Trong mê cung ngõ hẹp của Fès el-Bali, giữa tiếng búa gõ của thợ đồng và mùi da thuộc, quý vị đi ngang một cánh cửa lớn chạm gỗ mở hé giữa dãy cửa hàng. Qua khung cửa, một khoảng sân sáng hiện ra: nền gạch men xanh trắng, hai đình nhỏ có mái che bồn phun nước, những hàng cửa vòm trắng nối nhau vào gian lễ tối mát bên trong. Từ trên mái ngói xanh, tiếng gọi lễ lan ra khắp các ngõ, và dòng người rẽ vào qua những cánh cửa ấy.
Maroc là nước mà gần như toàn dân theo Hồi Giáo Sunni, theo trường luật Maliki. Thư viện chọn al-Qarawiyyin làm nơi đại diện duy nhất của Maroc vì hiếm nơi nào gắn chặt đời sống đạo và đời sống học của một nước như vậy: hơn mười một thế kỷ vừa là thánh đường lễ chung của Fès, vừa là nơi dạy Kinh Qur'an, luật Hồi Giáo và nhiều môn khác. Và nơi ấy do một người phụ nữ, bà Fatima al-Fihri, bỏ của ra lập.
IThánh Đường, Trường Học Và Người Phụ Nữ Lập Nên
Tên al-Qarawiyyin nghĩa là của những người đến từ Kairouan (al-Qayrawan), thành phố ở Tunisia ngày nay. Thế kỷ 9, nhiều gia đình từ Kairouan tới định cư ở bờ tây sông Fès, và khu của họ mang tên ấy. Tiếng Pháp viết là Karaouine, nên người ta cũng gặp tên al-Karaouine.
Theo World History Encyclopedia, bà Fatima al-Fihri (khoảng 800 tới 880) sinh ở Kairouan, thừa kế gia sản khi cha, anh và chồng lần lượt qua đời, rồi đem của làm việc thiện. Bà đặt móng thánh đường và madrasa vào ngày đầu tháng Ramadan năm 859. Em gái bà là Mariam dựng thánh đường Andalus ở bờ bên kia sông. ICESCO ghi việc dựng diễn ra dưới thời vua Yahya I nhà Idrisid, với bà Fatima là người tình nguyện bỏ của ra dựng. Archnet ghi lúc đầu đây chỉ là nơi cầu nguyện nhỏ, về sau mới thành thánh đường lớn của cả thành.
Trong Hồi Giáo, thánh đường không chỉ là nơi lễ nguyện. Ngay từ thời đầu, người ta ngồi quanh các cột thánh đường để nghe thầy giảng Kinh Qur'an và lời dạy của Nhà tiên tri, gọi là hadith. Từ những vòng học ấy mà có madrasa, trường học gắn với thánh đường. Al-Qarawiyyin là một ví dụ lâu đời của lối ấy. Theo World History Encyclopedia và Madain Project, chương trình học xưa gồm chú giải Qur'an, luật Hồi Giáo, đại số, thiên văn, y học, triết học và nhiều môn khác.
Maroc theo trường luật Maliki, một trong bốn trường luật lớn của dòng Sunni, và al-Qarawiyyin từ lâu là một trong những trung tâm dạy luật Maliki quan trọng nhất vùng Maghreb. Thư viện ghi như vậy để định vị nơi này, không so sánh các trường luật với nhau.
Câu hay được nhắc nhất về nơi này là trường đại học lâu đời nhất thế giới. Xin ghi rõ ai nói. World History Encyclopedia, Madain Project và báo Daily Sabah cùng dẫn rằng UNESCO và Guinness World Records ghi al-Qarawiyyin là cơ sở giáo dục còn tồn tại và hoạt động liên tục lâu đời nhất thế giới. Đó là cách xếp hạng của hai tổ chức ấy, thư viện chép lại và không tự khẳng định thay.
Cũng nên biết rằng suốt phần lớn lịch sử, nơi này là một madrasa gắn với thánh đường, không phải một trường đại học theo mô hình châu Âu. Theo World History Encyclopedia và Daily Sabah, nó vào hệ thống đại học nhà nước của Maroc năm 1963, và mang tên chính thức Đại học al-Qarawiyyin từ năm 1965. Vì thế có người dùng chữ đại học theo nghĩa rộng, có người chỉ dùng cho giai đoạn sau. Hai cách hiểu không loại trừ nhau.
Quê bà Fatima là Kairouan, nơi có Đại thánh đường Kairouan (Uqba), một trong những thánh đường cổ nhất vùng Maghreb. Tên al-Qarawiyyin vì thế nối hai thành phố. Còn hướng mà mọi hàng người trong gian lễ ở Fès quay về là Kaaba giữa Masjid al-Haram ở Mecca: một bên là thánh địa hành hương, một bên là trung tâm học thuật lâu đời của miền tây thế giới Hồi Giáo.
IIMười Một Thế Kỷ Mở Rộng Qua Các Triều
Từ một nơi cầu nguyện nhỏ, thánh đường lớn dần qua các triều đại cai quản Fès, mỗi triều thêm một phần. Các mốc dưới đây chỉ ghi việc lập, mở rộng, trang trí và tu bổ, theo Archnet, World History Encyclopedia, Madain Project và UNESCO.
- 857 hoặc 859Bà Fatima al-Fihri lập thánh đườngArchnet ghi năm lập 857. World History Encyclopedia ghi 857 tới 859 và đặt móng ngày đầu tháng Ramadan năm 859, ICESCO ghi ngày 1 Ramadan năm 245 Hijri. Xem hộp sử liệu dưới.
- Thế kỷ 10Tháp vuông bằng đáTháp gọi lễ hình vuông bằng đá được dựng bằng tiền của Abd al-Rahman III, khalip Umayyad đầu tiên của al-Andalus, theo Archnet.
- 1134 tới 1143Mở rộng thời AlmoravidVua Ali ben Yusuf nhà Almoravid cho mở rộng thánh đường thành mặt bằng hình chữ T, với lối giữa cao chạy vuông góc tới tường qibla, theo Archnet. Mihrab vòm nhũ đá có từ đợt này.
- 1289Cửa AnazaCửa Anaza của thánh đường được làm năm 1289, theo Madain Project.
- 1606 tới 1623Sân và đình phun nước thời SaadiVua Abdallah ibn al-Shaikh nhà Saadi cho lát sân gạch men xanh trắng, đặt bồn nước cẩm thạch và dựng hai đình phun nước ở hai đầu sân, theo Archnet.
- 1963Vào hệ thống đại học nhà nướcTrường học của thánh đường được đưa vào hệ thống đại học nhà nước của Maroc, theo World History Encyclopedia và Madain Project.
- 1981Di sản Thế giới UNESCOMedina Fès, gồm Fès el-Bali nơi có thánh đường, được ghi danh theo tiêu chí ii và v. UNESCO ghi thành lập từ thế kỷ 9, cực thịnh thế kỷ 13 và 14.
- 2007 và 2017Các đợt tu bổ gần đâyArchnet ghi hai đợt tu bổ xong năm 2007 và 2017, đợt sau do kiến trúc sư Aziza Chaouni đảm nhận.
Năm lập là chỗ các nguồn ghi khác nhau. Archnet ghi 857. World History Encyclopedia ghi khoảng 857 tới 859 và đặt móng năm 859. ICESCO ghi ngày 1 Ramadan năm 245 Hijri, ứng với năm 859, còn Daily Sabah chỉ ghi 859. Thư viện ghi 857 tới 859 như bảng dữ kiện: có thể 857 là lúc bắt đầu chuẩn bị, 859 là lúc đặt móng chính thức, nhưng chưa nguồn nào giải thích rõ nên thư viện chỉ nêu cả hai.
Người lập: World History Encyclopedia và Daily Sabah ghi bà Fatima al-Fihri. ICESCO ghi việc dựng diễn ra dưới thời vua Idrisid Yahya I, với bà Fatima tình nguyện bỏ của ra dựng. Hai cách ghi không mâu thuẫn. Người từng học: mỗi nguồn một danh sách hơi khác. World History Encyclopedia và bảng dữ kiện của thư viện ghi Ibn Khaldun, Maimonides và Leo Africanus, ICESCO nhắc thêm Averroes và al-Idrisi. Thư viện lưu ý việc một số danh nhân từng học ở đây phần nhiều dựa vào truyền thống kể lại.
IIIMặt Bằng Chữ T, Sân Saadi Và Mái Ngói Xanh
Al-Qarawiyyin không đứng riêng giữa quảng trường mà lọt trong lòng medina, bốn phía là nhà và cửa hàng, nhiều cửa mở thẳng ra các ngõ. Từ trên cao chỉ thấy những dãy mái ngói xanh dốc và một tháp vuông. Madain Project ghi thánh đường rộng khoảng nửa hecta và chứa khoảng 22.000 người.
Bố cục là kiểu thánh đường nhiều hàng cột của vùng Maghreb: một gian lễ rộng chia thành nhiều lối song song bằng các hàng cột và cửa vòm, phía trước là sân trong. Đợt mở rộng thời Almoravid đưa vào mặt bằng hình chữ T, theo Archnet: một lối giữa cao hơn chạy vuông góc tới tường qibla, gặp một lối ngang chạy dọc tường ấy. Lối giữa được trang trí đậm nhất, dẫn thẳng tới mihrab.
Lát gạch men xanh trắng thời Saadi, giữa có bồn nước cẩm thạch, hai đầu có hai đình phun nước mái nhọn, theo Archnet. ICESCO nhắc bồn nước tròn giữa sân.
Hốc qibla có vòm nhũ đá (muqarnas), từ đợt mở rộng Almoravid thế kỷ 12 theo Madain Project. ICESCO nhắc thêm một mihrab gỗ cổ.
ICESCO ghi thánh đường giữ một bục giảng minbar từ thời Almoravid và một đèn chùm lớn từ thời Almohad.
Tháp gọi lễ hình vuông bằng đá dựng thế kỷ 10 bằng tiền của Abd al-Rahman III, theo Archnet, theo lối tháp vuông quen thuộc của vùng Maghreb.
Daily Sabah ghi thư viện giữ hơn 4.000 bản chép tay quý, có bản Kinh Qur'an cổ, tác phẩm của Ibn Khaldun và bản al-Muwatta, một trong những tập hadith sớm nhất. Đợt tu bổ xong năm 2017 gắn với thư viện này.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Năm lập | 857 tới 859 | Archnet ghi 857, World History Encyclopedia và ICESCO ghi đặt móng năm 859 |
| Diện tích | Khoảng nửa hecta | Madain Project |
| Sức chứa | Khoảng 22.000 người | Madain Project |
| Mở rộng Almoravid | 1134 tới 1143 | Archnet |
| Sân và đình phun nước | 1606 tới 1623 | Archnet, thời vua Abdallah ibn al-Shaikh nhà Saadi |
| Bản chép tay trong thư viện | Hơn 4.000 | Daily Sabah |
IVThế Đất Và Hướng
Một điều cần rào trước khi đọc phần này: người dựng al-Qarawiyyin không biết tới phong thủy, và Hồi Giáo không có phép ấy. Hướng duy nhất mà thánh đường phải theo là qibla, về Kaaba ở Mecca. Từ Fès, Mecca nằm gần như chính đông, và tường qibla của thánh đường, như nhiều thánh đường cổ vùng Maghreb, quay về phía đông nam. Mọi lần mở rộng qua mười một thế kỷ đều giữ trục ấy.
Thư viện đọc thế đất Fès theo lối cổ truyền của người Việt ở đoạn dưới, để quý vị có chỗ so. Tư liệu về thánh đường không có dòng nào như vậy.
Điều đầu tiên là lòng chảo và sông. Fès el-Bali nằm trong thung lũng sông Fès, bốn phía là đồi, nhà cửa đổ dốc từ sườn đồi xuống lòng sông. Sông chia thành cổ làm hai bờ: bờ Qarawiyyin và bờ Andalus, ứng với hai thánh đường do hai chị em lập. Phép cũ gọi nơi bốn bề đồi bao, giữa có nước chảy qua, là đất tàng phong tụ thủy, gió bị chặn, nước được giữ, và các đô thị cổ của người Việt cũng hay chọn thế như vậy.
Thứ hai là chỗ trũng ở giữa. Thánh đường nằm ở phần thấp của medina, nơi nhiều ngõ dốc đổ về. Theo lối Việt, đây là chỗ khí và người cùng quy tụ, như cái rốn của thành. Người dựng Fès thì đặt thánh đường ở đó vì đó là trung tâm của khu dân cư và chợ, và việc học cùng việc buôn đã sống cạnh nhau ở đây suốt nhiều thế kỷ.
Thứ ba là sân trong và nước. Thánh đường không có sân trước mở ra phố. Minh đường của nó nằm bên trong, là khoảng sân gạch men với bồn nước và hai đình phun nước. Nhà Việt có giếng trời và sân trong sẽ thấy lối giữ khí này quen thuộc. Người Saadi dựng bồn nước cho phép rửa trước khi lễ, còn chữ minh đường là của thư viện.
Cuối cùng là màu. Mái ngói xanh lục và sân gạch men xanh trắng ngả về Mộc và Kim, trên nền tường vôi trắng và đất nung. Xanh lục trong nghệ thuật Hồi Giáo gắn với thiên đường, mọi chữ ngũ hành ở đây là của thư viện.
VLễ Theo Lịch Hijri Của Một Thánh Đường Maliki
Nhịp lễ của al-Qarawiyyin theo lịch Hồi giáo Hijri, lịch thuần âm, mỗi năm ngắn hơn dương lịch khoảng mười một ngày, nên tháng Ramadan và hai kỳ Eid lùi dần qua các mùa, không có ngày dương lịch cố định. Là thánh đường lễ chung của Fès, nơi này đông nhất vào trưa thứ Sáu, các đêm Ramadan và hai kỳ Eid. Bài chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm buổi lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm, xen giữa là các buổi học. |
| Lễ chung thứ Sáu | Hằng tuần | Lễ có bài thuyết giảng, lúc gian lễ và sân đông nhất trong tuần. |
| Tháng Ramadan và đêm Qadr | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay, buổi tối có lễ nguyện thêm và đọc trọn Kinh Qur'an. Ở Maroc, đêm 27 tháng Ramadan thường được giữ như đêm Qadr, khi Kinh Qur'an bắt đầu được mặc khải. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, các gia đình chia thịt cho người thiếu thốn. |
| Mawlid | Lịch Hijri, ngày 12 tháng Rabi al-Awwal | Ngày mừng sinh nhật Nhà tiên tri, ở Maroc là ngày lễ chung của cả nước, có đọc thơ ca ngợi Nhà tiên tri. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Fès hay tại thánh đường này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Medina Fès el-Bali, thành phố Fès, vùng Fès-Meknès
- Đường tới
- Thánh đường nằm giữa Medina Fès el-Bali, thành phố Fès, vùng Fès-Meknès, gần quảng trường Seffarine của các thợ đồng. Xe không vào được medina, quý vị đi bộ từ cổng Bab Bou Jeloud xuống theo các ngõ chính.
- Toạ độ
- 34.0649, -4.9734
Theo lệ của các thánh đường đang hành lễ ở Maroc, người không theo Hồi Giáo không được vào gian lễ của al-Qarawiyyin. Khách chỉ đứng ngoài ngõ nhìn vào sân qua các cửa lớn, không đứng chắn lối người vào lễ. Người vào lễ bỏ giày trước khi bước vào, ăn mặc kín tay chân, phụ nữ che tóc. Không chụp ảnh người đang lễ nguyện qua cửa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường al-Qarawiyyin, Fès
Contribute photos, information or video for University of al-QarawiyyinThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
al-qarawiyyin có phải trường đại học lâu đời nhất thế giới không
Theo World History Encyclopedia, Madain Project và Daily Sabah, UNESCO và Guinness World Records ghi al-Qarawiyyin là cơ sở giáo dục còn tồn tại và hoạt động liên tục lâu đời nhất thế giới. Suốt phần lớn lịch sử, đây là madrasa gắn với thánh đường, vào hệ thống đại học nhà nước Maroc năm 1963.
ai lập thánh đường al-qarawiyyin
Bà Fatima al-Fihri, sinh ở Kairouan khoảng năm 800, thừa kế gia sản rồi đem ra làm việc thiện. World History Encyclopedia ghi bà đặt móng ngày đầu tháng Ramadan năm 859. ICESCO ghi việc dựng dưới thời vua Idrisid Yahya I, với bà là người tình nguyện bỏ của ra.
al-qarawiyyin lập năm 857 hay 859
Các nguồn ghi khác nhau. Archnet ghi năm lập 857. World History Encyclopedia ghi 857 tới 859 và đặt móng năm 859, ICESCO ghi ngày 1 Ramadan năm 245 Hijri, tức năm 859. Thư viện ghi 857 tới 859 và nêu cả hai mốc.
khách du lịch có vào được thánh đường al-qarawiyyin không
Người không theo Hồi Giáo không được vào gian lễ, theo lệ của các thánh đường đang hành lễ ở Maroc. Khách có thể đứng ngoài ngõ nhìn vào sân gạch men và đình phun nước qua các cửa lớn, nhưng không đứng chắn lối người vào lễ.
thánh đường al-qarawiyyin theo trường luật nào
Al-Qarawiyyin thuộc Hồi Giáo Sunni, theo trường luật Maliki như phần lớn tín đồ Maroc, và từ lâu là một trung tâm dạy luật Maliki lớn của vùng Maghreb. Lễ lớn nhất trong năm là Eid al-Fitr và Eid al-Adha theo lịch Hijri.