình dáng mà tuyệt đối không can thiệp dao kéo vào nhục thân.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay sử liệu của chùa. Chúng tôi ghi rõ như vậy để quý vị phân biệt được đâu là tư liệu lịch sử và đâu là kiến giải địa lý phong thủy.
Tại tọa độ 21,1375 độ vĩ Bắc và 105,9828 độ kinh Đông, Chùa Tiêu ngự trên sườn phía đông nam của núi Tiêu (núi Tiêu Sơn), một ngọn đồi đá dăm thấp cao khoảng 50 mét nổi lên độc lập giữa vùng đồng bằng trù phú của đất Cổ Pháp xưa. Trong sách Thiền uyển tập anh và địa chí cổ Kinh Bắc, vùng đất từ núi Tiêu Sơn qua núi Tam Sơn đến rừng Báng (Đình Bảng) được các bậc thầy địa lý từ thời Đường - Tống và thời Tiền Lê nhận định là đất kết huyệt đế vương với hình thế tám ngọn đồi gò vây quanh như tám cánh hoa sen hoặc thế rồng chầu hổ phục. Riêng ngọn núi Tiêu có dáng tròn đầy đặn như quả chuông úp (Kim tinh sơn), vừa vững chãi vừa tụ khí ôn hòa.
Xét về sơn hướng và thủy pháp, Chùa Tiêu tọa ở lưng chừng núi theo thế tựa sơn hướng thủy, lưng dựa vào đỉnh núi Tiêu ở phía Tây Bắc (tọa Càn), mặt mở về hướng Đông Nam và chính Nam (hướng Tốn - Ly). Ngay dưới chân núi Tiêu xưa kia là dòng sông Tiêu Tương cổ uốn lượn mềm mại như dải lụa ôm lấy chân núi trước khi đổ ra sông Đuống và sông Cầu, tạo thành dòng thủy triều đường (ngọc đới thủy) tụ khí ngay trước minh đường. Nhìn xa về phía đông bắc là dãy núi Tam Sơn (ba ngọn núi hình tam sơn) đứng làm tả Thanh Long kiêm tiền án chầu ứng, trong khi phía tây nam hướng về vùng Đình Bảng - Cổ Pháp làm hữu Bạch Hổ. Thế đất lưng tựa non thông tĩnh tại, mặt nhìn dòng Tiêu Tương uốn khúc đã tạo nên một trường khí thanh sạch, vừa thích hợp cho việc tịnh tu chứng quả nhục thân bất hoại của các bậc thiền sư, vừa nuôi dưỡng chí lớn kinh bang tế thế của bậc đế vương mở triều đại.
VLễ Hội Chùa Tiêu Sơn Và Các Ngày Tưởng Niệm Tổ Sư
Lễ hội truyền thống Chùa Tiêu là một trong những sinh hoạt văn hóa tâm linh mở màn cho chuỗi lễ hội mùa xuân gắn với vương triều Lý trên quê hương Từ Sơn - Bắc Ninh (cùng với lễ hội chùa Dận và lễ hội đền Đô). Hàng năm, lễ hội chính của chùa diễn ra từ ngày mùng 8 đến ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch (trọng hội vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng), thu hút đông đảo nhân dân các khu phố Tiêu Long, Tiêu Sơn, Tam Sơn cùng du khách thập phương về dâng hương lễ Phật, tưởng niệm công đức Quốc sư Vạn Hạnh, Trưởng lão Lý Khánh Văn, vua Lý Thái Tổ và chiêm bái nhục thân Thiền sư Như Trí.
Ngoài kỳ hội lớn đầu xuân, sơn môn Chùa Tiêu còn gìn giữ các ngày lễ kỵ Tổ trang nghiêm trong năm theo lịch truyền thống của nhà chùa: lễ tưởng niệm ngày Quốc sư Vạn Hạnh thị tịch vào tháng Năm âm lịch và lễ húy kỵ Thiền sư Như Trí vào ngày 22 tháng 8 âm lịch. Đặc biệt, chùa Tiêu từ lâu đã duy trì nề nếp thanh tịnh mẫu mực của một chốn tổ Thiền tông: không đốt vàng mã trong khuôn viên chùa, không đặt hòm công đức hay đĩa tiền lẻ tràn lan trên các ban thờ, giúp người hành hương tìm thấy sự lắng dịu thực sự khi bước lên núi Tiêu.
| Thời gian âm lịch | Tên kỳ lễ | Nghi thức và hoạt động chính |
|---|---|---|
| Mùng 8 đến mùng 10 tháng Giêng | Lễ hội truyền thống Chùa Tiêu Sơn (xuân tế) | Lễ rước, dâng hương tưởng niệm Quốc sư Vạn Hạnh, Trưởng lão Lý Khánh Văn và vua Lý Thái Tổ, cầu quốc thái dân an, hát Quan họ Bắc Ninh trên sườn núi Tiêu |
| Mùng 1 tháng 5 | Lễ tưởng niệm Quốc sư Vạn Hạnh | Khóa lễ dâng hương, tụng kinh và ôn lại bài kệ Thị đệ tử cùng công hạnh hộ quốc an dân của Quốc sư Lý Vạn Hạnh (viên tịch năm 1018) |
| 22 tháng 8 | Lễ húy kỵ Tổ sư Như Trí | Lễ cúng Tổ trang nghiêm tại Nhà Tổ và vườn tháp Viên Tuệ tưởng niệm Thiền sư Như Trí, bậc cao tăng khắc in bộ Thiền uyển tập anh (1715) và để lại nhục thân bất hoại (1723) |
| Rằm tháng Tư và Rằm tháng Bảy | Đại lễ Phật Đản và Vu Lan báo hiếu | Nghi thức tắm Phật, tụng kinh cầu siêu và thuyết pháp cho Phật tử theo truyền thống Thiền tông thanh tịnh |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sườn núi Tiêu (núi Tiêu Sơn), phường Tam Sơn (trước ngày 01/07/2025 là phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn cũ), tỉnh Bắc Ninh
- Đường tới
- Từ trung tâm Hà Nội đi theo Quốc lộ 1A (hoặc cao tốc Hà Nội - Bắc Giang) qua cầu Phù Đổng khoảng 20 km tới địa phận Từ Sơn cũ, rẽ trái theo đường tỉnh 295B hoặc đường đi phường Tam Sơn khoảng 3 km là tới chân núi Tiêu. Từ trung tâm tỉnh Bắc Ninh đi về phía tây nam khoảng 12 km theo trục đường Nguyễn Văn Cừ - Tam Sơn là tới chùa.
- Toạ độ
- 21.1375, 105.9828
Chùa Tiêu nổi tiếng khắp miền Bắc nhờ nếp sống thiền môn thanh tịnh đã giữ vững suốt nhiều thập kỷ: nhà chùa không đốt vàng mã, không xem bói hay giải hạn và không đặt đĩa tiền lẻ trên các hương án. Khi tới chiêm bái, quý vị chỉ cần dâng tâm thành cùng nén hương thơm, đi nhẹ nói khẽ dưới các tán thông và khi vào Nhà Tổ chiêm ngưỡng pho tượng nhục thân Thiền sư Như Trí xin quý vị giữ trật tự tuyệt đối, không dùng đèn flash máy ảnh chiếu thẳng vào lồng kính bảo quản.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Tiêu
Contribute photos, information or video for Tiêu PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Tiêu có vai trò gì đối với cuộc đời vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn)?
Chùa Tiêu trên núi Tiêu Sơn là nơi Lý Công Uẩn được mẹ gửi vào từ năm lên ba tuổi để làm con nuôi của Trưởng lão Lý Khánh Văn và được Quốc sư Vạn Hạnh trực tiếp dạy dỗ kinh sử, đạo lý làm người và mưu lược trị quốc suốt thời niên thiếu. Đây cũng là nơi Quốc sư Vạn Hạnh chuẩn bị tâm thế và uy tín giúp Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế năm 1009, mở ra vương triều Lý.
Pho tượng nhục thân tại Chùa Tiêu là của vị thiền sư nào và có từ bao giờ?
Pho tượng nhục thân tại Chùa Tiêu là toàn thân xá lợi của Thiền sư Như Trí, vị cao tăng thuộc dòng Thiền Lâm Tế từng trụ trì chùa và chủ trì khắc in lại bộ sách Thiền uyển tập anh vào năm 1715. Ngài viên tịch trong tư thế ngồi thiền kiết già vào năm Quý Mão (1723) đời vua Lê Dụ Tông, được đệ tử sơn bó theo phép tượng táng cổ truyền và đặt trong tháp Viên Tuệ suốt 281 năm trước khi được mở tháp tu bổ khoa học vào năm 2004.
Kích thước và tình trạng bảo quản của tượng nhục thân Thiền sư Như Trí như thế nào?
Theo hồ sơ bảo quản khoa học năm 2004 do PGS.TS Nguyễn Lân Cường chủ trì, pho tượng nhục thân Thiền sư Như Trí trong tư thế ngồi thiền cao 69,5 cm, nặng 14,2 kg, bên trong vẫn giữ nguyên vẹn toàn bộ khung xương thật đúng vị trí giải phẫu. Hiện nay pho tượng được tôn trí tại Nhà Tổ trong lồng kính hai lớp bơm khí trơ nitơ tinh khiết 99,9 phần trăm để ngăn chặn quá trình oxy hóa và vi sinh vật.
Chùa Tiêu thuộc phường nào của tỉnh Bắc Ninh sau đợt sắp xếp năm 2025?
Chùa Tiêu nằm trên sườn núi Tiêu thuộc địa bàn phường Tam Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Trước ngày 01 tháng 7 năm 2025, khu vực này thuộc phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn cũ. Theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, phường Tương Giang và phường Tam Sơn cũ được hợp nhất thành phường Tam Sơn mới trực thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Lễ hội Chùa Tiêu diễn ra khi nào và chùa có lệ riêng gì cần lưu ý?
Lễ hội truyền thống Chùa Tiêu diễn ra từ ngày mùng 8 đến ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch hàng năm để tưởng niệm Quốc sư Vạn Hạnh, Trưởng lão Lý Khánh Văn và vua Lý Thái Tổ, bên cạnh lễ húy kỵ Thiền sư Như Trí vào ngày 22 tháng 8 âm lịch. Lệ riêng nổi bật nhất của Chùa Tiêu là không đốt vàng mã và không rải tiền lẻ trên các ban thờ để giữ gìn sự trang nghiêm thanh tịnh của chốn tổ.