Quý vị đi xuyên qua những dãy hàng của Đại Chợ Isfahan, mái vòm gạch nối nhau, ánh sáng rơi xuống từ các lỗ trời, và ở đầu phía bắc chợ, một lối vào nhỏ dẫn thẳng vào thánh đường, không có quảng trường, không có cổng lớn đứng tách riêng. Bước qua mấy gian tối, sân trong mở ra đột ngột: một khoảng trời vuông, mặt đất lát gạch, giữa sân là bể nước, và bốn phía là bốn cửa vòm cao ngất ốp gạch men xanh lam, mỗi cửa một kiểu. Phía sau cửa vòm phía nam, một mái vòm gạch trơn màu đất nhô lên.
Người Iran gọi đây là Masjed-e Jāmé, thánh đường chung, nơi cả thành họp lại lễ nguyện ngày thứ Sáu. Iran là nước mà phần lớn dân theo Hồi Giáo Shia dòng Mười Hai Imam, và thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của nước ấy vì không có công trình nào chứa được nhiều lớp đời sống đạo Hồi của Iran như thế: mười hai thế kỷ, bảy triều đại, cả những thời Isfahan theo Sunni lẫn thời theo Shia, chồng lên nhau trong một khuôn viên rộng hơn hai hecta vẫn đang có người lễ.
IThánh Đường Chung Và Mười Hai Thế Kỷ Đạo Hồi Ở Iran
Chữ jāmé (tiếng Ả Rập jāmiʿ) nghĩa là gom lại, tập hợp. Một thánh đường jāmé là thánh đường lớn của cả thành, nơi tổ chức lễ nguyện chung ngày thứ Sáu có bài giảng, khác các thánh đường nhỏ của từng khu phố. Vì thế người ta còn gọi nơi này là Thánh đường thứ Sáu Isfahan. Tên Atiq, nghĩa là cổ, xuất hiện trong tên Masjed-e Jameh Atiq để phân biệt với những thánh đường dựng muộn hơn ở quảng trường mới của thành phố.
Hồ sơ UNESCO (mã số 1397) gọi thánh đường là công trình cổ nhất còn giữ được thuộc loại này ở Iran, và là minh họa tiêu biểu cho sự phát triển kiến trúc thánh đường qua mười hai thế kỷ kể từ năm 841, gồm các lớp Abbasid, Buyid, Seljuq, Ilkhanid, Muzaffarid, Timurid và Safavid.
Hồi Giáo có hai dòng lớn, Sunni và Shia, cùng một Kinh Qur'an, cùng năm buổi lễ nguyện, cùng quay về Mecca. Chỗ khác nhau gốc là quan niệm về người kế tục lãnh đạo cộng đồng sau Nhà tiên tri Muhammad: dòng Shia tin quyền ấy thuộc về Ali, anh em họ và con rể của Nhà tiên tri, và các hậu duệ của ông, gọi là các Imam. Dòng Shia phổ biến nhất, và là dòng của đa số người Iran, tôn kính mười hai vị Imam nên gọi là Shia Mười Hai Imam.
Thánh đường này đã sống qua cả hai. Các triều Abbasid, Buyid và Seljuq dựng những phần cổ và hai mái vòm nổi tiếng nhất của nó khi thành phố theo Sunni. Tới năm 1310, dưới triều vua Ilkhanid Öljaitü vừa cải sang dòng Shia, chiếc mihrab mới bằng thạch cao đã mang những dòng chữ tôn kính tên các Imam Shia. Từ đầu thế kỷ 16 dưới triều Safavid, khi dòng Shia Mười Hai Imam thành quốc giáo của Iran, thánh đường là nơi lễ của cộng đồng Shia tới nay. Thư viện ghi các lớp ấy như sử liệu, không xếp dòng nào hơn dòng nào.
Chỗ hay nhầm thứ nhất là vị trí. Nhiều người, và cả mục đường dẫn phân loại trên trang Madain Project, đặt nhầm thánh đường ở quảng trường Naqsh-e Jahan, quảng trường lớn thời Safavid. Không phải. Thánh đường Jameh nằm ở khu phố cổ quanh quảng trường Kohneh (Atiq), đầu phía bắc Đại Chợ, cách quảng trường Naqsh-e Jahan khoảng hai kilômét về phía đông bắc. Thánh đường ở quảng trường Naqsh-e Jahan là Thánh đường Shah (Imam) và Thánh đường Sheikh Lotfollah, dựng muộn hơn vào đầu thế kỷ 17.
Chỗ thứ hai là tưởng thánh đường được dựng một lần theo một đồ án. Thật ra không có kiến trúc sư chung. Mỗi triều sửa, thêm, thay một phần, nên cùng một sân có những cửa vòm, hành lang và vòm mái cách nhau hàng trăm năm.
Cùng nghĩa tên với nơi này là Jama Masjid Delhi: Jameh hay Jama đều là thánh đường lễ chung ngày thứ Sáu, nhưng Delhi là công trình Mughal dựng một đợt thế kỷ 17, còn Isfahan bồi đắp suốt mười hai thế kỷ. Thánh đường Xanh ở Istanbul thì theo lối vòm lớn Ottoman đến sau, còn Isfahan là gốc của sân bốn iwan.
IIBảy Triều Đại Trên Một Khuôn Viên
Đọc lịch sử thánh đường là đọc các lớp đất. Dưới cùng là một thánh đường cột kiểu Ả Rập (shabistan) với sân chữ nhật từ thời Abbasid và Buyid. Lên trên là hai vòm gạch lớn thời Seljuq khi Isfahan làm kinh đô đế quốc Seljuq, rồi sân bốn iwan đầu thế kỷ 12, tiếp đến là các gian lễ Ilkhanid, trường học tôn giáo Muzaffarid, sảnh mùa đông Timurid và lớp gạch men Safavid ngoài cùng.
- 841 (hoặc khoảng 771)Khởi dựng thời AbbasidUNESCO lấy năm 841 (226 lịch Hijri) dưới triều Khalip Abbasid al-Mu'tasim làm mốc khởi dựng thánh đường lớn sau khi chỉnh lại hướng tường qibla. Madain Project ghi lớp thánh đường đầu tiên có từ khoảng năm 771. Đến thế kỷ 10, triều Buyid xây thêm một hàng trụ gạch quanh sân.
- 1086 tới 1087Vòm Nizam al-Mulk (vòm nam)Nizam al-Mulk, tể tướng của Sultan Seljuq Malik Shah I, cho dựng vòm gạch lớn che khu maqsura và mihrab chính ở phía nam. Archnet và Madain Project ghi minh văn chữ Kufi trên cổ vòm khắc tên Malik Shah và Nizam al-Mulk.
- 1088 tới 1089Vòm Taj al-Mulk (vòm bắc)Taj al-Mulk, đối thủ chính trị của Nizam al-Mulk và cố vấn của hoàng hậu Terken Khatun, cho dựng vòm gạch phía bắc (Gonbad-e Khaki) năm 1088 tới 1089 (481 lịch Hijri), nổi tiếng vì tỷ lệ hình học cân xứng.
- Đầu thế kỷ 12 (1121 tới 1122)Hình thành sân bốn iwan và sửa sau vụ cháyTrong đầu thế kỷ 12, bốn sảnh vòm iwan được mở vào giữa bốn cạnh sân, biến thánh đường cột thành mặt bằng bốn iwan đầu tiên. Năm 1121 tới 1122 thánh đường bị cháy và được tu bổ lại như ghi trên minh văn cổng đông bắc.
- 1310Mihrab Öljaitü thời IlkhanidVua Ilkhanid Mohammad Khodabandeh Öljaitü cho dựng gian cầu nguyện phụ phía sau iwan tây với chiếc mihrab chạm thạch cao tinh xảo năm 1310, khắc câu kinh Qur'an và tên Mười Hai Imam Shia, theo Archnet.
- 1358 tới 1374Madrasa MuzaffaridDưới triều Muzaffarid, một trường học tôn giáo (madrasa) và sảnh cầu nguyện có vòm gạch được xây thêm ở cánh phía đông khuôn viên, theo Archnet.
- 1447 tới 1448Sảnh mùa đông Beit al-Shita và hành lang hai tầngThời Timurid dưới triều Sultan Muhammad bin Baysunghur, sảnh cầu nguyện mùa đông (Beit al-Shita) lợp vòm hình lều được dựng ở cánh tây và dãy hành lang quanh sân được hoàn thiện thành hai tầng, theo Archnet và Madain Project.
- 2012Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí ii, khu di sản rộng 2,0756 hecta, vùng đệm 18,6351 hecta. Trước đó thời Safavid đã dựng cổng tây nam năm 1590 tới 1591, thêm hai tháp minaret cạnh iwan nam và ốp gạch men lam thế kỷ 17 tới 18.
Nguồn tư liệu vênh ở hai chỗ. Thứ nhất là năm khởi dựng: hồ sơ UNESCO tính mười hai thế kỷ phát triển từ năm 841, năm công trình Abbasid lớn được dựng lại với hướng qibla chuẩn xác hơn. Khảo cổ học của phái đoàn Ý (Eugenio Galdieri) và trang Madain Project ghi lớp thánh đường đầu tiên do người Ả Rập bộ tộc Banu Taym dựng từ khoảng năm 771 trên nền một kiến trúc tiền Hồi Giáo (có truyền thuyết cho là đền lửa Hoả giáo Zoroaster, tuy chưa có kết luận khảo cổ dứt khoát). Thư viện lấy mốc 841 của UNESCO làm mốc chính và ghi rõ mốc 771.
Thứ hai là niên đại vòm Nizam al-Mulk: Archnet và Madain Project ghi khoảng 1086 tới 1087. Nhà nghiên cứu minh văn Sheila Blair dựa vào các tước hiệu của Sultan Malik Shah I trên cổ vòm đã xác định khoảng xây dựng từ tháng Jumada al-Thani năm 479 tới tháng Dhu al-Hijjah năm 480 lịch Hijri, tức từ tháng 9 năm 1086 tới tháng 3 năm 1088 dương lịch. Madain Project ghi lòng gian vòm rộng 14,30 nhân 14,60 mét, cao 26,97 mét, là mái vòm lớn nhất thế giới Hồi Giáo vào thời điểm dựng.
IIISân Bốn Iwan, Hai Vòm Seljuq Và Mihrab Thạch Cao
Toàn bộ quần thể rộng hơn 20.000 mét vuông (2,0756 hecta theo UNESCO). Điều làm nên giá trị của thánh đường với lịch sử kiến trúc được UNESCO nói rõ: đây là công trình Hồi Giáo đầu tiên lấy mặt bằng sân bốn iwan (chahar ayvan) của cung điện Sassanid, triều Ba Tư trước Hồi Giáo, đưa vào kiến trúc tôn giáo. Iwan là một sảnh vòm cao mở hẳn một mặt ra sân. Đặt bốn iwan đối diện nhau ở giữa bốn cạnh của một sân chữ nhật, người ta được một bố cục đối xứng mà về sau thành khuôn mẫu cho thánh đường và trường madrasa khắp Iran và Trung Á. Tại Isfahan, bốn iwan có bốn tên riêng: iwan nam là Soffe-ye Saheb, iwan bắc là Soffe-ye Darvish, iwan tây là Soffe-ye Ostad (sảnh của Thầy) và iwan đông là Soffe-ye Shagerd (sảnh của Trò).
Điều thứ hai là vòm hai lớp có sườn. UNESCO ghi vòm Nizam al-Mulk ở phía nam và vòm Taj al-Mulk ở phía bắc là những mái vòm hai lớp có sườn gạch sớm nhất, mở đường cho kỹ thuật xây vòm Ba Tư các thế kỷ sau. Cả hai đều để gạch nung trơn không ốp men, vẻ đẹp nằm ở tỷ lệ hình học, các gân gạch đan ngôi sao và hệ vòm góc (squinch) chuyển từ gian vuông bên dưới lên vòng tròn của vòm.
Sân chữ nhật rộng khoảng 65 nhân 55 mét theo Archnet, chính giữa có bể nước tẩy trần hình vuông có mái che mô phỏng hình ảnh Kaaba. Bốn cạnh sân mở bốn iwan: Saheb ở phía nam (có hai tháp minaret đứng kề), Darvish ở phía bắc, Ostad ở phía tây và Shagerd ở phía đông.
Iwan lớn nhất và quan trọng nhất vì nằm ở phía qibla dẫn vào gian vòm Nizam al-Mulk. Vòm iwan trang trí hệ nhũ vòm muqarnas lớn từ thế kỷ 13, còn mặt tiền ốp gạch men xanh lam và hai tháp minaret hình trụ được thêm vào thời Safavid.
Dựng khoảng năm 1086 tới 1087 (hoặc tới đầu năm 1088) làm khu lễ nguyện dành cho nhà vua (maqsura) trước mihrab chính. Theo Madain Project, gian vòm rộng 14,30 nhân 14,60 mét và cao 26,97 mét, xây bằng gạch trần với hệ sườn chịu lực.
Nằm ở đầu trục bắc đối diện vòm nam, dựng năm 1088 tới 1089 với đường kính khoảng 10,5 mét và cao khoảng 19,5 mét. Dù nhỏ hơn vòm nam, vòm gạch trần này được giới nghiên cứu kiến trúc xem là đỉnh cao về tỷ lệ hình học thời Seljuq, đỉnh vòm đan gân gạch thành hình ngôi sao năm cánh.
Phía sau iwan tây là gian cầu nguyện thời Ilkhanid chứa chiếc mihrab thạch cao năm 1310 của vua Öljaitü, chạm hoa lá và thư pháp nổi nhiều lớp. Kế bên ở cánh tây là sảnh cầu nguyện mùa đông Beit al-Shita dựng năm 1447 thời Timurid, không có cửa sổ, ánh sáng dịu xuyên qua các tấm đá thạch cao (alabaster) gắn trên đỉnh các vòm hình lều.
Bao quanh bốn iwan là các gian cầu nguyện nhiều cột (shabistan) lợp hơn 470 mái vòm gạch nhỏ đặt trên hàng trăm trụ gạch tròn. Mỗi ô vòm có một kiểu xếp gạch hình học khác nhau và thường chừa lỗ tròn thông sáng ở đỉnh.
Lối vào chính đang mở hiện nay nằm ở cánh đông nam và tây nam, thông thẳng với Đại Chợ Isfahan. UNESCO nhấn mạnh điều này: thánh đường vừa là nơi lễ đang hoạt động vừa là một nút giao đi bộ gắn liền với mạng lưới ngõ chợ bao quanh. Với người Việt quen chùa đình có sân trước và cổng tam quan tách biệt, đây là một cách đặt nơi thờ khác hẳn: không đứng riêng giữa khoảng trống, mà nằm lọt trong mạng phố buôn bán, nơi người ta đi từ chợ vào lễ rồi lại ra chợ.
IVThế Đất Và Hướng
Người đọc quen phong thủy nên biết ngay từ đầu: Hồi Giáo không dạy phong thủy. Hướng của thánh đường chỉ theo một luật, hướng qibla về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Isfahan, Mecca nằm về phía tây nam, nên trục chính của thánh đường xoay theo trục đông bắc tới tây nam: iwan Saheb, gian vòm Nizam al-Mulk và mihrab chính nằm ở đầu tây nam (trong văn nói thường gọi tắt là phía nam). Mười hai thế kỷ sửa sang đều giữ nguyên hướng này sau lần hiệu chỉnh năm 841, vì nó không phải lựa chọn tùy ý của triều đại nào.
Phần sau là lối đọc theo con mắt người Việt, do thư viện viết thêm để quý vị có chỗ so sánh. Nó không đến từ tư liệu của thánh đường, và người Iran không dựng thánh đường theo lối ấy.
Nhìn theo lối cũ, điều rõ nhất là trục đối xứng. Vòm Nizam al-Mulk ở đầu tây nam và vòm Taj al-Mulk ở đầu đông bắc nằm trên cùng một trục xuyên qua sân trong. Phép xem đất Việt chuộng thế có chỗ tựa ở sau và chỗ chầu ở trước, gọi là hậu chẩm, tiền án. Đọc theo lối ấy thì vòm lớn phía qibla là chỗ hội tụ ở đáy trục, vòm nhỏ phía đối diện là điểm mốc ở đầu trục, thế công trình đặt theo phương tây nam và đông bắc. Sự trùng khớp là do trục qibla, không do ai tính hậu chẩm.
Thứ hai là sân giữa. Lối cũ gọi khoảng trống trước nơi thờ là minh đường, nơi khí tụ. Ở đây minh đường không nằm ngoài cổng mà nằm giữa lòng công trình, bốn bề có bốn iwan và hành lang hai tầng bao lại, chính giữa có bể nước. Nhà Việt truyền thống cũng có giếng trời và sân trong, nên người Việt sẽ thấy cách giữ khí này gần gũi hơn một quảng trường mở.
Thứ ba là đất ốc đảo. Isfahan là thành phố ốc đảo trên cao nguyên khô của miền trung Iran, sống nhờ sông Zayandeh Rud chảy qua phía nam thành phố. Trong phép cũ, ở vùng khô thì nước là thứ quý nhất, và bể nước giữa sân, dù đặt ra vì phép tẩy trần (wudu) trước giờ lễ, đọc theo lối Việt là chỗ Thủy tụ ở tâm.
Cuối cùng là màu và chất. Gạch nung màu đất thuộc Thổ, men xanh lam Safavid ngả về Thủy và Mộc. Lớp trong cũ thời Seljuq là Thổ thuần mộc mạc, lớp ngoài mới thời Safavid quanh sân là Thủy Mộc, nhìn theo ngũ hành là một khối đất được phủ màu nước và cây. Xin nhắc: người thợ Safavid chọn men xanh vì mỹ học Ba Tư và biểu tượng vườn thiên đàng trong nghệ thuật Hồi Giáo, mọi chữ ngũ hành ở đây là của thư viện.
VLễ Theo Lịch Hijri Của Cộng Đồng Shia
Nhịp lễ của thánh đường theo lịch Hồi giáo Hijri thuần âm, các ngày lớn lùi khoảng mười một ngày mỗi năm so với dương lịch. Bên cạnh các lễ chung của mọi tín đồ Hồi Giáo, cộng đồng Shia có những ngày riêng gắn với các Imam. Iran còn dùng một lịch mặt trời riêng (Solar Hijri) cho đời sống dân sự với tết Nowruz vào ngày xuân phân, nhưng lễ đạo thì tính theo lịch âm Hijri. Bài không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm buổi lễ nguyện hằng ngày | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Tín đồ Shia thực hiện năm buổi lễ nguyện nhưng thường cử hành nối tiếp nhau thành ba đợt đứng lễ trong ngày: rạng đông (Fajr), trưa nối chiều (Dhuhr và Asr), hoàng hôn nối tối (Maghrib và Isha). |
| Lễ thứ Sáu (Salat al-Jumu'ah) | Hằng tuần | Lễ cầu nguyện chung có bài giảng, lý do cốt lõi một thánh đường jāmé tồn tại. |
| Tháng Ramadan và các đêm Qadr | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay. Cộng đồng Shia thức đêm cầu nguyện (Ihya) và đặt Kinh Qur'an lên đầu khấn nguyện vào các đêm 19, 21 và 23, gắn với đêm Mặc khải (Laylat al-Qadr) và kỳ tưởng niệm Imam Ali. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng chay Ramadan, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, chia sẻ phần thịt cho người thiếu thốn. |
| Eid al-Ghadir | Lịch Hijri, ngày 18 tháng Dhu al-Hijjah | Một trong những đại lễ quan trọng nhất của dòng Shia, tưởng nhớ sự kiện tại Ghadir Khumm khi, theo đức tin Shia, Nhà tiên tri Muhammad tuyên bố Ali là người kế vị. |
| Muharram và Ashura | Lịch Hijri, ngày 1 tới 10 tháng Muharram | Mười ngày tưởng niệm cuộc tử đạo của Imam Husayn (cháu ngoại Nhà tiên tri) tại Karbala năm 680, đỉnh điểm là ngày mùng 10 (Ashura) với các buổi đọc kể thương khó và lễ nguyện. |
Ngoài các ngày lễ, thánh đường là chỗ người buôn bán trong Đại Chợ ghé vào lễ nguyện giữa ngày, rồi lại trở ra, đúng như UNESCO mô tả mối gắn bó giữa thánh đường và chợ. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại đây nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu quảng trường cổ Atiq, đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, thành phố Isfahan
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở khu quảng trường cổ Atiq (Meydan-e Kohneh), đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, đường Majlesi, thành phố Isfahan, miền trung Iran. Quý vị có thể đi bộ xuyên qua dãy chợ có mái vòm dài khoảng hai kilômét từ quảng trường Naqsh-e Jahan lên phía đông bắc để tới.
- Toạ độ
- 32.6697, 51.6851
Thánh đường đang có người lễ mỗi ngày. Lệ của nơi này: bỏ giày trước khi bước lên thảm trong các gian lễ, ăn mặc kín tay chân, phụ nữ trùm khăn che tóc và thường được mời khoác thêm áo choàng chador ở lối vào. Không đi ngang trước mặt người đang lễ nguyện. Trong buổi lễ thứ Sáu và các đêm lễ lớn, khách không dự lễ xin đứng ngoài khu vực hành lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jameh, Isfahan
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường jameh isfahan xây năm nào
UNESCO lấy năm 841 dưới thời Abbasid làm mốc khởi dựng chính và gọi thánh đường là minh họa cho mười hai thế kỷ kiến trúc thánh đường Iran. Madain Project và khảo cổ học ghi lớp nền đầu tiên có từ khoảng năm 771. Các phần nổi tiếng nhất là hai vòm Seljuq dựng từ năm 1086 tới 1089, cùng các lớp bồi đắp tới thời Safavid.
thánh đường jameh isfahan là sunni hay shia
Hiện nay thánh đường là nơi hành lễ của cộng đồng Hồi Giáo Shia Mười Hai Imam, dòng của đa số người Iran. Trong lịch sử, các phần thời Abbasid, Buyid và Seljuq được dựng khi Isfahan theo dòng Sunni, còn mihrab thạch cao năm 1310 thời vua Ilkhanid Öljaitü và các phần thời Safavid mang dấu ấn dòng Shia.
sân bốn iwan là gì
Iwan là sảnh vòm cao mở hẳn một mặt ra sân. Sân bốn iwan (chahar ayvan) là sân chữ nhật có bốn iwan đối diện nhau ở giữa bốn cạnh, vốn bắt nguồn từ kiến trúc cung điện Sassanid. UNESCO ghi nhận Thánh đường Jameh Isfahan là công trình Hồi Giáo đầu tiên đưa bố cục này vào kiến trúc tôn giáo vào đầu thế kỷ 12, về sau thành khuôn mẫu khắp Iran và Trung Á.
thánh đường jameh isfahan có phải di sản unesco không
Có. Thánh đường được ghi danh Di sản Thế giới năm 2012 (mã số 1397) theo tiêu chí ii, khu di sản rộng 2,0756 hecta, vùng đệm 18,6351 hecta. UNESCO nhấn mạnh thánh đường vừa là nơi lễ đang hoạt động vừa gắn liền hữu cơ với Đại Chợ Isfahan.
thánh đường jameh isfahan có ở quảng trường naqsh-e jahan không
Không. Thánh đường Jameh nằm ở khu quảng trường cổ Atiq (Kohneh), đầu phía bắc Đại Chợ Isfahan, cách quảng trường Naqsh-e Jahan khoảng hai kilômét về phía đông bắc. Một số trang tư liệu như mục phân loại của Madain Project đặt nhầm thánh đường vào quảng trường Naqsh-e Jahan, nơi thực chất có Thánh đường Shah (Imam) và Thánh đường Sheikh Lotfollah dựng thế kỷ 17.