Quý vị đi xuyên qua những dãy hàng của Đại Chợ Isfahan, mái vòm gạch nối nhau, ánh sáng rơi xuống từ các lỗ trời, và ở đầu phía bắc chợ, một lối vào nhỏ dẫn thẳng vào thánh đường, không có quảng trường, không có cổng lớn đứng tách riêng. Bước qua mấy gian tối, sân trong mở ra đột ngột: một khoảng trời vuông, mặt đất lát gạch, giữa sân là bể nước, và bốn phía là bốn cửa vòm cao ngất ốp gạch men xanh lam, mỗi cửa một kiểu. Phía sau cửa vòm phía nam, một mái vòm gạch trơn màu đất nhô lên.
Người Iran gọi đây là Masjed-e Jāmé, thánh đường chung, nơi cả thành họp lại lễ nguyện ngày thứ Sáu. Iran là nước mà phần lớn dân theo Hồi Giáo Shia dòng Mười Hai Imam, và thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của nước ấy vì không có công trình nào chứa được nhiều lớp đời sống đạo Hồi của Iran như thế: mười hai thế kỷ, bảy triều đại, cả những thời Isfahan theo Sunni lẫn thời theo Shia, chồng lên nhau trong một khuôn viên vẫn đang có người lễ.
IThánh Đường Chung Và Mười Hai Thế Kỷ Đạo Hồi Ở Iran
Chữ jāmé (tiếng Ả Rập jāmiʿ) nghĩa là gom lại, tập hợp. Một thánh đường jāmé là thánh đường lớn của cả thành, nơi tổ chức lễ nguyện chung ngày thứ Sáu có bài giảng, khác các thánh đường nhỏ của từng khu phố. Vì thế người ta còn gọi nơi này là Thánh đường thứ Sáu Isfahan. Tên Atiq, cổ, trong một tên khác của thánh đường, để phân biệt với những thánh đường dựng sau ở quảng trường mới của thành phố.
Hồ sơ UNESCO gọi thánh đường là công trình cổ nhất còn giữ được thuộc loại này ở Iran, và là minh họa cho sự phát triển kiến trúc thánh đường qua mười hai thế kỷ kể từ năm 841, gồm các lớp Abbasid, Buyid, Seljuq, Ilkhanid, Muzaffarid, Timurid và Safavid.
Hồi Giáo có hai dòng lớn, Sunni và Shia, cùng một Kinh Qur'an, cùng năm buổi lễ nguyện, cùng quay về Mecca. Chỗ khác nhau gốc là quan niệm về người kế tục lãnh đạo cộng đồng sau Nhà tiên tri Muhammad: dòng Shia tin quyền ấy thuộc về Ali, con rể của Nhà tiên tri, và các hậu duệ của ông, gọi là các Imam. Dòng Shia phổ biến nhất, và là dòng của đa số người Iran, tôn kính mười hai vị Imam nên gọi là Shia Mười Hai Imam.
Thánh đường này đã sống qua cả hai. Các triều Seljuq dựng những phần nổi tiếng nhất của nó theo Sunni. Tới năm 1310, chiếc mihrab mới do Öljaitü cho làm đã mang, theo Archnet, những dòng chữ tôn kính tên các Imam Shia. Từ thời Safavid, khi dòng Shia Mười Hai Imam thành đạo chính của Iran, thánh đường là nơi lễ của cộng đồng Shia tới nay. Thư viện ghi các lớp ấy như sử liệu, không xếp dòng nào hơn dòng nào.
Chỗ hay nhầm thứ nhất là vị trí. Nhiều người, và cả một số trang tư liệu như Madain Project, đặt thánh đường ở quảng trường Naqsh-e Jahan, quảng trường lớn thời Safavid. Không phải. Thánh đường nằm ở khu phố cổ quanh quảng trường Atiq, đầu phía bắc Đại Chợ, cách quảng trường Naqsh-e Jahan một quãng. Thánh đường ở quảng trường Naqsh-e Jahan là một công trình khác, dựng muộn hơn nhiều.
Chỗ thứ hai là tưởng thánh đường được dựng một lần theo một đồ án. Thật ra không có kiến trúc sư chung. Mỗi triều sửa, thêm, thay một phần, nên cùng một sân có những cửa vòm, hành lang và vòm mái cách nhau hàng trăm năm.
Cùng nghĩa tên với nơi này là Jama Masjid Delhi: Jameh hay Jama đều là thánh đường lễ chung ngày thứ Sáu, nhưng Delhi là công trình Mughal dựng một đợt thế kỷ 17, còn Isfahan bồi đắp suốt mười hai thế kỷ. Thánh đường Xanh ở Istanbul thì theo lối vòm lớn Ottoman đến sau, còn Isfahan là gốc của sân bốn iwan.
IIBảy Triều Đại Trên Một Khuôn Viên
Đọc lịch sử thánh đường là đọc các lớp đất. Dưới cùng là một thánh đường cột kiểu Ả Rập với sân chữ nhật, Archnet ghi đã có từ thế kỷ 10 trước thời Seljuq. Lên trên là hai vòm Seljuq, rồi sân bốn iwan, rồi các phần Ilkhanid, Muzaffarid, Timurid và lớp gạch men Safavid ngoài cùng.
- 841Khởi đầu theo UNESCOUNESCO lấy năm 841, thời Abbasid, làm mốc đầu của thánh đường. Madain Project ghi khởi dựng khoảng năm 771. Xem hộp sử liệu dưới.
- 1086 tới 1087Vòm Nizam al-MulkNizam al-Mulk, tể tướng của vua Seljuq Malik Shah, cho dựng vòm lớn che mihrab phía nam. Archnet ghi hai minh văn trên cổ vòm nhắc tên Malik Shah và Nizam al-Mulk.
- 1088 tới 1089Vòm Taj al-MulkTaj al-Mulk cho dựng vòm phía bắc, theo Archnet dâng cho hoàng hậu Terken Khatun, khoảng một năm sau vòm nam.
- 1121 tới 1122Bị cháy và sửa lạiThánh đường bị hư hại vì cháy, minh văn trên một cổng ghi việc sửa sau lần cháy ấy. Trong thế kỷ 12 hình thành mặt bằng sân bốn iwan.
- 1310Mihrab ÖljaitüMihrab thạch cao chạm khắc do Öljaitü, vua Ilkhanid, cho làm ở dãy hành lang phía tây, chữ nổi ba chiều gồm câu Qur'an và tên các Imam Shia theo Archnet.
- 1358 tới 1374Madrasa MuzaffaridSultan Mahmud triều Muzaffarid dựng một madrasa trong khuôn viên, theo Archnet.
- 1447Hành lang hai tầngThời Timurid, dãy hành lang một tầng quanh sân được thay bằng hành lang hai tầng, theo Archnet.
- 2012Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí ii, khu di sản rộng 2,0756 hecta, vùng đệm 18,6351 hecta. Trước đó thời Safavid đã thêm cổng tây nam năm 1590 tới 1591 và lớp gạch men thế kỷ 17 và 18.
Nguồn vênh ở hai chỗ. Năm khởi dựng: UNESCO ghi mười hai thế kỷ tính từ năm 841. Madain Project ghi khởi dựng khoảng năm 771, và thêm rằng nơi này có thể từng là chỗ thờ của đạo Zoroaster. Điều sau là suy đoán, chưa có khảo cổ công bố để xác nhận, thư viện ghi đúng là suy đoán. Archnet thì chỉ ghi thánh đường cột đã có từ thế kỷ 10. Thư viện dùng mốc 841 của UNESCO làm chính và ghi cả hai mốc kia.
Năm dựng vòm Nizam al-Mulk: Archnet và Madain Project ghi 1086 tới 1087. Bảng dữ kiện của thư viện, theo minh văn, ghi khoảng từ tháng 9 năm 1086 tới tháng 3 năm 1088. Khác nhau có thể do cách quy đổi năm Hijri sang dương lịch. Madain Project còn ghi lòng vòm rộng 14,30 x 14,60 mét, cao 26,97 mét, và gọi đây là vòm lớn hơn mọi vòm được biết vào thời ấy.
IIISân Bốn Iwan, Hai Vòm Seljuq Và Mihrab Thạch Cao
Điều làm nên giá trị của thánh đường với lịch sử kiến trúc được UNESCO nói rõ: đây là công trình Hồi Giáo đầu tiên lấy mặt bằng sân bốn iwan (chahar ayvan) của cung điện Sassanid, triều Ba Tư trước Hồi Giáo, đưa vào kiến trúc tôn giáo. Iwan là một gian vòm cao mở hẳn một mặt ra sân. Đặt bốn iwan ở giữa bốn cạnh của một sân vuông, người ta được một bố cục đối xứng mà về sau thành khuôn cho thánh đường khắp Iran và Trung Á.
Điều thứ hai là vòm hai lớp có sườn. UNESCO ghi vòm Nizam al-Mulk là vòm hai lớp có sườn, một kỹ thuật mới truyền cảm hứng cho thợ xây khắp vùng. Vòm gạch trơn không ốp men, vẻ đẹp nằm ở cách xếp gạch và ở lối chuyển từ gian vuông lên vòm tròn.
Sân chữ nhật lát gạch với bể nước ở giữa để tín đồ làm phép tẩy trần. Archnet ghi sân khoảng 65 x 55 mét.
Iwan lớn nhất, nằm về phía qibla, dẫn vào gian vòm Nizam al-Mulk che mihrab chính. Mặt iwan phủ gạch men xanh thêm thời Safavid.
Dựng 1086 tới 1087 theo Archnet, lòng vòm theo Madain Project rộng 14,30 x 14,60 mét và cao 26,97 mét, gạch trơn không ốp men.
Vòm phía bắc dựng 1088 tới 1089, nhỏ hơn vòm nam, đứng đối diện vòm Nizam al-Mulk qua sân trong.
Mihrab thạch cao năm 1310 ở hành lang phía tây, chạm hoa lá và chữ nổi nhiều lớp dày đặc, Archnet nhận xét là tay nghề chạm thạch cao bậc thầy.
Quanh sân là những gian cột lợp vô số vòm gạch nhỏ, mỗi vòm một kiểu xếp gạch khác nhau, lớp cũ nhất có từ trước thời Seljuq.
Lối vào chính nằm ở phía tây nam, thông thẳng với Đại Chợ. UNESCO nhấn điều này: thánh đường vừa là nơi lễ đang hoạt động vừa là một phần của chợ, và giá trị ấy dễ tổn thương khi phố phường chung quanh đổi khác. Với người Việt quen chùa đình có sân trước, cổng tam quan, đây là một cách đặt nơi thờ khác hẳn: không đứng riêng giữa khoảng trống, mà nằm lọt trong mạng phố buôn bán, và người ta đi từ chợ vào lễ rồi lại ra chợ.
IVThế Đất Và Hướng
Người đọc quen phong thủy nên biết ngay từ đầu: Hồi Giáo không dạy phong thủy. Hướng của thánh đường chỉ theo một luật, hướng qibla về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Isfahan, Mecca nằm về phía tây nam, nên gian vòm Nizam al-Mulk và mihrab chính nằm ở phía ấy, và Archnet gọi đó là vòm tây nam. Mười hai thế kỷ sửa sang đều giữ nguyên hướng này, vì nó không phải lựa chọn của triều nào.
Phần sau là lối đọc theo con mắt người Việt, do thư viện viết thêm để quý vị có chỗ so. Nó không đến từ tư liệu của thánh đường, và người Iran không dựng thánh đường theo lối ấy.
Nhìn theo lối cũ, điều rõ nhất là trục đối. Vòm Nizam al-Mulk ở phía tây nam và vòm Taj al-Mulk ở phía đông bắc nằm gần như trên cùng một trục qua sân. Phép xem đất Việt chuộng thế có chỗ tựa ở sau và chỗ chầu ở trước, gọi là hậu chẩm, tiền án. Đọc theo lối ấy thì vòm lớn phía qibla là chỗ tựa, vòm nhỏ phía đối diện là chỗ chầu, thế tọa tây nam hướng đông bắc. Sự trùng khớp là do trục qibla, không do ai tính hậu chẩm.
Thứ hai là sân giữa. Lối cũ gọi khoảng trống trước nơi thờ là minh đường, nơi khí tụ. Ở đây minh đường không nằm ngoài cổng mà nằm giữa lòng công trình, bốn bề có iwan bao lại, giữa có bể nước. Nhà Việt truyền thống cũng có giếng trời và sân trong, nên người Việt sẽ thấy cách giữ khí này gần gũi hơn một quảng trường mở.
Thứ ba là đất ốc đảo. Isfahan là thành phố ốc đảo trên cao nguyên khô, sống nhờ sông Zayandeh Rud chảy qua phía nam. Trong phép cũ, ở vùng khô thì nước là thứ quý nhất, và bể nước giữa sân, dù đặt ra vì phép tẩy trần trước lễ, đọc theo lối Việt là chỗ Thủy tụ ở tâm.
Cuối cùng là màu và chất. Gạch nung màu đất thuộc Thổ, men xanh lam Safavid ngả về Mộc và Thủy. Lớp trong cũ là Thổ, lớp ngoài mới là Thủy Mộc, nhìn theo ngũ hành là một khối đất được phủ màu nước và cây. Xin nhắc: người thợ Safavid chọn men xanh vì mỹ học Ba Tư và biểu tượng thiên đường trong nghệ thuật Hồi Giáo, mọi chữ ngũ hành ở đây là của thư viện.
VLễ Theo Lịch Hijri Của Cộng Đồng Shia
Nhịp lễ của thánh đường theo lịch Hồi giáo Hijri thuần âm, các ngày lớn lùi khoảng mười một ngày mỗi năm so với dương lịch. Bên cạnh các lễ chung của mọi tín đồ Hồi Giáo, cộng đồng Shia có những ngày riêng gắn với các Imam. Iran còn dùng một lịch mặt trời riêng cho đời sống dân sự, nhưng lễ đạo thì tính theo Hijri. Bài không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm buổi lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Tín đồ Shia thường gộp thành ba lần đứng lễ trong ngày, rạng đông, trưa và chiều, hoàng hôn và tối. |
| Lễ thứ Sáu | Hằng tuần | Lễ chung có bài giảng, lý do một thánh đường jāmé tồn tại. |
| Tháng Ramadan và các đêm Qadr | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay. Cộng đồng Shia thức đêm cầu nguyện vào các đêm 19, 21 và 23, được tin là có một đêm Qadr khi Kinh Qur'an bắt đầu được mặc khải. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, chia thịt cho người thiếu thốn. |
| Eid al-Ghadir | Lịch Hijri, ngày 18 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ riêng của dòng Shia, tưởng nhớ sự kiện Ghadir Khumm khi, theo niềm tin Shia, Nhà tiên tri chỉ định Ali. |
| Muharram và Ashura | Lịch Hijri, ngày 1 tới 10 tháng Muharram | Mười ngày tưởng niệm Imam Husayn, cháu Nhà tiên tri, của cộng đồng Shia, với đọc kể, ca thương và lễ nguyện. |
Ngoài các ngày lễ, thánh đường là chỗ người buôn bán trong Đại Chợ ghé vào lễ nguyện giữa ngày, rồi lại trở ra, đúng như UNESCO mô tả mối gắn bó giữa thánh đường và chợ. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại đây nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu quảng trường cổ Atiq, đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, thành phố Isfahan
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở khu quảng trường cổ Atiq, đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, thành phố Isfahan, miền trung Iran. Quý vị có thể đi bộ xuyên Đại Chợ từ quảng trường Naqsh-e Jahan lên phía bắc để tới.
- Toạ độ
- 32.6697, 51.6851
Thánh đường đang có người lễ mỗi ngày. Lệ của nơi này: bỏ giày trước khi bước lên thảm trong các gian lễ, ăn mặc kín tay chân, phụ nữ trùm khăn che tóc và thường được mời khoác thêm chador ở lối vào. Không đi ngang trước người đang lễ nguyện. Trong buổi lễ thứ Sáu và các đêm lễ, khách không dự lễ xin đứng ngoài sân.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jameh, Isfahan
Contribute photos, information or video for Jameh Mosque of IsfahanThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường jameh isfahan xây năm nào
UNESCO lấy năm 841 làm mốc đầu, và gọi thánh đường là minh họa mười hai thế kỷ kiến trúc thánh đường. Madain Project ghi khởi dựng khoảng năm 771. Các phần nổi tiếng nhất là hai vòm Seljuq dựng năm 1086 tới 1089, rồi các lớp thêm tới thời Safavid.
thánh đường jameh isfahan là sunni hay shia
Hôm nay thánh đường là nơi lễ của cộng đồng Hồi Giáo Shia Mười Hai Imam, dòng của đa số người Iran. Nhưng trong lịch sử, các phần thời Seljuq được dựng khi Isfahan theo Sunni, còn mihrab năm 1310 đã có chữ tôn kính các Imam Shia. Thánh đường mang dấu của cả hai thời.
sân bốn iwan là gì
Iwan là gian vòm cao mở một mặt ra sân. Sân bốn iwan là sân vuông có bốn iwan ở giữa bốn cạnh, lấy từ cung điện Sassanid. UNESCO ghi Thánh đường Jameh Isfahan là công trình Hồi Giáo đầu tiên đưa bố cục này vào kiến trúc tôn giáo, về sau thành khuôn cho thánh đường khắp vùng.
thánh đường jameh isfahan có phải di sản unesco không
Có. Thánh đường được ghi danh Di sản Thế giới năm 2012 theo tiêu chí ii, khu di sản rộng 2,0756 hecta, vùng đệm 18,6351 hecta. UNESCO nhấn mạnh thánh đường vừa là nơi lễ đang hoạt động vừa là một phần của Đại Chợ Isfahan.
thánh đường jameh isfahan có ở quảng trường naqsh-e jahan không
Không. Thánh đường nằm ở khu quảng trường cổ Atiq, đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, cách quảng trường Naqsh-e Jahan một quãng. Một số trang tư liệu đặt nhầm thánh đường ở quảng trường ấy. Thánh đường ở quảng trường Naqsh-e Jahan là công trình khác dựng thời Safavid.