Buổi sáng ngày họp chợ, quý vị đứng giữa quảng trường Djenné, chung quanh là sạp vải, rổ cá khô, bao gạo, và ngay trước mặt là một bức tường màu đất sét dài như một dải đồi. Trên tường có ba khối tháp vuông, đỉnh mỗi tháp là một chóp nón nhỏ gắn quả trứng đà điểu. Khắp mặt tường nhô ra hàng trăm đầu cọc gỗ, như lông nhím, đều đặn từ chân lên tới đỉnh. Không có viên gạch nung nào, không có lớp vữa xi măng nào: toàn bộ khối công trình là đất.
Đây là Đại thánh đường Djenné (Grande Mosquée de Djenné), công trình bằng đất lớn nhất thế giới. Mali là nước mà phần lớn dân theo Hồi Giáo Sunni, và UNESCO ghi Djenné từng là một trong những trung tâm truyền bá đạo Hồi ở Tây Phi thế kỷ 15 và 16. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Mali vì ở đây, giữ thánh đường là việc của cả cộng đồng: mỗi năm, người Djenné cùng nhau trát lại toàn bộ lớp áo bùn cho nó.
IThánh Đường Chung Của Một Thành Buôn Bán Bên Sông
UNESCO ghi vùng Djenné có người ở từ khoảng năm 250 trước Công nguyên, với bốn khu khảo cổ gồm Djenné-Djeno, Hambarkétolo, Kaniana và Tonomba, và thành Djenné ngày nay rộng 48,5 hecta chia mười khu phố. Thành lớn lên như một chợ và một mắt xích của con đường buôn vàng qua sa mạc Sahara. Cùng với hàng hóa, đạo Hồi đi theo các đoàn buôn tới đây, và thánh đường là nơi cả thành họp lễ ngày thứ Sáu.
Theo Smarthistory, thánh đường đầu tiên do Koi Konboro, vị vua Hồi giáo đầu tiên của Djenné, dựng ở thế kỷ 13, dùng vật liệu và lối thợ của chính vùng này. Ngôi hiện nay đứng trên nền ấy.
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni. Như mọi thánh đường, nó không thờ tượng, không có bàn thờ, chỉ có không gian để tín đồ đứng thành hàng cùng hướng về Mecca mà lễ nguyện. Việc tín đồ góp sức giữ gìn nhà lễ được coi là một việc lành trong đạo, và ở Djenné việc ấy mang hình một ngày lễ chung của cả thành, mà mục lễ tiết dưới đây kể rõ.
Chỗ hay hiểu lầm là tưởng đây là một công trình nghìn năm tuổi còn nguyên. Ngôi đứng hôm nay được dựng lại năm 1906 tới 1907. Nó cổ theo một nghĩa khác: hình dáng, vật liệu và nghề thợ tiếp nối từ thánh đường thế kỷ 13, và lớp ngoài của nó được làm mới mỗi năm. Đất mà quý vị chạm tay vào có thể mới được trát vài tháng trước, trong khi lối làm ra nó đã có từ nhiều trăm năm.
Mọi thánh đường cùng hướng về Kaaba, xin xem bài Masjid al-Haram. Cùng là cách đạo Hồi dùng vật liệu tại chỗ, bài Thánh đường Sáu Mươi Vòm ở Bangladesh là gạch nung đồng bằng Bengal, còn Djenné là bùn sông Niger. Phía bắc châu Phi, khuôn sảnh cột có thể đối chiếu ở bài Đại thánh đường Kairouan.
IITừ Thánh Đường Của Koi Konboro Tới Phường Thợ Nề Djenné
Sử của thánh đường ít văn bản mà nhiều truyền thống. Tên người dựng ngôi đầu tiên, năm dựng và các lần làm lại phần lớn đến từ truyền khẩu của thành, được các nguồn về sau ghi lại. Mốc chắc nhất là đợt dựng lại năm 1906 tới 1907 do phường thợ nề Djenné đảm nhận.
- Khoảng 250 trước Công nguyênNgười ở sớm nhấtUNESCO ghi vùng Djenné có người ở từ thời này, dấu vết nằm ở khu khảo cổ Djenné-Djeno.
- 1240Thánh đường đầu tiênTruyền thống gán cho vua Koi Konboro, vị vua Hồi giáo đầu tiên của Djenné. Smarthistory ghi thế kỷ 13, Sacred Destinations ghi năm 1240.
- Thế kỷ 15 và 16Trung tâm truyền bá đạo HồiUNESCO ghi Djenné thời này là một trong những trung tâm truyền bá đạo Hồi của vùng.
- 1906 tới 1907Dựng lại công trình hiện nayThợ cả Ismaila Traoré đứng đầu phường thợ nề Djenné dựng lại thánh đường trên nền cũ. Sacred Destinations ghi khởi công 1906, xong khoảng 1907 tới 1909.
- 1988Di sản Thế giới UNESCOCác khu phố cổ Djenné, trong đó có Đại thánh đường, được ghi danh theo tiêu chí iii và iv.
- 2016Danh sách Di sản bị đe dọaUNESCO đưa các khu phố cổ Djenné vào Danh sách Di sản bị đe dọa năm 2016.
Về năm hoàn thành công trình hiện nay, UNESCO ghi dựng lại năm 1906 tới 1907, Smarthistory ghi xong năm 1907, còn Sacred Destinations ghi khởi công 1906 và xong khoảng 1907 tới 1909. Cách hiểu hợp lý là phần chính xong năm 1907, các hạng mục hoàn thiện có thể kéo thêm vài năm, nhưng các nguồn không nói rõ nên thư viện ghi cả hai.
Về năm 1240, đây là con số của truyền thống, được Sacred Destinations ghi lại, còn Smarthistory chỉ nói thế kỷ 13. Quý vị nên đọc con số ấy như một mốc truyền khẩu, không như năm khắc trên bia.
IIIGạch Bùn, Cọc Toron Và Ba Tháp Trên Tường Hướng Mecca
Vật liệu là gạch bùn phơi nắng, theo Smarthistory làm từ bùn trộn cát, trấu và nước, xây lên rồi trát bên ngoài một lớp vữa đất. Sacred Destinations ghi thánh đường đặt trên một nền cao rộng 5.625 mét vuông, nền cao giữ cho công trình khỏi nước lũ của mùa mưa. UNESCO ghi nhà cửa ở Djenné cũng đứng trên những gò nhỏ gọi là toguere vì cùng lý do ấy.
Bên trong, Sacred Destinations ghi chín mươi cột gỗ đỡ phần mái, tường dày từ 41 tới 61 cm, mặt ngoài có mười tám trụ ốp đứng nối nhau. Mặt tường hướng qibla mang ba tháp vuông, mỗi tháp có chóp nón và quả trứng đà điểu trên đỉnh.
Khối nền rộng 5.625 mét vuông theo Sacred Destinations, nâng cả thánh đường lên khỏi mặt quảng trường để tránh nước lũ.
Ba khối tháp vuông trên bức tường hướng Mecca, đỉnh có chóp nón và quả trứng đà điểu, là hình ảnh nhận ra Djenné từ xa.
Những đầu gỗ nhô khỏi mặt tường. Chúng vừa là hoa văn, vừa là giàn cố định để người thợ đứng lên khi trát lại lớp bùn mỗi năm.
Chín mươi cột gỗ đỡ mái theo Sacred Destinations, chia lòng thánh đường thành nhiều hàng như một sảnh cột.
UNESCO ghi nghề dựng nhà đất ở Djenné được truyền đời qua phường thợ nề gọi là Barey, và việc giữ thánh đường theo lối quản lý truyền thống.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Diện tích nền | 5.625 m vuông | Sacred Destinations |
| Độ dày tường | 41 tới 61 cm | Sacred Destinations |
| Cột gỗ đỡ mái | 90 | Sacred Destinations |
| Trụ ốp mặt ngoài | 18 | Sacred Destinations |
| Tháp trên tường qibla | 3 | Sacred Destinations |
| Nhà truyền thống trong thành cổ | khoảng 2.000 | UNESCO |
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là lối đọc riêng của thư viện, nên xin rào trước. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Thánh đường Djenné theo quy tắc duy nhất của mọi thánh đường là hướng qibla về Mecca. Nhìn từ Mali, Mecca nằm về phía đông, và bức tường mang ba tháp chính là bức tường qibla, quay ra quảng trường chợ. Những gì viết tiếp theo là cách người quen phong thủy cổ truyền Việt Nam có thể đọc nơi này để so sánh, không có trong tư liệu nào của thánh đường.
Điều đầu tiên là đất giữa hai sông. Djenné nằm trong vùng đồng bằng nội địa của sông Niger và sông Bani, mùa mưa nước lên bao quanh thành như một hòn đảo. Người Việt quen với thế đất đồng bằng Bắc Bộ, nơi đình chùa dựng trên chỗ cao giữa ruộng nước, sẽ thấy ngay điểm giống: ở cả hai nơi, người ta tôn nền lên để giữ nhà lễ khỏi nước. Lối cũ gọi đó là chọn chỗ đất nổi, gò cao giữa thủy.
Thứ hai là minh đường là cái chợ. Trước mặt tường qibla là quảng trường chợ, nơi đông người nhất thành. Theo lối Việt, khoảng trống rộng trước nơi thờ là minh đường, chỗ khí tụ. Ở đây cái chợ và thánh đường đứng liền nhau, ngày phiên thì họp chợ, thứ Sáu thì họp lễ, giống như đình làng Việt xưa thường đứng bên chợ làng.
Thứ ba là ngũ hành của vật liệu. Cả công trình là đất, thuộc Thổ, và mỗi năm được đắp thêm một lớp Thổ. Nước sông là Thủy, vừa làm ra bùn vừa bào mòn bùn. Lối ngũ hành gọi quan hệ ấy là Thổ khắc Thủy, và mùa mưa là lúc Thủy trả lại. Việc trát bùn mỗi năm, đọc theo lối Việt, là cách giữ cân bằng giữa hai hành. Người Djenné làm việc ấy vì nếu không trát, mưa sẽ bào mòn tường, không vì ngũ hành.
VLễ Crépissage Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Lễ riêng làm nên tên tuổi Djenné là Crépissage de la Grande Mosquée, tức lễ trát lại thánh đường. Khác các lễ Hồi giáo khác, lễ này không định theo lịch Hijri mà theo mùa. Theo Agence Ecofin, việc trát diễn ra mỗi năm vào cuối mùa khô, ngay trước khi mưa tháng Sáu tới. Trang di sản Djenné giải thích lý do: những cơn mưa lớn của mùa ẩm năm nào cũng cuốn đi một lớp bùn, dù người ta làm gì đi nữa.
Ai làm gì trong ngày trát bùn
Vài ngày trước lễ, bùn được lấy từ lòng sông Bani, nhào kỹ rồi ủ trong các hố lớn cho tới ngày trát, theo Agence Ecofin. Smarthistory ghi lớp vữa trát làm từ đất sét mịn phù sa sông Niger và sông Bani trộn với bơ, trang di sản Djenné kể thêm trấu gạo, bột quả bao báp và bơ hạt mỡ (karité) trộn vào đất.
Việc làm được phân vai rõ. Theo trang di sản Djenné, lễ được tổ chức rất chặt chẽ giữa ba nhóm là các bậc cao niên có uy tín, phường thợ nề và các hội thanh niên, dưới sự trông nom của người già và với sự tham gia của cả thành. Smarthistory tả: đàn ông trộn và trát bùn, phụ nữ gánh nước cho mẻ trộn, người già đứng trên sân thượng chỉ dẫn, bé trai chạy việc và hát, có người đánh trống, thổi sáo cho người làm. Agence Ecofin ghi đôi khi các khu phố thi nhau xem bên nào xong phần mình trước, và gọi lễ này là một ngày hội, một nghi thức, một biểu hiện của sự đoàn kết cả thành. Các cọc gỗ toron trên tường thành bậc cho người trèo lên trát.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Cuối mùa khô, trước mưa tháng Sáu | Theo mùa, cộng đồng định ngày mỗi năm | Crépissage, trát lại thánh đường | Cả thành cùng làm: phường thợ nề chỉ huy, đàn ông trộn và trát, phụ nữ gánh nước, người già chỉ dẫn, trẻ em hát. |
| Hằng tuần, thứ Sáu | Lịch tuần | Lễ nguyện chung ngày thứ Sáu | Thánh đường là nơi họp lễ chung của cả thành. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống ban ngày, lễ nguyện và đọc Kinh Qur'an ban đêm. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng kết thúc tháng chay. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mawlid, mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Lễ chung của nhiều cộng đồng Hồi Giáo Tây Phi. |
Agence Ecofin ghi lệ trát bùn gắn với đợt dựng lại năm 1907 và là dịp các thợ cả truyền nghề cho lớp trẻ. Như vậy lễ Crépissage vừa là việc đạo, vừa là cách một phường nghề giữ nghề sống. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Djenné nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Place du Marché, Djenné, Mali (trong thành cổ Djenné, đồng bằng nội địa sông Niger và sông Bani)
- Đường tới
- Thánh đường đứng ở Place du Marché, giữa thành cổ Djenné, trong vùng đồng bằng nội địa sông Niger và sông Bani, miền trung Mali. Thành Djenné nằm trên một đảo đất giữa các nhánh sông.
- Toạ độ
- 13.9052, -4.5554
Theo Sacred Destinations, thánh đường nay không mở cho người không theo Hồi Giáo vào bên trong, sau một lần người ngoài chụp ảnh thời trang trên mái và trong sảnh. Quý vị ngắm từ quảng trường chợ và các con phố quanh đó. Ăn mặc kín đáo, xin phép trước khi chụp ảnh người dân. Trong ngày lễ trát bùn, không chen vào lối đi của người đang gánh nước và mang bùn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Djenné
Contribute photos, information or video for Great Mosque of DjennéThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
đại thánh đường djenné làm bằng gì
Bằng gạch bùn phơi nắng và vữa đất. Smarthistory ghi gạch làm từ bùn trộn cát, trấu và nước, lớp trát ngoài làm từ đất sét phù sa sông Niger và Bani trộn bơ. Không có gạch nung hay xi măng. Đây là công trình bằng đất lớn nhất thế giới.
lễ trát bùn thánh đường djenné diễn ra khi nào
Mỗi năm vào cuối mùa khô, ngay trước khi mưa tháng Sáu tới, theo Agence Ecofin. Lễ không theo lịch Hijri mà theo mùa, ngày do cộng đồng định. Cả thành cùng làm: đàn ông trộn và trát, phụ nữ gánh nước, người già chỉ dẫn, phường thợ nề đứng đầu.
vì sao thánh đường djenné phải trát lại mỗi năm
Vì mưa lớn của mùa ẩm cuốn đi một lớp bùn mỗi năm, như trang di sản Djenné ghi. Nếu không trát lại, tường sẽ mòn dần. Các cọc gỗ toron nhô khỏi tường chính là giàn cố định để người thợ trèo lên trát, vừa làm hoa văn cho công trình.
thánh đường djenné xây năm nào
Thánh đường đầu tiên được truyền thống gán cho vua Koi Konboro ở thế kỷ 13, Sacred Destinations ghi năm 1240. Công trình hiện nay do thợ cả Ismaila Traoré và phường thợ nề Djenné dựng lại năm 1906 tới 1907, Sacred Destinations ghi xong khoảng 1907 tới 1909.
người không theo hồi giáo có vào thánh đường djenné được không
Theo Sacred Destinations, hiện thánh đường không cho người không theo Hồi Giáo vào bên trong. Khách thường ngắm mặt tường qibla với ba tháp từ quảng trường chợ phía trước, nơi thấy rõ nhất hình dáng và các cọc gỗ toron của công trình.