Thị trấn Kong nằm giữa vùng xa van phía bắc, đất đỏ, cây thưa, nắng gắt. Giữa những mái tôn và sân đất, quý vị gặp một khối nhà màu đất nhạt không có lấy một đường thẳng sắc cạnh. Tường của nó là một hàng trụ ốp dựng đứng, trụ nào cũng thon dần lên rồi tròn lại ở đầu. Hai ngọn tháp nhô cao hơn cả, dáng chóp cụt.
Đây là Đại thánh đường Kong (Grande mosquée de Kong), người địa phương gọi là Missiriba. Côte d'Ivoire, nước người Việt quen gọi là Bờ Biển Ngà, có cả Hồi giáo, Kitô giáo và các tín ngưỡng bản địa, trong đó miền bắc là đất của Hồi giáo. Thư viện chọn Missiriba làm nơi đại diện duy nhất của nước này vì nó kể rõ nhất con đường đạo Hồi đi vào xứ sở: theo chân thương nhân, từ bờ sông Niger xuống vùng xa van, và ở lại trong những thánh đường bằng đất do chính dân làng giữ gìn.
IThánh Đường Thứ Sáu Của Một Thị Trấn Trên Đường Buôn
Tên Missiriba thuộc tiếng của người Mandinka, còn gọi là người Manding hay Dioula tùy vùng. Theo cách hiểu thông thường của tiếng ấy, misiri là thánh đường, ba là lớn, ghép lại đúng là thánh đường lớn. Tên này phân biệt nó với ngôi thánh đường nhỏ và cổ hơn cũng ở Kong. Tiếng Pháp ghi là Grande mosquée de Kong, tiếng Anh là Great Mosque of Kong.
Về dòng đạo, đây là thánh đường Hồi Giáo, và là thánh đường Thứ Sáu của thị trấn. Các nguồn thư viện đã mở không ghi thánh đường thuộc phái nào hay theo trường luật nào. Hồi giáo Tây Phi phần lớn là Sunni, nhưng đó là hiểu biết chung về cả vùng, không phải dữ kiện về riêng Missiriba, nên thư viện không viết như điều đã chắc.
Trong Hồi Giáo, người ta có thể cầu nguyện ở bất cứ chỗ sạch sẽ nào. Nhưng buổi lễ nguyện chung giữa trưa thứ Sáu, gọi là jumu'ah, thì cả cộng đồng phải tụ về một nơi để nghe bài giảng và cùng đứng lễ. Thánh đường dành cho việc ấy gọi là thánh đường Thứ Sáu, tiếng Ả Rập là masjid jami, nơi gom tụ. Một thị trấn có nhiều chỗ cầu nguyện nhỏ nhưng thường chỉ có một thánh đường Thứ Sáu, và ngôi ấy là trái tim tôn giáo của cả vùng.
Thánh đường Hồi giáo không thờ tượng, không tranh ảnh. Thứ quan trọng nhất bên trong là mihrab, cái hốc trên tường chỉ hướng về Kaaba ở Mecca. Ở Missiriba, theo mosqpedia, mihrab nằm ngay trong lòng ngọn tháp.
Hồ sơ UNESCO số 1648 ghi danh tám thánh đường nhỏ bằng đất ở miền bắc Côte d'Ivoire và kể tên các nơi Tengréla, Kouto, Sorobango, Samatiguila, Nambira, Kong và Kaouara. Quý vị đếm sẽ thấy chỉ có bảy địa danh cho tám thánh đường, hồ sơ viết như vậy và thư viện chép nguyên. Theo hồ sơ, đầu thế kỷ 20 nước này còn vài trăm thánh đường kiểu ấy, nay chỉ còn hai mươi, và tám ngôi được ghi danh là những ngôi còn nguyên vẹn nhất.
UNESCO giải thích lối kiến trúc này khởi từ thành Djenné trong khoảng thế kỷ 12 tới 14, rồi từ thế kỷ 15 lan dần về phía nam theo các đường buôn do thương nhân Mandinka nắm, những người đi tìm hạt cola và vàng. Xuống tới vùng mưa nhiều hơn, thánh đường thấp lại, trụ ốp dày lên. Kong là một chặng nghỉ lớn trên các đường buôn ấy, và cũng là điểm xa nhất về phía nam của lối thánh đường đất trong thư viện.
Người mới tới hay tưởng mình đang đứng trước nguyên một công trình thế kỷ 18. Không hẳn. UNESCO ghi Đại thánh đường Kong từng bị phá vào cuối thế kỷ 19 rồi được các cộng đồng dựng lại, và yafohi-travel ghi ngôi lớn dựng lại đầu thế kỷ 20. Cái có từ thế kỷ 18 là nền nếp và chỗ đứng của thánh đường Thứ Sáu này, còn khối đất trước mắt là của hơn một trăm năm nay, lại được trát mới nhiều lần.
Chỗ thứ hai hay lẫn: Kong có hai thánh đường đất. Ngôi nhỏ cổ hơn, đất sẫm màu hơn, có hai phòng cầu nguyện nam nữ và bên cạnh là nghĩa địa dành riêng cho các imam theo exploring-africa. Bài này viết về ngôi lớn.
IITừ Chặng Nghỉ Của Thương Nhân Tới Di Sản Thế Giới
Kong lớn lên nhờ buôn bán. Thương nhân Mandinka lập ở đây một chặng nghỉ trên đường nối bờ sông Niger với vùng rừng phía nam, và nơi nào họ dừng lâu thì nơi ấy có thánh đường và lớp dạy kinh Qur'an. Các nguồn không thống nhất về năm dựng ngôi lớn, cũng không thống nhất về tuổi ngôi nhỏ. Bảng mốc dưới đây ghi theo từng nguồn, và hộp sử liệu sau đó gom các chỗ vênh lại một nơi.
- Thế kỷ 12 tới 14Lối kiến trúc ra đời ở DjennéTheo UNESCO, lối thánh đường đất mà Kong kế thừa hình thành ở thành Djenné, rồi từ thế kỷ 15 lan về phía nam theo các đường buôn.
- Thế kỷ 14 hoặc 17Ngôi thánh đường nhỏNgôi nhỏ và cổ hơn của Kong được yafohi-travel ghi là có từ thế kỷ 17, exploring-africa ghi khoảng thế kỷ 14. Bên cạnh có nghĩa địa của các imam.
- Thế kỷ 18Dựng ngôi lớn MissiribaExploring-africa ghi ngôi lớn có từ thế kỷ 18. Theo mosqpedia, muộn nhất tới năm 1741 Kong đã có đại thánh đường, còn năm lập chính xác không rõ.
- Cuối thế kỷ 19Thánh đường bị pháUNESCO ghi Đại thánh đường Kong bị phá vào cuối thế kỷ 19, sau đó được các cộng đồng dựng lại.
- Đầu thế kỷ 20Dựng lạiTheo yafohi-travel, ngôi lớn được dựng lại đầu thế kỷ 20, bằng đất và gỗ theo đúng lối cũ. Đây là khối công trình quý vị thấy ngày nay.
- 1988Xếp di tích lịch sửNgày 20 tháng 4 năm 1988 thánh đường được xếp di tích lịch sử của Côte d'Ivoire theo mosqpedia.
- 2021Di sản Thế giới UNESCOGhi danh trong cụm Các thánh đường lối Sudan ở miền bắc Côte d'Ivoire, tiêu chí ii và iv. Khu di sản của cả cụm rộng 0,1298 hecta, vùng đệm 2,3293 hecta.
Ba chỗ nguồn vênh. Một là năm dựng ngôi lớn: theo mosqpedia, muộn nhất tới năm 1741 Kong đã có đại thánh đường, còn năm lập chính xác không rõ, exploring-africa ghi thế kỷ 18, petitfute ghi thế kỷ 16, còn aroundus ghi cuối thế kỷ 19. Con số của aroundus nhiều phần là năm của lần dựng lại chứ không phải lần dựng đầu. Thư viện dùng cách nói thế kỷ 18, muộn nhất năm 1741 đã có.
Hai là ai dựng lại. UNESCO ghi các cộng đồng dựng lại. Petitfute ghi việc dựng lại do nhà cầm quyền đương thời làm. Thư viện theo UNESCO vì đó là hồ sơ đã qua thẩm định, và chép cách ghi kia bên cạnh.
Ba là tuổi ngôi nhỏ: thế kỷ 17 theo yafohi-travel, thế kỷ 14 theo exploring-africa. Chính exploring-africa cũng nhắc một truyền tích về người thương nhân từ Ả Rập tới dựng ngôi này và nói không chắc truyền tích ấy có thật. Thư viện chép như truyền tích.
IIIĐất Trộn Sỏi, Trụ Ốp Thẳng Đứng Và Những Đầu Gỗ Chìa Ra
UNESCO tả lối này bằng bốn nét: xây bằng đất, có khung gỗ chìa ra ngoài, có những trụ ốp thẳng đứng đội bình gốm hay trứng đà điểu, và tháp thon hình chóp cụt. Missiriba có đủ cả bốn. Theo mosqpedia và exploring-africa, tường xây bằng gạch đất trộn sỏi nhỏ, nặn và đắp khi đất còn tươi. Trong thân tường cắm những cây gỗ, cây nằm ngang, cây đâm thẳng ra ngoài. Chúng vừa giằng cho tường, vừa là chỗ đặt chân cho thợ leo lên trát, và vô tình thành một lối trang trí.
Bốn phía tường gần như kín, chỉ có bốn lối vào thấp. Bên trong tối và mát hơn hẳn ngoài trời, nền rải cát mịn, trên trải thảm cầu nguyện. Petitfute ghi khu của nam ở phía đông, khu của nữ ở phía tây, nữ có lối vào riêng. Trên đầu trụ, exploring-africa ghi những hình trứng đà điểu ở đây làm bằng đá hay bê tông chứ không phải trứng thật, và trong đám gỗ đỡ mái có cả một đàn dơi trú ngụ.
Hàng trụ đất áp vào mặt tường, thon dần lên trên. Vừa chống cho tường đất khỏi đổ, vừa tạo nhịp dọc cho cả khối. Ở vùng mưa nhiều như miền bắc Côte d'Ivoire, trụ dày và thấp hơn ở Djenné theo UNESCO.
Các cây gỗ cắm trong tường, đầu thò ra ngoài, làm giàn cố định cho những đợt trát lại. Đây là nét dễ nhận nhất của lối Sudan.
Petitfute ghi hai tháp hình nón nhọn, UNESCO tả chung cả cụm là tháp chóp cụt. Mihrab nằm trong lòng tháp theo mosqpedia.
Mưa làm mòn mặt tường nên thánh đường phải được trát lại thường xuyên, nhất là cuối mùa mưa. Gạch đất và khuôn gỗ phơi sẵn trong sân theo exploring-africa.
| Hạng mục | Ghi nhận | Nguồn |
|---|---|---|
| Diện tích | 400 mét vuông | mosqpedia |
| Vật liệu | Gạch đất trộn sỏi, gỗ | mosqpedia, exploring-africa |
| Lối vào | Bốn lối thấp | mosqpedia |
| Nền | Cát mịn, trải thảm cầu nguyện | mosqpedia |
| Số tháp | Hai | petitfute |
| Thánh đường cùng lối còn lại ở Côte d'Ivoire | Hai mươi, trong đó tám ngôi được ghi danh | UNESCO |
Muốn thấy gốc của lối xây này, quý vị đọc bài Đại thánh đường Djenné. Hai chặng khác trên cùng con đường đi xuống phía nam là Đại thánh đường Bobo-Dioulasso và Thánh đường Larabanga. Đặt bốn ngôi cạnh nhau sẽ thấy càng về nam, thánh đường càng thấp và chắc.
IVThế Đất Và Hướng
Người dựng Missiriba chỉ cần biết một hướng. Hồi Giáo không có phong thủy, không tìm long mạch, không xem tuổi chọn ngày động thổ theo lối Á Đông. Quy tắc của đạo ấy là qibla: tường có mihrab phải hướng về Kaaba ở Mecca. Từ Kong nhìn đi, Mecca nằm về phía đông, chếch lên bắc, điều ấy khớp với việc mihrab đặt trong tháp và khu của nam ở phía đông mà các nguồn ghi. Mấy đoạn tiếp theo không thuộc về truyền thống ấy. Đó là lối xem đất cổ truyền của người Việt, được thư viện đem ra đọc thử một công trình rất xa lạ, để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Không tư liệu nào của Kong chép những điều này.
Trước hết là thuần một hành Thổ. Tường đất, gạch đất, nền cát, màu vàng nâu của đất. Trong ngũ hành, Thổ ở giữa, là hành của sự chứa đựng và nuôi dưỡng, và người Việt xưa coi đất nện, gạch mộc là vật liệu lành cho nơi thờ. Những đầu gỗ cắm trong tường là Mộc. Mộc khắc Thổ theo sách, nhưng sách cũng nói Thổ dày được Mộc xới thì thông. Ở đây gỗ đúng là thứ giữ cho đất khỏi nứt. Người thợ Kong làm vậy vì kinh nghiệm xây đất, thư viện chỉ ghi chỗ hai lối nghĩ tình cờ gặp nhau.
Thứ hai là đất bằng giữa xa van. Kong không có núi sau lưng, không có sông lớn trước mặt. Phép cổ gọi vùng như thế là bình dương, đất bằng, và ở đất bằng thì cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước. Giữa thị trấn nhà thấp, hai ngọn tháp là chỗ cao nhất, đóng vai ngọn núi mà mọi mái nhà chung quanh hướng về.
Thứ ba là kín ngoài, mát trong. Tường gần như không cửa sổ, bốn lối vào đều thấp, người vào phải cúi. Lối Việt gọi đó là tàng phong, giấu gió, khí vào rồi ở lại. Lòng thánh đường mát hẳn so với bên ngoài như mosqpedia ghi. Cái lý của người thợ là chống nóng, cái lý của sách xem đất là giữ khí, hai bên cùng tới một hình.
Sau cùng là việc trát lại hằng năm. Sách xưa nói nơi thờ có người chăm thì khí vượng. Một công trình mà cứ sau mùa mưa cả cộng đồng lại đắp cho lớp áo mới là công trình không bao giờ bị bỏ quên, và đó có lẽ là điều đáng ghi nhất về thế của nó.
VLễ Thứ Sáu, Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo Và Mùa Trát Đất
Missiriba theo lịch Hồi giáo, lịch Hijri, thuần âm, mỗi năm ngắn hơn dương lịch khoảng mười một ngày, nên các lễ không đứng yên ở một mùa nào. UNESCO ghi các thánh đường trong cụm đến nay vẫn dùng để thờ phụng, và tại Kong thánh đường còn là nơi dạy kinh Qur'an. Riêng việc trát đất thì đi theo mùa mưa chứ không theo lịch trăng. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ hay việc | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mỗi thứ Sáu | Lịch tuần | Jumu'ah, lễ nguyện chung | Lý do tồn tại của một thánh đường Thứ Sáu. Cả thị trấn về nghe giảng và đứng lễ chung. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống ban ngày, tối cầu nguyện và đọc kinh Qur'an. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng hết tháng chay. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha, Tây Phi quen gọi Tabaski | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mawlid | Ngày nhớ sự ra đời của Nhà tiên tri Muhammad, lễ quen thuộc của nhiều cộng đồng Hồi giáo Tây Phi. |
| Cuối mùa mưa | Theo mùa, cộng đồng định ngày | Trát lại tường đất | Exploring-africa ghi thánh đường cần bảo trì liên tục, nhất là cuối mùa mưa. Nguồn không ghi ngày cố định. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở nào về sinh hoạt của người Việt tại Kong nên không ghi phần kiều bào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thị trấn Kong, vùng Savanes
- Đường tới
- Thánh đường nằm trong thị trấn Kong, vùng Savanes, miền bắc Côte d'Ivoire, tới bằng đường bộ từ các thành phố phía bắc như Korhogo hay Ferkessédougou. Ngôi thánh đường nhỏ cổ hơn ở cùng thị trấn.
- Toạ độ
- 9.1492, -4.6094
Missiriba là thánh đường đang dùng, lệ của nơi thờ là lệ phải theo. Theo exploring-africa và petitfute, khách bỏ giày trước khi vào và đi cùng người hướng dẫn của địa phương, người này sẽ kể chuyện thánh đường. Nam và nữ có khu riêng, lối vào riêng, xin đi đúng lối. Ăn mặc kín đáo, phụ nữ nên che tóc. Không leo lên các đầu gỗ trên tường, không chạm tay cạy lớp đất trát. Tránh vào lúc đang có lễ nguyện chung, nhất là trưa thứ Sáu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Kong (Missiriba)
Contribute photos, information or video for Great Mosque of KongThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đại thánh đường Kong xây năm nào
Các nguồn ghi khác nhau. Theo mosqpedia, muộn nhất tới năm 1741 Kong đã có đại thánh đường, còn năm lập chính xác không rõ. Exploring-africa ghi thế kỷ 18, petitfute ghi thế kỷ 16, aroundus ghi cuối thế kỷ 19. UNESCO ghi thánh đường bị phá cuối thế kỷ 19 rồi được các cộng đồng dựng lại, và yafohi-travel ghi lần dựng lại vào đầu thế kỷ 20. Khối đất quý vị thấy ngày nay thuộc lần dựng lại ấy.
Missiriba nghĩa là gì
Là tên người địa phương gọi Đại thánh đường Kong. Theo cách hiểu thông thường của tiếng Mandinka, misiri là thánh đường, ba là lớn, tức thánh đường lớn. Tên này phân biệt nó với ngôi thánh đường nhỏ và cổ hơn cũng nằm trong thị trấn Kong.
Thánh đường Kong có phải di sản UNESCO không
Có. Năm 2021 UNESCO ghi danh cụm Các thánh đường lối Sudan ở miền bắc Côte d'Ivoire gồm tám thánh đường đất, trong đó có Kong, theo tiêu chí ii và iv. Trước đó, ngày 20 tháng 4 năm 1988, thánh đường đã được xếp di tích lịch sử của Côte d'Ivoire.
Vì sao tường thánh đường Kong có gỗ chìa ra
Những cây gỗ cắm trong tường đất vừa giằng cho tường, vừa làm giàn cố định để thợ leo lên trát lại mặt tường sau mỗi mùa mưa. UNESCO coi khung gỗ chìa ra là một trong các nét đặc trưng của lối thánh đường đất Sudan, cùng với trụ ốp thẳng đứng và tháp chóp cụt.
Thánh đường Kong làm bằng gì
Bằng đất và gỗ. Theo mosqpedia và exploring-africa, tường xây bằng gạch đất trộn sỏi nhỏ, đắp khi đất còn tươi, có gỗ đỡ cắm trong tường. Nền bên trong rải cát mịn và trải thảm cầu nguyện. Vì là đất nên thánh đường phải được trát lại thường xuyên, nhất là cuối mùa mưa.