Nằm ở trung tâm thành phố Mashhad (thủ phủ tỉnh Razavi Khorasan ở vùng đông bắc Cộng hòa Hồi giáo Iran, gần dãy núi Binalud và tuyến Con đường Tơ lụa cổ đại nối Ba Tư với vùng Trung Á), Đền thiêng Imam Reza (tiếng Ba Tư gọi là Haram-e Emam Reza, được quản lý bởi tổ chức hiến tặng Astan Quds Razavi có lịch sử hơn một nghìn hai trăm năm) được người dân Iran trìu mến gọi là Trái tim của nước Iran (Qalb-e Iran). Khi nhìn từ trên cao, toàn bộ trung tâm đô thị Mashhad được quy hoạch như một bánh xe khổng lồ với các đại lộ tỏa ra bốn phương từ một vòng xoay trung tâm duy nhất bao quanh khu đền thiêng. Với tổng diện tích mặt bằng đã mở rộng vượt mốc một triệu mét vuông (hơn 100 héc-ta, tương đương 1 ki-lô-mét vuông) và sức chứa đồng thời hơn bảy trăm nghìn người cầu nguyện, đây chính là quần thể thánh đường Hồi giáo có diện tích lớn nhất trên thế giới.
Trong truyền thống Hồi giáo dòng Shia Mười Hai Imam (quốc giáo của Iran từ thời vương triều Safavid năm 1501 tới nay), trong số mười hai vị Imam thuộc dòng dõi Tiên tri Muhammad và Imam Ali ibn Abi Talib, có bốn vị được an táng tại Medina (Ả Rập Xê Út), sáu vị được an táng tại Iraq (tại Najaf, Karbala, Kadhimiya và Samarra), một vị đang ẩn mặt và chỉ có duy nhất một vị Imam thứ tám là Ali ibn Musa al-Ridha (Imam Reza, 765 tới 818 Công nguyên) được an nghỉ trên lãnh thổ đất nước Iran. Chính từ sự kiện Imam Reza tử đạo vào năm 818 Công nguyên và được chôn cất tại ngôi làng nhỏ Sanabad gần thành cổ Tus, vùng đất ấy đã đổi tên thành Mashhad al-Ridha (Nơi Tử Đạo Của Đấng Ridha), rồi gọi tắt là Mashhad. Trải qua hơn mười hai thế kỷ được các vương triều Ghaznavid, Seljuk, Ilkhanate, Timurid, Safavid, Afsharid, Qajar và thời kỳ hiện đại liên tục bồi đắp, Đền thiêng Imam Reza đã trở thành một bảo tàng sống động của toàn bộ lịch sử kiến trúc Ba Tư, đón tiếp từ hai mươi lăm tới ba mươi triệu lượt khách hành hương mỗi năm.
IThờ Phượng Đấng Tối Cao Allah, Cuộc Đời Học Thuật Của Vị Imam Thứ Tám Ali Al-Ridha Và Truyền Thuyết Đấng Bảo Lãnh Cho Con Linh Dương
Mọi nghi thức lễ nguyện cộng đoàn năm thời mỗi ngày trong các đại sân đền (Sahn) và hai mươi sáu sảnh cầu nguyện có mái che (Riwaq) tại Mashhad đều hướng trọn vẹn về Đấng Tối Cao Allah theo trục Qibla nhìn về thánh địa Kaaba ở Mecca (tại Mashhad, hướng Qibla xoay về phía Tây Nam). Gắn liền với sự thờ phượng Thiên Chúa là lòng tôn kính sâu sắc dành cho Imam Ali ibn Musa al-Ridha (765 tới 818 Công nguyên, được người Ba Tư đọc theo âm tiếng Ba Tư là Emam Reza), con trai của vị Imam thứ bảy Musa al-Kazim (an táng tại Kadhimiya, Baghdad) và là anh trai ruột của Đức bà Fatima Masumeh (an táng tại Qom).
Sinh ra tại Medina vào năm 765 Công nguyên (năm 148 lịch Hijri), Imam Ali al-Ridha nổi tiếng khắp thế giới Hồi giáo đương thời như một Alim Al Muhammad (Bậc Đại Học Giả Của Gia Tộc Muhammad) với kiến thức uyên bác về thần học, triết học, y học (tác giả của chuyên luận y học cổ truyền nổi tiếng al-Risalah al-Dhahabiyyah tức Chuyên Luận Bằng Vàng Về Sức Khỏe) và khả năng đối thoại liên tôn bằng chính ngôn ngữ cùng kinh sách của các đạo khác. Vào năm 816 Công nguyên (năm 200 lịch Hijri), vị Khalip nhà Abbas là al-Ma'mun (con trai của Khalip Harun al-Rashid, lúc bấy giờ đang đóng kinh đô tại thành phố Merv thuộc vùng Khorasan) vì muốn xoa dịu các cuộc nổi dậy của người Shia và củng cố quyền lực chính trị nên đã triệu thỉnh Imam Ali al-Ridha từ Medina vượt hàng nghìn dặm đường sang vùng Khorasan và ép ngài nhận tước vị Hoàng thái tử kế ngôi Khalip. Imam Reza chỉ chấp nhận tước vị trên danh nghĩa với điều kiện không can dự vào việc bổ nhiệm quan lại thế quyền, mà dành trọn thời gian cho các cuộc tranh biện học thuật và đối thoại tôn giáo tại triều đình Khorasan với các vị Thượng phụ Kitô giáo Cảnh giáo (Nestorian), Giáo sĩ Trưởng Do Thái giáo (Resh Galuta), các tu sĩ Bái Hỏa giáo (Herbad) và các học giả Ấn Độ.
Khi nhận thấy uy tín đạo đức và trí tuệ của Imam Ali al-Ridha ngày càng lan tỏa mạnh mẽ trong lòng dân chúng Ba Tư và cả giới quan lại nhà Abbas, Khalip al-Ma'mun đã lo sợ và quyết định loại bỏ ngài trên đường dời đô từ Merv về lại Baghdad. Vào tháng Safar năm 203 lịch Hijri (tháng 8 hoặc tháng 9 năm 818 Công nguyên), khi đoàn dừng chân tại vùng Tus (nay thuộc tỉnh Razavi Khorasan), Imam Ali al-Ridha đã tử đạo ở tuổi năm mươi ba (theo truyền thống lịch sử Shia, ngài đã bị đầu độc bằng những trái nho hoặc nước lựu). Nhằm che giấu sự việc, al-Ma'mun đã cho an táng thi hài của Imam Reza ngay bên trong khu vườn của gia đình thống đốc Humayd ibn Qahtaba tại làng Sanabad, đặt mộ của Imam Reza nằm ngay cạnh ngôi mộ của chính cha ruột al-Ma'mun là vị Khalip lừng danh Harun al-Rashid (người đã qua đời tại Tus chín năm trước đó vào năm 809 Công nguyên trong một chiến dịch quân sự).
Sự trớ trêu của lịch sử nhưng lại là bài học sâu sắc của tâm linh nằm ở chỗ: trong khi Harun al-Rashid từng là vị hoàng đế quyền uy nhất thế giới Hồi giáo lúc sinh thời, thì sau khi Imam Ali al-Ridha được chôn cất bên cạnh vào năm 818, ngôi làng Sanabad nhanh chóng biến thành đại đô thị hành hương Mashhad (Nơi Tử Đạo) hoàn toàn xoay quanh lòng tôn kính dành cho vị Imam hiền đức, người được nhân dân gọi là Gharib al-Ghuraba (Người Khách Lạ Giữa Những Người Xa Xứ) vì ngài đã yên nghỉ nơi đất khách quê người cách xa quê hương Medina hàng nghìn dặm.
Danh hiệu được người dân Iran yêu quý nhất khi gọi Imam Reza trong văn học, hội họa và âm nhạc truyền thống là Zamin-e Ahu (Đấng Bảo Lãnh Cho Con Linh Dương). Truyền thuyết dân gian và nghệ thuật Ba Tư kể rằng trong một lần Imam Reza đang đi qua vùng đồng thảo Khorasan, một con linh dương cái (Ahu) bị người thợ săn rượt đuổi sát nút đã chạy nhào tới ẩn náu dưới vạt áo choàng của vị Imam và cầu cứu bằng tiếng nói tâm linh rằng nó đang có hai con linh dương non mới sinh đang đói sữa chờ mẹ trong hang đá; nếu nó bị giết lúc này thì hai đứa con nhỏ cũng sẽ chết đói. Xúc động trước tình mẫu tử của con vật, Imam Reza đã đề nghị trả tiền mua con linh dương, nhưng người thợ săn không chịu. Ngài liền nói với người thợ săn: Hãy thả cho con linh dương mẹ này chạy về cho hai con bú sữa lần cuối, còn Ta sẽ ngồi lại đây làm người bảo lãnh (Zamin) thế mạng cho nó; nếu nó không quay lại, ngươi cứ giữ lấy Ta. Trước sự kinh ngạc của người thợ săn, chỉ một lát sau con linh dương mẹ đã dẫn theo cả hai con nhỏ quay trở lại đứng trước mặt vị Imam đúng như lời hứa; người thợ săn bật khóc hối hận, thả tự do cho gia đình linh dương và trở thành môn đệ hướng thiện. Chính câu chuyện này đã biến Đền thiêng Imam Reza thành bến cảng của lòng từ bi che chở cho muôn loài yếu thế.
Khi đi qua Sân Cách Mạng (Sahn-e Enqelab, tức Sân Cổ Sahn-e Atiq) ở phía bắc phòng lăng trung tâm, mọi du khách đều dừng chân trước hai di tích mang đậm hồn cốt văn hóa tâm linh Mashhad: thứ nhất là Đài Nước Vàng (Saqqakhaneh-ye Esmail Talai) nằm ở chính giữa sân, một vọng lâu bát giác có mái vòm bọc vàng ròng do tướng Esmail Khan xây dựng dưới thời Nader Shah (thế kỷ 18) trên một chiếc cốc đá cẩm thạch nguyên khối chạm khắc từ chiến lợi phẩm ở Herat, nơi người hành hương uống nước mát lành để tưởng nhớ cơn khát của các liệt sĩ tại Thánh đường Imam Husayn ở Karbala; thứ hai là Vọng Lâu Trống Kèn Naqqareh-khaneh vươn cao trên tầng thượng cổng phía đông của sân. Suốt hơn bốn thế kỷ qua kể từ thời vương triều Safavid, cứ mỗi ngày hai lần vào đúng 15 phút trước lúc mặt trời mọc và 15 phút trước lúc mặt trời lặn (trừ hai tháng tang lễ Muharram và Safar), một dàn nhạc lễ truyền thống gồm những nghệ nhân mặc áo xanh đứng trên vọng lâu Naqqareh-khaneh lại thổi những chiếc kèn đồng dài Karna và đánh trống Kettledrum vang rền khắp bầu trời Mashhad. Khi tiếng kèn trống thiêng liêng ấy cất lên, hàng vạn người dưới các sân đền đều đồng loạt đứng dậy, đặt tay lên ngực cúi chào về phía mái vòm vàng và nhiều người bệnh được gia đình đưa đến cầu nguyện tin rằng âm thanh ấy mang theo ơn chữa lành kỳ diệu.
IIHành Trình 1.200 Năm Từ Khu Vườn Sanabad Năm 818, Tuyệt Tác Goharshad Thời Timurid Năm 1418, Cuộc Hành Hương Đi Bộ Của Shah Abbas I Tới Siêu Quần Thể Thế Kỷ 21
Từ một phòng mộ bằng gạch mộc trong vườn cây làng Sanabad đầu thế kỷ thứ 9, Đền thiêng Imam Reza đã phát triển qua hơn mười hai thế kỷ để trở thành tổ hợp kiến trúc tôn giáo có quy mô lớn nhất lịch sử nhân loại, phản chiếu trọn vẹn các thời kỳ nghệ thuật của văn minh Ba Tư.
- Năm 809 và năm 818 Công nguyên (203 Hijri)An táng Imam Ali al-Ridha bên cạnh mộ Khalip Harun al-Rashid tại làng Sanabad (Mashhad)Năm 809, Khalip nhà Abbas Harun al-Rashid qua đời tại Tus và được chôn trong vườn của Humayd ibn Qahtaba ở Sanabad; năm 818, vị Imam thứ tám Ali al-Ridha tử đạo và được an táng trong cùng phòng lăng ấy, biến Sanabad thành thành phố hành hương Mashhad.
- 993 tới năm 1009 và thế kỷ 12 tới 14Tái thiết thời Sultan Mahmud xứ Ghazni (1009), trùng tu thời Seljuk (1150) và Ilkhanate thời OljeituSau khi bị Sebuktigin làm hư hại năm 993, chính con trai ông là Sultan Mahmud xứ Ghazni sau một giấc mộng linh ứng đã cho xây lại mái vòm cao đẹp và mở rộng đền vào năm 1009; năm 1150 Sultan Sanjar nhà Seljuk ốp gạch men sứ Kashan cho phòng mộ; đầu thế kỷ 14, các vua nhà Ilkhanate (Ghazan Khan và Oljeitu) trùng tu lớn sau cuộc tấn công của quân Mông Cổ năm 1220.
- 1418 Công nguyên (Thời kỳ Phục hưng Timurid)Hoàng hậu Goharshad xây dựng Đại Thánh đường Goharshad theo thiết kế của Qavam al-Din ShiraziNăm 1418, Hoàng hậu Goharshad Begum (phu nhân của Hoàng đế Shah Rukh, con trai Timur) cho xây dựng kiệt tác Đại Thánh đường Goharshad ngay sát phía nam phòng lăng Imam Reza, do đại kiến trúc sư Qavam al-Din Shirazi thiết kế và chính con trai bà là Hoàng tử Baysunghur tự tay viết dòng thư pháp trên cổng Iwan chính.
- 1526 tới năm 1607 và năm 1740Thời đại hoàng kim Safavid (Shah Tahmasp I, Shah Abbas I đi bộ 28 ngày tới Mashhad) và Nader ShahNăm 1526, Shah Tahmasp I lần đầu tiên bọc vàng mái vòm và dựng tháp minaret vàng; năm 1601, Hoàng đế Shah Abbas I Đại đế thực hiện cuộc hành hương đi bộ nổi tiếng suốt 28 ngày vượt hơn 800 km từ kinh đô Isfahan tới Mashhad, tự tay cắt tỉa nến trong phòng lăng và cho mở rộng Sân Cổ cùng bọc lại các tấm gạch vàng năm 1607; thế kỷ 18, Nader Shah chọn Mashhad làm kinh đô và mạ vàng cổng Iwan cùng tháp minaret thứ hai.
- Thế kỷ 19 (Thời Qajar) tới Thế kỷ 20 và 21Sân Tự Do thời Qajar, Khám lăng Zarih thế hệ thứ 5 của Mahmud Farshchian (2001) và mở rộng 1 triệu mét vuôngThời Qajar xây thêm Sân Tự Do (Sahn-e Azadi) và Cổng Iwan Vàng phía đông cùng nghệ thuật khảm gương Aina-kari; năm 2001 lắp đặt khám lăng Zarih thứ 5 do danh họa bậc thầy Mahmud Farshchian thiết kế; từ cuối thế kỷ 20 tới nay xây thêm các đại sân đền khổng lồ như Sân Cộng Hòa, Sân Quds, Sân Razavi và Sân Ghadir, đưa tổng diện tích vượt 1.000.000 mét vuông.
Cuộc hành hương đi bộ dài 800 ki-lô-mét của Hoàng đế Shah Abbas I Đại đế năm 1601. Một trong những sự kiện nổi tiếng nhất trong biên niên sử thời kỳ Safavid (cùng triều đại đã xây dựng Thánh đường Shah tại Quảng trường Naqsh-e Jahan ở Isfahan) là cuộc hành hương tạ ơn của Hoàng đế Shah Abbas I Đại đế vào năm 1601 Công nguyên (năm 1009 sang 1010 lịch Hijri). Để thực hiện lời thề tâm linh sau khi giải phóng vùng Khorasan khỏi các cuộc tấn công của người Uzbek và nâng vị thế của Đền thiêng Imam Reza tại Mashhad lên làm trung tâm hành hương quốc gia của người Ba Tư, nhà vua hùng mạnh nhất đế chế Safavid đã cởi bỏ vương miện, đi bộ hoàn toàn từ kinh đô Isfahan vượt qua sa mạc và núi đèo suốt 28 ngày liên tục (quãng đường khoảng 800 tới 900 ki-lô-mét) để đến kính viếng lăng mộ Imam Reza tại Mashhad. Trong suốt những tháng lưu lại tại đền vào mùa thu và mùa đông năm 1601, Shah Abbas I tự nhận mình là người quét dọn ngưỡng cửa của Đấng Reza (Kalb-e Astan-e Ali va Khadim-e Reza), đích thân cầm kéo bạc cắt bấc nến trong phòng lăng mỗi tối, hiến tặng toàn bộ bộ sưu tập sứ xanh trắng Trung Hoa và bản thảo Kinh Qur'an hoàng gia cho thư viện đền, đồng thời mời đại học giả Sheikh Bahai quy hoạch mở rộng Sân Cổ (Sahn-e Atiq) và hoàn tất việc bọc các tấm gạch vàng mới lên mái vòm vào năm 1607.
IIIMái Vòm Vàng Safavid, Khám Lăng Zarih Của Danh Họa Mahmud Farshchian, Thánh Đường Goharshad Năm 1418, Bảy Đại Sân Đền Và Thư Viện Astan Quds Razavi
Không một công trình đơn lẻ nào có thể tóm lược hết Đền thiêng Imam Reza, bởi nơi đây thực chất là một thành phố thánh thiêng trong lòng thành phố. Ở chính tâm của tổ hợp là Phòng Lăng Thiêng (Haram-e Motahhar) đội mái vòm vàng, bao quanh ngay sát bên ngoài là 26 đại sảnh cầu nguyện có mái vòm khảm gương (Riwaq), tiếp nối ra xung quanh như những cánh hoa sen khổng lồ là bảy đại quảng trường sân đền (Sahn), ngôi Thánh đường Goharshad lịch sử năm 1418, cùng cụm bảo tàng, trường đại học Hồi giáo và thư viện trung ương.
Nằm ngay phía trên phòng mộ của Imam Reza là Mái Vòm Vàng hai lớp có tổng chiều cao 31,2 mét (lớp vòm trần bên trong cao 18,8 mét tính từ sàn, bên trên là khoảng trống kỹ thuật 12 mét và lớp vỏ vòm củ hành bên ngoài bọc gạch đồng mạ vàng nguyên chất từ thời Shah Tahmasp I năm 1526 và Shah Abbas I năm 1601 tới 1607). Quanh cổ vòm vàng là dải minh văn chữ Thuluth ghi lại sự kiện hành hương đi bộ của Shah Abbas I do danh gia thư pháp Ali Reza Abbasi viết. Đứng đối xứng ở phía bắc và phía nam trên trục qua mái vòm là hai ngọn tháp minaret bọc vàng ròng cao hơn 40 mét.
Bên dưới mái vòm vàng là phòng mộ trung tâm hình vuông mỗi cạnh hơn 10 mét, nơi các bức tường dưới thấp được ốp gạch men lục giác thế kỷ 12 tới 14 quý hiếm (gạch Zarrin-fam ánh kim) và phần vòm trên được phủ kín bằng nghệ thuật khảm gương pha lê Aina-kari lấp lánh. Bao quanh mộ đá của Imam Reza là Khám lăng Zarih thế hệ thứ năm (khánh thành năm 2001): một kiệt tác điêu khắc kim hoàn hiện đại do bậc thầy hội họa tiểu họa Ba Tư Mahmud Farshchian thiết kế, nặng 12 tấn làm từ thép nguyên khối, gỗ óc chó, bạc và vàng ròng chạm nổi hình hoa huệ 8 cánh (tượng trưng cho vị Imam thứ 8) cùng 14 vòm cuốn (tượng trưng cho 14 Đấng Thanh Khiết Ma'sumin), hoàn toàn không dùng một chiếc đinh ốc nào mà ghép mộng truyền thống.
Nằm liền kề ngay phía nam phòng lăng trung tâm là Đại Thánh đường Goharshad (Masjed-e Goharshad), kiệt tác nguyên bản hoàn hảo nhất của thời kỳ Phục hưng Timurid được hoàn thành năm 1418 dưới sự bảo trợ của Hoàng hậu Goharshad Begum và bàn tay thiết kế của đại kiến trúc sư Qavam al-Din Shirazi. Thánh đường được xây theo bố cục bốn cổng vòm cổ điển của Ba Tư (Chahar-iwan) vây quanh một sân trong rộng khoảng 50 × 55 mét; ở hướng nam là Iwan Maqsura cao vút đội mái vòm đôi màu xanh lam ngọc bích cao 41 mét và hai tháp minaret tròn cao 43 mét. Toàn bộ mặt tiền thánh đường được khảm gạch men cắt ghép thủ công (Moarraq) và gạch Banna'i rực rỡ, nổi bật với dòng thư pháp chữ Thuluth trắng trên nền xanh cô-ban do chính Hoàng tử Baysunghur (con trai Hoàng hậu Goharshad và là một trong những nhà thư pháp vĩ đại nhất lịch sử Ba Tư) tự tay đề bút năm 1418.
Bao quanh khu vực trung tâm của Đền thiêng Imam Reza là bảy đại quảng trường sân đền nối thông nhau: Sân Cách Mạng (Sahn-e Enqelab, tức Sân Cổ thời Timurid và Safavid với cổng Iwan Vàng Abbasi và Đài nước Saqqakhaneh), Sân Tự Do (Sahn-e Azadi thời Qajar với cổng Iwan Vàng Naderi), Sân Cộng Hòa Hồi Giáo (Sahn-e Jomhuri-ye Eslami), Sân Quds (Sahn-e Quds có đài nước mô phỏng hình thu nhỏ của Đền Vòm Đá ở Jerusalem), Sân Ghadir, Sân Kowsar và Đại Sân Razavi (Sahn-e Payambar-e Azam) khổng lồ ở phía nam rộng hơn 60.000 mét vuông.
Giữa thời tiết mùa đông giá lạnh hoặc mùa hè nắng gắt của vùng Khorasan, hàng trăm nghìn người hành hương có thể cầu nguyện và đọc kinh liên tục bên trong hệ thống 26 đại sảnh có mái vòm nối liền nhau (Riwaq) bao quanh phòng lăng, tiêu biểu như Sảnh Dar al-Huffaz (Sảnh của những người thuộc lòng Kinh Qur'an, xây từ thời Hoàng hậu Goharshad), Sảnh Dar al-Siyadah, Sảnh Bala-sar (ngay phía trên đầu mộ Imam Reza) và Sảnh Imam Khomeini rộng lớn. Trần của các sảnh này là những rừng nhũ đá muqarnas khảm hàng chục triệu mảnh gương thủy tinh cắt giác lấp lánh như kim cương.
Nằm trong quần thể là Thư viện Trung ương Astan Quds Razavi (hoạt động liên tục từ năm 1457), một trong những thư viện Hồi giáo lớn nhất Trung Đông lưu giữ hơn 1,1 triệu đầu sách in và hơn 95.000 bản thảo viết tay cổ (trong đó có những trang Kinh Qur'an viết bằng chữ Kufic trên da linh dương quyên tặng từ các thế kỷ đầu Hồi giáo được trưng bày tại Bảo tàng Kinh Qur'an). Bên cạnh đó là Nhà ăn Khách hành hương của Imam Reza (Mehmansara-ye Hazrat), một nhà bếp truyền thống hoạt động từ thời Safavid thế kỷ 17 tới nay, mỗi ngày nấu và đãi miễn phí hàng chục nghìn suất cơm nghệ tây cho các gia đình hành hương.
| Hạng mục kiến trúc và Không gian | Triều đại và Niên đại xây dựng | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị di sản |
|---|---|---|
| Mái vòm vàng (Gonbad-e Tala) và Phòng lăng | Nền móng năm 818; gạch men Seljuk (1150); bọc vàng Safavid (1526, 1607) | Vòm đôi cao 31,2 m bọc gạch vàng ròng kèm thư pháp của Ali Reza Abbasi; bên trong ốp gạch ánh kim thế kỷ 12 |
| Khám lăng Zarih thế hệ thứ 5 | Hoàn thành và lắp đặt năm 2001 (thiết kế bởi Mahmud Farshchian) | Nặng 12 tấn bằng vàng, bạc và thép ghép mộng không đinh ốc, chạm hoa huệ 8 cánh và 14 vòm cuốn cùng Surah Yasin |
| Đại Thánh đường Goharshad | Hoàn thành năm 1418 thời Timurid (kiến trúc sư Qavam al-Din Shirazi) | Bố cục 4 Iwan kinh điển, mái vòm xanh lam cao 41 m, gạch khảm Moarraq và thư pháp của Hoàng tử Baysunghur |
| Sân Cổ (Sahn-e Enqelab) và Sân Tự Do (Azadi) | Thế kỷ 15 tới 19 (Timurid, Safavid, Afsharid, Qajar) | Nổi bật với các đại cổng Iwan dát vàng ròng, Đài nước vàng Saqqakhaneh và vọng lâu trống kèn Naqqareh-khaneh |
| Thư viện Astan Quds Razavi và Bảo tàng | Thành lập năm 1457; tòa nhà mới hiện đại thế kỷ 20 | Lưu giữ trên 95.000 bản thảo cổ quý hiếm, bộ sưu tập Kinh Qur'an chữ Kufic trên da nai và thảm dệt hoàng gia |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng giáo luật Hồi giáo và các kiến trúc sư Ba Tư không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch Đền thiêng Imam Reza. Vị trí tâm điểm của quần thể được xác định bởi nơi an táng lịch sử của Imam Ali al-Ridha năm 818 Công nguyên tại vườn cây Sanabad, và toàn bộ các sảnh cầu nguyện cùng Thánh đường Goharshad đều xoay chuẩn theo hướng Qibla (hướng Tây Nam nhìn về thánh địa Kaaba tại Mecca). Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của vùng đông bắc cao nguyên Iran tại tọa độ 36,2880 độ vĩ bắc, 59,6157 độ kinh đông, thành phố Mashhad nằm ở độ cao khoảng 985 mét so với mực nước biển ngay giữa thung lũng màu mỡ của dòng sông Kashafrud, một bồn địa chiến lược chạy dài theo hướng Tây Bắc đi Đông Nam được kẹp giữa hai dãy đại sơn hùng vĩ: ở phía bắc và đông bắc là dãy núi Hezar Masjed (Nghìn Ngôi Thánh Đường) vươn cao trên 3.000 mét làm bức tường thành chắn gió lạnh từ thảo nguyên Trung Á; ở phía nam và tây nam là dãy núi Binalud quanh năm đỉnh phủ tuyết trắng cao tới 3.211 mét. Trong phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền, thung lũng Mashhad có cấu trúc lưỡng sơn giáp hộ, long hổ song hành: hai dãy núi Hezar Masjed và Binalud chạy song song như hai cánh tay Thanh Long và Bạch Hổ khổng lồ ôm trọn lấy bình nguyên Tus và Sanabad ở giữa, nuôi dưỡng các mạch nước ngầm Qanat dồi dào chảy về tụ hội tại khu vườn cổ nơi đặt lăng mộ Imam Reza.
Về bố cục đô thị và tụ khí nội cuộc, không một thành phố nào ở Iran thể hiện rõ nét hình tượng Thái Cực đồ hoặc Hoa Sen nở từ tâm điểm như Mashhad: phòng mộ dưới mái vòm vàng của Imam Reza chính là huyệt tâm bất biến; bao bọc quanh huyệt tâm ấy là vòng tròn của 26 sảnh nội điện và 7 đại sân đền (Sahn), rồi từ vòng tròn ngoại vi của đền phóng ra bốn đại lộ chính (Imam Reza, Shirazi, Tabarsi và Navab Safavi) vươn ra bốn hướng của thành phố. Dòng người hành hương từ khắp đất nước tiến theo các đại lộ hướng tâm để hội tụ vào các sân đền rộng lớn, tạo nên một trường khí hướng tâm vô cùng mạnh mẽ và ấm áp, vừa che chở cho phòng lăng cổ ở chính giữa vừa lan tỏa sinh khí ra toàn bộ đô thị Khorasan.
VĐại Lễ Mừng Sinh Nhật Imam Reza (11 Dhu Al-Qa'dah), Lễ Tưởng Niệm Tử Đạo Cuối Tháng Safar, Giao Thừa Năm Mới Ba Tư Nowruz Và Nghi Thức Khutbah Đêm
Tại Đền thiêng Imam Reza, lịch lễ tiết là sự hòa quyện đặc sắc giữa lịch âm Hồi giáo (lịch Hijri) và lịch dương cổ truyền Ba Tư (lịch Solar Hijri), biến Mashhad thành điểm hẹn tâm linh đông đúc nhất của người dân Iran trong mọi thời khắc trọng đại của năm.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ và Nghi thức | Hoạt động đặc trưng tại Đền thiêng Imam Reza, Mashhad |
|---|---|---|---|
| Ngày 11 tháng Dhu al-Qa'dah (và Tuần lễ Thập nhật Hồng ân Deh-e Karamat) | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Mừng Sinh nhật Imam Ali al-Ridha (Milad-e Emam Reza) | Mười ngày lễ hội lớn nhất từ ngày 1 tháng Dhu al-Qa'dah (sinh nhật Đức bà Fatima Masumeh ở Qom) tới ngày 11 tháng Dhu al-Qa'dah (sinh nhật Imam Reza): toàn bộ 7 sân đền tại Mashhad được trải hàng triệu cành hoa hồng tươi, cử hành lễ rước cờ xanh và ngâm thơ ca tụng. |
| Ngày 29 hoặc 30 tháng Safar (cuối tháng thứ 2 lịch Hồi giáo) | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Tưởng niệm Ngày Tử đạo của Imam Reza (Shahadat-e Emam Reza) | Hàng triệu người hành hương Iran đi bộ hàng trăm ki-lô-mét từ khắp các tỉnh vùng Khorasan và toàn quốc đổ về Mashhad trong trang phục màu đen để dự lễ tang tưởng niệm vị Imam thứ tám. |
| Thời khắc Xuân phân (ngày 20 hoặc 21 tháng 3 dương lịch) | Lịch dương Ba Tư (Solar Hijri) | Thời khắc Giao thừa Tết Năm Mới Ba Tư (Tahvil-e Sal tức Nowruz) tại Đền Imam Reza | Hàng triệu gia đình người Iran có truyền thống đón thời khắc chuyển giao năm mới Nowruz ngay trong các sân đền Imam Reza: khi tiếng kèn trống Naqqareh-khaneh và tiếng đại bác vang lên báo hiệu Xuân phân, cả biển người cùng đọc lời cầu nguyện chuyển năm mới Ya Muqallib al-Qulub. |
| Mỗi ngày trước bình minh và hoàng hôn, cùng lễ Khen thưởng Nến (Sham-gardani) | Chu kỳ hằng ngày và hằng tuần | Nhạc lễ Naqqareh-khaneh và Nghi thức Rước Nến Sham-gardani của các Khadem | Mỗi ngày hai lần vọng lâu Naqqareh-khaneh tấu kèn đồng và trống rền vang; vào các tối lễ lớn, các vị người hầu đền (Khadem) đội mũ truyền thống cầm nến bạc xếp hàng trang nghiêm thực hiện nghi thức đổi nến và đọc kinh Khutbah cổ từ thời Safavid. |
Truyền thống đi bộ hành hương cuối tháng Safar và nghi thức người hầu đền danh dự (Khadem). Nếu như tại Iraq có cuộc đi bộ Arba'een tới Karbala vào ngày 20 tháng Safar, thì tại Iran, vào mười ngày cuối cùng của tháng Safar hướng tới ngày Tử đạo của Imam Reza (30 tháng Safar), hàng trăm nghìn tới hàng triệu người dân Iran từ khắp các tỉnh thành (như Nishapur, Sabzevar, Quchan, Tehran, Isfahan) cũng thực hiện cuộc hành hương đi bộ vượt qua gió lạnh mùa thu vùng Khorasan để tiến về Mashhad. Một nét văn hóa vô cùng cao quý tại Đền thiêng Imam Reza là đội ngũ hàng nghìn người hầu đền tình nguyện (Khadem-e Haram), dễ dàng nhận ra bởi chiếc áo khoác dài trang nghiêm, chiếc khăn quàng vai và đặc biệt là cây chổi lông đà điểu gắn cán bạc cầm trên tay: trong số những người trực tiếp quét sân, hướng dẫn khách hành hương và giữ gìn trật tự tại đền có rất nhiều giáo sư đại học, bác sĩ phẫu thuật, thẩm phán, kỹ sư và thương nhân lỗi lạc của Iran, những người coi việc được dành một vài ngày mỗi tháng làm người phục vụ khiêm nhường dưới mái vòm Imam Reza là vinh dự tinh thần lớn nhất trong cuộc đời.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Vòng xoay Haram-e Motahhar (Falakeh-ye Ab), giao điểm các đại lộ Imam Reza, Shirazi, Tabarsi và Navab Safavi, trung tâm thành phố Mashhad, tỉnh Razavi Khorasan, Cộng hòa Hồi giáo Iran
- Đường tới
- Đền thiêng Imam Reza tọa lạc ngay tại tâm điểm giao thông của thành phố Mashhad, thủ phủ tỉnh Razavi Khorasan ở miền đông bắc Iran (cách thủ đô Tehran khoảng 900 km về phía đông). Mashhad có Sân bay Quốc tế Shahid Hasheminejad (mã IATA: MHD, sân bay bận rộn thứ hai tại Iran chỉ sau Tehran) nằm cách đền chỉ khoảng 8 km về phía đông nam, cùng Ga tàu hỏa Mashhad hiện đại cách đền 3 km về phía bắc (có tàu cao tốc và tàu đêm nối thẳng với Tehran, Isfahan và Yazd). Tuyến Tàu điện ngầm Mashhad số 1 (Metro Line 1) nối trực tiếp từ Sân bay Quốc tế Mashhad về tới ga Shohada hoặc ga Basij gần đền, từ đó quý vị đi bộ hoặc đi xe buýt điện miễn phí dọc đại lộ Imam Reza khoảng 10 phút là bước vào cổng Bab al-Reza của quần thể.
- Toạ độ
- 36.288, 59.6157
Đền thiêng Imam Reza mở cửa suốt 24 giờ mỗi ngày quanh năm. Du khách quốc tế không phải là người Hồi giáo được chào đón nồng nhiệt và hoàn toàn miễn phí để vào tham quan toàn bộ 7 đại sân đền (Sahn), Thánh đường Goharshad lịch sử, các bảo tàng của Astan Quds Razavi và Thư viện Trung ương (riêng khu vực phòng lăng nội điện ngay sát khám Zarih chỉ dành cho tín hữu Hồi giáo vào cầu nguyện để tránh quá tải). Đặc biệt, Ban Đối ngoại Du khách Quốc tế (International Pilgrims Office) đặt ngay tại các cổng chính của đền cung cấp dịch vụ hướng dẫn viên nói tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Ả Rập dẫn du khách nước ngoài đi tham quan miễn phí, tặng sách giới thiệu và trà nghệ tây. Về trang phục và an ninh: máy ảnh chuyên nghiệp và túi xách cần gửi tại quầy giữ đồ (điện thoại di động được phép mang vào chụp ảnh tại các sân ngoài); nam giới mặc quần dài và áo có tay; nữ giới bắt buộc mặc áo choàng Chador dài trùm từ đầu tới chân (văn phòng đón khách quốc tế tại cổng đền cho mượn những tấm Chador hoa nhã nhặn hoàn toàn miễn phí).
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thiêng Imam Reza, Mashhad
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền thiêng Imam Reza tại Mashhad là nơi an táng ai và vì sao thành phố lại có tên là Mashhad?
Đền thiêng tại Mashhad là nơi an táng Imam Ali ibn Musa al-Ridha (765 tới 818 Công nguyên, gọi theo tiếng Ba Tư là Imam Reza), vị Imam thứ tám trong Mười Hai Vị Imam của Hồi giáo dòng Shia và là vị Imam duy nhất được chôn cất trên lãnh thổ Iran. Khi ngài tử đạo vào năm 818 Công nguyên dưới thời Khalip nhà Abbas al-Ma'mun và được an táng tại làng Sanabad (bên cạnh mộ của Khalip Harun al-Rashid), ngôi làng này được gọi là Mashhad al-Ridha (trong tiếng Ả Rập có nghĩa là Nơi Tử Đạo Của Đấng Ridha), về sau gọi tắt thành tên thành phố Mashhad.
Vì sao Đền thiêng Imam Reza tại Mashhad được ghi nhận là quần thể thánh đường lớn nhất thế giới về diện tích?
Trải qua hơn 1.200 năm liên tục mở rộng từ thời Ghaznavid, Seljuk, Timurid, Safavid, Qajar cho tới các đại dự án kiến trúc thế kỷ 20 và 21, tổng diện tích mặt bằng của Quần thể Đền thiêng Imam Reza (bao gồm phòng lăng trung tâm, Thánh đường Goharshad, 26 đại sảnh có mái che Riwaq, 7 đại quảng trường sân đền Sahn, thư viện và cụm bảo tàng) đã vượt mốc 1.000.000 mét vuông (100 héc-ta), trở thành quần thể thánh đường Hồi giáo có diện tích rộng lớn nhất hành tinh với sức chứa đồng thời hơn 700.000 người.
Vì sao người dân Iran thường tôn xưng Imam Reza bằng danh hiệu Zamin-e Ahu (Đấng Bảo Lãnh Cho Con Linh Dương)?
Danh hiệu Zamin-e Ahu bắt nguồn từ câu chuyện truyền thống vô cùng cảm động và phổ biến trong nghệ thuật Ba Tư: khi một con linh dương mẹ bị thợ săn đuổi bắt đã chạy đến nấp dưới áo choàng của Imam Reza và xin được về cho hai con nhỏ mới sinh bú sữa lần cuối, Imam Reza đã tự nguyện đứng ra làm người bảo lãnh (Zamin) ở lại thế chỗ cho con linh dương trước mặt người thợ săn. Khi con linh dương mẹ giữ đúng lời hứa dẫn hai con nhỏ quay lại, người thợ săn đã cảm phục mà thả tự do cho chúng; từ đó Imam Reza được tôn kính là Đấng bảo lãnh từ bi cho muôn loài.
Thánh đường Goharshad nằm bên trong quần thể Đền Imam Reza có giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt gì?
Nằm liền kề phía nam phòng lăng Imam Reza là Đại Thánh đường Goharshad, hoàn thành vào năm 1418 Công nguyên dưới sự bảo trợ của Hoàng hậu Goharshad Begum (phu nhân Hoàng đế Shah Rukh của đế chế Timurid) và do đại kiến trúc sư Qavam al-Din Shirazi thiết kế. Đây được giới lịch sử nghệ thuật đánh giá là kiệt tác nguyên bản xuất sắc nhất còn lại của kiến trúc thời kỳ Timurid tại Iran, nổi tiếng với mái vòm đôi màu xanh ngọc bích cao 41 mét, nghệ thuật khảm gạch men cắt ghép Moarraq và dòng thư pháp do chính Hoàng tử Baysunghur viết tay.
Tiếng kèn đồng và tiếng trống vang lên mỗi ngày trước bình minh và hoàng hôn tại Đền Imam Reza có ý nghĩa gì?
Trên tầng cao của cổng phía đông Sân Cổ (Sahn-e Enqelab) có vọng lâu Naqqareh-khaneh. Theo truyền thống cung đình và tâm linh kéo dài hơn bốn thế kỷ từ thời vương triều Safavid, mỗi ngày hai lần vào đúng 15 phút trước lúc mặt trời mọc và 15 phút trước lúc mặt trời lặn (ngoại trừ hai tháng tang lễ Muharram và Safar), các nghệ nhân trên vọng lâu lại thổi kèn đồng dài Karna và đánh trống Kettledrum để chào đón ánh sáng ngày mới, tiễn hoàng hôn và tôn vinh vị thế tâm linh của Imam Reza.
Du khách quốc tế không phải là người Hồi giáo có thể vào tham quan Đền thiêng Imam Reza như thế nào?
Du khách quốc tế thuộc mọi tôn giáo được chào đón hoàn toàn miễn phí để vào tham quan các đại sân đền (Sahn), Thánh đường Goharshad và hệ thống bảo tàng của đền. Khi đến cổng chính, du khách nước ngoài chỉ cần liên hệ với Văn phòng Đón tiếp Khách Quốc tế (International Pilgrims Office): tại đây các hướng dẫn viên tình nguyện nói tiếng Anh sẽ cho nữ du khách mượn áo choàng Chador miễn phí và trực tiếp dẫn quý vị đi tham quan, giải thích chi tiết lịch sử, kiến trúc của toàn bộ quần thể.