Qua một cửa gỗ nặng ở bức tường thành màu vàng đất, quý vị bước vào một khoảng sân rộng lát đá, sáng đến mức phải nheo mắt. Bốn bề là những dãy hành lang vòm móng ngựa chạy đều nhau. Ở đầu phía bắc, một khối tháp vuông trơn, ba tầng chồng lên nhau, tầng sau nhỏ hơn tầng trước, đứng như một pháo đài bằng đá. Ở đầu phía nam, sau hàng cửa gỗ, là bóng tối mát của sảnh cầu nguyện, nơi rất nhiều cột đá cẩm thạch đủ màu đứng thành từng hàng dài không thấy điểm cuối.
Đây là Đại thánh đường Kairouan, người Tunisia gọi là thánh đường Sidi Uqba (Mosquée Sidi Okba). UNESCO ghi thành Kairouan lập năm 670, làm kinh đô vùng Ifriqiya suốt năm thế kỷ và là thành thiêng hàng đầu của vùng Maghreb. Tunisia là nước mà đại đa số dân theo Hồi Giáo Sunni, và thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của nước ấy vì đây là thánh đường cổ nhất Bắc Phi còn đứng, là chỗ các thánh đường khác của cả vùng lấy làm khuôn.
IThánh Đường Chung Của Thành Thiêng Đầu Tiên Vùng Maghreb
Tên chính thức của nơi này là Jami Uqba ibn Nafi, thánh đường chung mang tên Uqba ibn Nafi, người lập thành Kairouan và dựng thánh đường đầu tiên tại đây năm 670. Chữ jami nghĩa là gom lại: đó là thánh đường lớn của cả thành, nơi cử hành lễ nguyện chung ngày thứ Sáu có bài giảng. Người địa phương thêm chữ Sidi, tức thưa ngài, trước tên người lập, nên trong tiếng Pháp có tên Mosquée Sidi Okba.
Chữ Maghreb trong tiếng Ả Rập nghĩa là nơi mặt trời lặn, chỉ vùng Bắc Phi phía tây Ai Cập, gồm Tunisia, Algérie, Maroc và các vùng lân cận. UNESCO gọi thánh đường là một kiệt tác kiến trúc mang giá trị toàn cầu và là khuôn mẫu cho nhiều thánh đường Maghreb. Nói cách khác, khi quý vị đứng trong sân của một thánh đường cổ ở Fès hay ở Alger, quý vị đang đứng trong một lối kiến trúc mà Kairouan đã đặt ra trước.
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni, dòng lớn nhất của đạo Hồi. Ở Bắc Phi, người Sunni phần đông theo trường luật Maliki, một trong bốn trường luật Sunni, và Kairouan từng là một trong những nơi trường luật ấy được giảng dạy sớm nhất ở vùng này. Trường luật là cách giải thích luật đạo trong đời sống, không phải một giáo phái riêng.
Một thánh đường không có tượng, không có bàn thờ. Mọi thứ trong đó phục vụ lễ nguyện: mihrab là hốc tường chỉ hướng Mecca, minbar là bục có bậc để người giảng đứng trong lễ thứ Sáu, maqsura là khoang ngăn gần mihrab, và minaret là tháp để gọi người đi lễ. Kairouan giữ được cả bốn thứ ấy ở dạng rất cổ, vì vậy nó quan trọng với người nghiên cứu lịch sử đạo Hồi.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là tưởng công trình quý vị thấy hôm nay là thánh đường của năm 670. Không phải. Britannica ghi công trình hiện nay là thánh đường thứ năm trên cùng một nền, có từ thời Aghlabid, dựng theo từng đợt từ 836 tới 866. Thánh đường ban đầu nhỏ và làm bằng gạch bùn, Smarthistory ghi năm 836 phần lớn công trình cũ bị dỡ để dựng lại bằng đá, gạch và gỗ.
Chỗ thứ hai là câu truyền miệng mà nhiều sách du lịch nhắc, rằng bảy lần tới Kairouan bằng một lần hành hương Mecca. Đó là lời dân gian nói lên lòng quý thành này, không phải giáo lý. Với mọi tín đồ Hồi Giáo, cuộc hành hương Hajj về Mecca không có gì thay thế.
Mọi thánh đường đều quay về Ngôi Đền Kaaba, xin xem bài Masjid al-Haram. Muốn thấy lối sảnh cột của Maghreb đi tiếp về phía tây thế nào, quý vị có thể đọc bài Thánh đường al-Qarawiyyin ở Fès và bài Đại thánh đường Hồi giáo Paris dựng theo lối ấy ở châu Âu, còn phía Ba Tư là bài Thánh đường Jameh, Isfahan với sân bốn iwan.
IITừ Thánh Đường Gạch Bùn Tới Công Trình Đá Thời Aghlabid
Lịch sử thánh đường là chuyện sửa và dựng lại trên một chỗ không đổi. Ba mốc cần nhớ: năm 670 khi thành và thánh đường cùng ra đời, năm 836 khi hoàng thân Ziyadat Allah I nhà Aghlabid dựng lại toàn bộ, và năm 862 khi mihrab được ốp như ta thấy hôm nay. Nhà Aghlabid là một triều cai quản vùng Ifriqiya trong thế kỷ 9, đóng đô ở Kairouan.
- 670Lập thành và thánh đườngUqba ibn Nafi lập thành Kairouan và dựng thánh đường đầu tiên, theo UNESCO và Smarthistory. Công trình ban đầu còn đơn sơ.
- 703Sửa lần đầuDiscover Islamic Art ghi thánh đường được sửa dưới thời Hasan ibn Numan.
- 722 tới 728Mở rộngDiscover Islamic Art ghi thêm một đợt sửa và mở rộng dưới thời Bishr ibn Safwan.
- 836Dựng lại toàn bộHoàng thân Ziyadat Allah I nhà Aghlabid cho dỡ phần lớn công trình gạch bùn cũ, dựng lại bằng đá, gạch và gỗ. Discover Islamic Art ghi năm 221 lịch Hijri, tức năm 836.
- 862Mihrab và mái vòmDưới thời Abu Ibrahim Ahmad, mihrab được ốp 28 tấm đá cẩm thạch chạm thủng và gạch men ánh kim. Mái vòm trên mihrab che bộ mihrab, minbar và maqsura mà Britannica gọi là cổ nhất còn giữ.
- 866Hoàn thiện đợt AghlabidBritannica ghi công trình hiện nay dựng theo từng đợt từ 836 tới 866. Cùng năm 866 thành Kairouan có thêm Thánh đường Ba Cửa, UNESCO gọi là thánh đường có mặt tiền chạm khắc cổ nhất được biết.
- 1988Di sản Thế giới UNESCOThành Kairouan cùng Đại thánh đường được ghi danh theo các tiêu chí i, ii, iii, v và vi.
Các nguồn gọi con số của năm 670 bằng những chữ hơi khác nhau. UNESCO ghi năm 670 là năm lập thành, Smarthistory ghi thánh đường lập năm 670, còn Britannica chỉ nói thánh đường nguyên được Sidi Uqba dựng ở thế kỷ 7. Ba cách ghi ấy không mâu thuẫn, thư viện dùng năm 670 như bảng dữ kiện.
Chỗ cần nói rõ là năm hoàn thành. Bảng dữ kiện ghi dựng lại năm 836 và hoàn thiện tới khoảng 866. Mốc 836 là năm khởi dựng lại theo Discover Islamic Art và Smarthistory, còn mốc 866 là giới hạn cuối của các đợt Aghlabid theo Britannica. Mihrab năm 862 nằm giữa hai mốc ấy.
IIISân Rộng, Rừng Cột Và Tháp Vuông Ba Tầng
Mặt bằng thánh đường theo lối sảnh cột (hypostyle): một sân lớn có hành lang bao quanh, phía nam là sảnh cầu nguyện rộng mà mái đặt trên rất nhiều hàng cột. Smarthistory gọi mặt bằng này là hình chữ T: gian giữa dẫn tới mihrab và gian chạy dọc tường qibla rộng hơn các gian khác, cắt nhau thành hình chữ T. UNESCO ghi sảnh cầu nguyện có 17 gian trên một rừng cột đá cẩm thạch và đá porphyr. Nhiều cột và đầu cột là đồ dùng lại từ các công trình La Mã và Byzantine trong vùng, nên đi dọc một hàng cột quý vị sẽ thấy chúng không cái nào giống cái nào.
Khối tháp vuông ba tầng đứng ở phía bắc sân, đối diện mihrab. UNESCO gọi là tháp vuông đồ sộ ba tầng. Chiều cao các nguồn ghi khác nhau, xem bảng dưới.
Mười bảy gian trên rừng cột đá cẩm thạch và porphyr, theo UNESCO. Gian giữa và gian dọc tường qibla rộng hơn, tạo hình chữ T mà Smarthistory mô tả.
Làm năm 862, ốp 28 tấm cẩm thạch chạm thủng theo Discover Islamic Art, quanh vòm ốp gạch men ánh kim mà Smarthistory ghi là mang từ Iraq. Mái vòm đá phía trên có 24 sườn.
Bục giảng thế kỷ 9 ghép từ hơn 300 mảnh gỗ tếch, chạm hoa văn lưới thủng. Discover Islamic Art và Smarthistory đều gọi đây là minbar gỗ cổ nhất còn giữ được.
Khoang ngăn bằng gỗ cạnh mihrab. Britannica xếp nó vào bộ mihrab, minbar và maqsura cổ nhất còn giữ trong thế giới Hồi Giáo.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kích thước khối thánh đường | 135 x 80 m | UNESCO |
| Kích thước khối thánh đường | 125 x 75 m | Discover Islamic Art |
| Chiều cao minaret | 35 m | Britannica |
| Chiều cao minaret | khoảng 32 m | Smarthistory, Discover Islamic Art |
| Số gian sảnh cầu nguyện | 17 | UNESCO |
| Tấm cẩm thạch chạm thủng ở mihrab | 28 | Discover Islamic Art |
| Số mảnh gỗ của minbar | hơn 300 | Discover Islamic Art, Smarthistory |
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc thế đất, xin nói điều cốt yếu: đạo Hồi không có phong thủy và không chọn đất theo long mạch. Một thánh đường chỉ buộc theo một hướng là qibla, hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Ở Kairouan, tường qibla và mihrab nằm ở đầu phía nam của khối thánh đường, chếch về đông nam, và tháp minaret đứng ở đầu kia, phía bắc sân. Mọi đợt dựng lại đều giữ trục ấy.
Những dòng sau là cách thư viện nhìn nơi này bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, viết ra để quý vị có chỗ so sánh. Không có tư liệu nào của thánh đường nói theo lối ấy, và người dựng Kairouan cũng không nghĩ theo lối ấy.
Thứ nhất là đất bằng giữa đồng khô. Kairouan nằm trên một vùng đồng bằng thấp của miền trung Tunisia, xa biển, không có núi sát lưng. Lối xem đất Việt gặp thế này thì không tìm hậu sơn mà tìm chỗ dựa khác. Ở đây chỗ dựa là chính khối tường qibla dày và kín, còn cửa và sân mở về phía ngược lại. Sự khớp ấy đến từ trục qibla, không từ phép chọn đất.
Thứ hai là trục thẳng từ tháp tới mihrab. Minaret ở bắc, sân ở giữa, sảnh cầu nguyện và mihrab ở nam, tất cả xếp trên một trục. Người Việt quen đình chùa có tam quan, sân, rồi chính điện nối nhau trên một đường thần đạo sẽ thấy cách xếp này gần với mình, dù ý nghĩa khác hẳn: ở đây trục ấy là trục của lời gọi lễ và hướng lễ.
Thứ ba là nước. Ở vùng khô, lối cũ coi nước là quý nhất. UNESCO ghi các bể chứa nước thời Aghlabid thế kỷ 9 ở ngoài thành từng cấp nước cho cả Kairouan. Đọc theo lối Việt thì thành này tự tạo lấy thủy tụ cho mình, nhưng việc ấy thuộc về kỹ thuật cấp nước, không phải phong thủy.
Cuối cùng là màu đất và đá. Tường vàng đất thuộc hành Thổ, sân đá sáng và rừng cột cẩm thạch ngả về Kim. Thổ sinh Kim, theo ngũ hành là một thế thuận. Thư viện ghi nhận xét này như một trò so sánh màu sắc, người thợ Aghlabid chọn đá vì đá bền và vì có sẵn cột cũ để dùng lại.
VLễ Theo Lịch Hijri Và Đêm Mouled Ở Kairouan
Nhịp lễ của thánh đường theo lịch Hồi giáo Hijri, lịch thuần âm, nên mỗi năm các ngày lễ lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch. Dịp riêng khiến Kairouan nổi tiếng khắp Tunisia là lễ Mouled, tức Mawlid, mừng ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Hằng tuần, thứ Sáu | Lịch tuần | Lễ nguyện chung ngày thứ Sáu | Lễ có bài giảng từ minbar, lý do tồn tại của một thánh đường jami. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Ban ngày nhịn ăn uống, ban đêm có các buổi lễ nguyện dài và đọc Kinh Qur'an tại thánh đường. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng kết thúc tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, thịt được chia cho người thiếu thốn. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mouled, mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Dịp đông nhất trong năm ở Kairouan. Đại thánh đường tổ chức đọc Kinh Qur'an, bài giảng về đời Nhà tiên tri và các bài tụng ca. |
Theo hãng tin Anadolu, trong một mùa Mouled gần đây, riêng đêm Mouled Kairouan đón khoảng 150.000 tới 200.000 người, và cả tuần lễ khoảng 400.000 tới 500.000 lượt, từ các vùng của Tunisia và từ các nước láng giềng. Ngoài Đại thánh đường, người hành hương còn tới lăng Sidi Sahbi, nơi an nghỉ của Abu Zamaa al-Balawi, một người bạn đồng hành của Nhà tiên tri. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Kairouan nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Médina de Kairouan, Kairouan, Tunisie (trong thành cổ Kairouan)
- Đường tới
- Thánh đường nằm trong thành cổ (médina) Kairouan, miền trung Tunisia. Từ Tunis hay Sousse có đường bộ tới Kairouan, rồi đi bộ trong thành cổ tới thánh đường.
- Toạ độ
- 35.6811, 10.1042
Đây là thánh đường đang dùng cho lễ nguyện. Theo lệ lâu nay, người không theo Hồi Giáo thường chỉ được vào sân và nhìn vào sảnh cầu nguyện từ các cửa, không bước vào trong. Ăn mặc kín tay chân, phụ nữ nên có khăn che tóc. Không đi ngang trước người đang lễ, giữ im lặng khi có tiếng gọi lễ. Vào ngày thứ Sáu và các đêm lễ, khách không dự lễ xin tránh những lúc đông người.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Kairouan (Uqba)
Contribute photos, information or video for Great Mosque of KairouanThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
đại thánh đường kairouan xây năm nào
Thánh đường đầu tiên lập năm 670 cùng lúc với thành Kairouan, theo UNESCO. Công trình quý vị thấy hôm nay chủ yếu là của thời Aghlabid: hoàng thân Ziyadat Allah I dựng lại bằng đá năm 836, các đợt tiếp theo kéo tới khoảng 866 theo Britannica, mihrab làm năm 862.
tháp minaret kairouan cao bao nhiêu
Các nguồn ghi khác nhau. Britannica ghi 35 mét, Smarthistory và Discover Islamic Art ghi khoảng 32 mét. Tháp vuông, ba tầng nhỏ dần lên trên, đứng ở phía bắc sân, và được coi là một trong những minaret cổ nhất còn đứng ở thế giới Hồi Giáo.
thánh đường kairouan rộng bao nhiêu
UNESCO ghi khối thánh đường 135 x 80 mét, Discover Islamic Art ghi 125 x 75 mét. Thư viện ghi cả hai vì các nguồn không nói cách đo. Sảnh cầu nguyện có 17 gian trên rừng cột cẩm thạch và porphyr, nhiều cột dùng lại từ thời La Mã và Byzantine.
vì sao kairouan là thành thiêng của hồi giáo
Kairouan là thành Hồi Giáo đầu tiên của vùng Maghreb, lập năm 670, làm kinh đô vùng Ifriqiya năm thế kỷ và là nơi truyền dạy đạo Hồi và luật Maliki sớm nhất ở Bắc Phi. UNESCO gọi đây là thành thiêng hàng đầu của Maghreb. Đại thánh đường là trái tim của vị thế ấy.
minbar gỗ cổ nhất thế giới ở đâu
Minbar của Đại thánh đường Kairouan, làm ở thế kỷ 9 bằng hơn 300 mảnh gỗ tếch chạm lưới thủng, được Discover Islamic Art và Smarthistory gọi là minbar gỗ cổ nhất còn giữ được. Minbar là bục có bậc để người giảng đứng trong lễ thứ Sáu, đặt ngay bên phải mihrab.