Tọa lạc trên vùng đồng bằng phù sa phì nhiêu phía tây sông Euphrates thuộc miền trung Iraq, cách thủ đô Baghdad khoảng một trăm ki-lô-mét về phía tây nam và cách thánh địa Najaf tám mươi ki-lô-mét về phía bắc, Thánh đường và Lăng Imam Husayn tại Karbala (tiếng Ả Rập gọi là Maqam al-Imam al-Husayn hay al-Atabah al-Husayniyyah al-Muqaddasah, nghĩa là Ngưỡng Cửa Thánh Cao Quý Của Đấng Husayn) là một trong những trung tâm tâm linh có sức lay động mãnh liệt nhất trong lịch sử tôn giáo nhân loại. Nhìn từ đại lộ đá cẩm thạch rộng lớn mang tên Bayn al-Haramayn (Giữa Hai Thánh Điện), quần thể hiện lên uy nghi như một thành lũy ánh sáng với mười cánh cổng khổng lồ khảm gạch men xanh lam và ngọc bích, phía trên là hai ngọn tháp báo lễ (minaret) dát vàng ròng cùng mái vòm vàng vĩ đại vươn cao sáu mươi mét lên bầu trời Lưỡng Hà, đối diện trực tiếp ở phía đông bắc với mái vòm vàng và hai ngọn tháp của Đền Al-Abbas ibn Ali.
Trong đức tin của thế giới Hồi giáo, đặc biệt là đối với hàng trăm triệu tín hữu Hồi giáo dòng Shia trên toàn cầu, mảnh đất Karbala chính là nơi máu của Imam Husayn ibn Ali (626 tới 680 Công nguyên) đã thấm xuống cát sa mạc vào ngày Ashura (mồng 10 tháng Muharram năm 61 lịch Hijri, tức ngày 10 tháng 10 năm 680 Công nguyên). Là cháu ngoại yêu quý của Tiên tri Muhammad (người từng được Đấng Tiên tri bế trên vai và gọi là Hoàng tử của thanh niên nơi Thiên đàng cùng với người anh trai là Imam Hasan), là con trai của Imam Ali ibn Abi Talib và Đức bà Fatima al-Zahra, Imam Husayn đã từ chối tuyên thệ phục tùng sự cai trị chuyên chế của thủ lĩnh nhà Umayyad là Yazid ibn Muawiyah và chấp nhận hy sinh mạng sống cùng bảy mươi hai người thân và bạn đồng hành giữa vòng vây khát nước suốt nhiều ngày trên cánh đồng Karbala. Sự tử đạo của ngài (với tôn hiệu Sayyid al-Shuhada, tức Chúa tể của các Liệt sĩ) đã biến ngôi đền tại Karbala thành biểu tượng vĩnh cửu của lương tri, lòng quả cảm chống lại áp bức và tình thương yêu nhân loại.
IThờ Phượng Đấng Tối Cao Allah, Biến Cố Tử Đạo Ngày Ashura Năm 680 Của Imam Husayn Và Những Người Nằm Chung Dưới Khám Lăng Sáu Cạnh
Trong khuôn khổ thần học Hồi giáo, mọi nghi thức lễ bái năm thời mỗi ngày tại Thánh đường Karbala đều hướng trọn vẹn về Đấng Tối Cao Allah theo trục Qibla nhìn về thánh điện Kaaba tại Mecca ở phía nam tây nam. Song hành với lời cầu nguyện ấy là nghi thức kính viếng thiêng liêng (Ziyarah) dành cho Imam Husayn ibn Ali, vị Imam bất khả ngộ thứ ba của dòng Shia, người mà chính Tiên tri Muhammad từng tuyên bố trong một câu Hadith nổi tiếng được cả học giả Sunni lẫn Shia ghi nhận: Husayn thuộc về Ta, và Ta thuộc về Husayn; nguyện Thiên Chúa yêu thương người nào yêu thương Husayn.
Biến cố lịch sử đã khai sinh ra thánh địa Karbala diễn ra vào năm 680 Công nguyên (năm 60 sang năm 61 lịch Hijri). Khi người đứng đầu triều đại Umayyad ở Damascus là Muawiyah I qua đời và truyền ngôi theo lối cha truyền con nối cho con trai là Yazid I, Yazid đã ép buộc các nhân vật uy tín nhất của thế giới Hồi giáo phải tuyên thệ trung thành. Imam Husayn kiên quyết từ chối vì coi việc đó là phản bội các nguyên tắc đạo đức và công lý của Hồi giáo. Nhận được hàng nghìn bức thư thỉnh cầu từ cư dân thành Kufa ở Iraq, Imam Husayn đã rời Mecca lên đường đi về hướng bắc cùng gia quyến (gồm phụ nữ, trẻ em như người em gái kiên cường Đức bà Zaynab bint Ali) và một nhóm nhỏ khoảng bảy mươi hai người bạn đồng hành trung thành. Khi đoàn đi đến vùng đất hoang Karbala bên bờ tây sông Euphrates vào ngày 2 tháng Muharram năm 61 Hijri, đội quân hàng nghìn người của thống đốc Umayyad tại Kufa là Ubayd Allah ibn Ziyad (do Umar ibn Sa'd chỉ huy) đã bao vây đoàn của ngài và cắt đứt hoàn toàn đường ra bờ sông lấy nước từ ngày mồng 7 tháng Muharram.
Vào ngày mồng 10 tháng Muharram năm 61 Hijri (tức ngày 10 tháng 10 năm 680 Công nguyên, ngày lễ Ashura), dù biết rõ tương quan lực lượng hoàn toàn chênh lệch và dù đêm hôm trước Imam Husayn đã tắt đèn lều trại để cho phép bất kỳ ai muốn rời đi giữ mạng sống đều có thể đi trong đêm mà không phải xấu hổ, không một người bạn đồng hành nào chịu rời bỏ ngài. Từ sáng sớm tới chiều tà ngày Ashura, từng người bạn đồng hành, từng người cháu, người em trai dũng mãnh giữ cờ là Al-Abbas ibn Ali, người con trai trưởng mười tám tuổi có dung mạo giống hệt Tiên tri Muhammad là Ali al-Akbar, và ngay cả đứa con trai út mới sáu tháng tuổi đang khát khô cổ trên tay cha là Ali al-Asghar (Abdullah al-Radi) đều lần lượt ngã xuống dưới mưa tên và gươm giáo. Cuối cùng, vào giờ lễ nguyện buổi chiều (Salat al-Asr), chính Imam Husayn ở tuổi năm mươi lăm đã anh dũng hy sinh tại vùng đất trũng mà ngày nay gọi là Al-Madhbah (Nơi Tử Đạo) nằm ngay bên trong khuôn viên đền.
Ba ngày sau trận chiến (ngày 12 tháng Muharram), những người dân thuộc bộ tộc Banu Asad sinh sống gần đó đã dũng cảm đến cánh đồng Karbala để mai táng thi hài của Imam Husayn và các liệt sĩ ngay tại nơi các ngài ngã xuống. Một đặc điểm vô cùng xúc động thể hiện ngay trong kiến trúc của khám lăng bạc và vàng (Zarih) tại Karbala là khám lăng của Imam Husayn không có hình chữ nhật 4 cạnh như mọi lăng mộ khác, mà có hình lục giác 6 cạnh (gồm một phần nhô thêm ra ở phía chân mộ): sở dĩ có cấu trúc sáu mặt độc nhất vô nhị này là bởi trên ngực của Imam Husayn là thi hài của bé sơ sinh sáu tháng tuổi Ali al-Asghar, còn ngay dưới chân của Imam Husayn là mộ của người con trai trưởng Ali al-Akbar được chôn sát bên cha.
Cách khám lăng của Imam Husayn chỉ khoảng mười lăm mét bên trong cùng hành lang nội điện là một khám lăng bạc lớn thứ hai mang tên Maqbarat al-Shuhada (Mộ chung của 72 Vị Liệt Sĩ Karbala), nơi an táng tập thể những người anh em họ tộc Bani Hashim và những người bạn đồng hành trung nghĩa đã hy sinh bảo vệ Imam Husayn trong ngày Ashura. Và ngay tại cửa bước vào phòng lăng chính của Imam Husayn (ở góc tây nam) là ngôi mộ riêng của Habib ibn Muzahir al-Asadi, vị bô lão ngoài bảy mươi tuổi người Kufa và là bạn thời niên thiếu của Imam Husayn: vì lòng kính trọng đối với sự trung thành của cụ Habib, mọi người hành hương trước khi bước vào kính viếng Imam Husayn đều dừng lại đọc lời chào và cầu nguyện tại mộ của Habib ibn Muzahir như một vị thần giữ cửa trung trinh của thánh điện.
Trong nghi thức cầu nguyện của người Hồi giáo Shia trên toàn thế giới, mảnh đất sét lấy từ quanh lăng mộ Imam Husayn tại Karbala được nén thành những viên đá cầu nguyện nhỏ hình tròn hoặc bát giác gọi là Turbah al-Husayniyyah (hay Mohur). Khi cúi lạy (Sujud) trong năm thời lễ Namaz mỗi ngày, người tín hữu đặt trán của mình chạm trực tiếp lên viên đất sét Karbala ấy: điều này vừa tuân thủ luật Hồi giáo là chỉ được chạm trán lên vật liệu tự nhiên từ đất mẹ, vừa nhắc nhở người tín hữu rằng sự hy sinh của Imam Husayn tại Karbala đã bảo vệ cho lời cầu nguyện Hồi giáo được trường tồn.
Một không gian thiêng liêng nối liền trực tiếp với Thánh đường Imam Husayn khiến bất kỳ ai đặt chân tới Karbala cũng xúc động nghẹn ngào là Quảng trường liên đền Bayn al-Haramayn (nghĩa là Giữa Hai Thánh Điện). Đó là một đại lộ đi bộ lát đá cẩm thạch trắng rộng lớn dài đúng 378 mét (tương ứng với con số khoảng cách bước chạy tìm kiếm của bà Hajar giữa hai ngọn đồi Safa và Marwah ở Mecca) nối thẳng từ cổng phía đông của Thánh đường Imam Husayn sang cổng phía tây của Đền thờ Al-Abbas ibn Ali (người em trai cùng cha khác mẹ của Imam Husayn, người cầm cờ và đi lấy nước bên bờ sông Euphrates cho các cháu nhỏ đang khát cháy cổ vào ngày Ashura). Tương truyền, vì Al-Abbas cảm thấy hổ thẹn với các cháu nhỏ khi túi da đựng nước bị bắn thủng và hai cánh tay của ngài bị chặt đứt trước khi kịp mang nước về lều trại, ngài đã xin anh trai là Imam Husayn đừng khiêng thi hài mình về trại mà hãy để ngài nằm lại ngay tại nơi ngã xuống cách trại 378 mét. Vì vậy, tại Karbala đã hình thành hai ngôi đại thánh đường vàng ròng đứng nhìn nhau qua quảng trường Bayn al-Haramayn rợp bóng cây cọ.
IITừ Nấm Mộ Của Bộ Tộc Banu Asad Năm 680, Biến Cố San Phẳng Năm 850 Tới Đế Chế Buyid, Safavid Và Mái Vòm Vàng Cao 60 Mét Thế Kỷ 21
Lịch sử hơn một nghìn ba trăm năm của Thánh đường và Lăng Imam Husayn tại Karbala là minh chứng sống động nhất cho sức mạnh của ký ức tâm linh: không một đạo quân hay sắc lệnh cấm đoán nào trong lịch sử có thể ngăn cản dòng người hành hương tìm về nấm mộ trên cánh đồng Karbala, để rồi ngôi đền từng nhiều lần bị phá hủy lại vươn lên nguy nga hơn gấp bội.
- 10 tới 12 tháng Muharram năm 61 Hijri (tháng 10 năm 680) và năm 684Tử đạo ngày Ashura, an táng bởi bộ tộc Banu Asad và mái vòm đầu tiên của al-Mukhtar năm 684Imam Husayn cùng 72 liệt sĩ hy sinh ngày 10 tháng 10 năm 680 và được bộ tộc Banu Asad mai táng hai ngày sau đó; bốn năm sau (năm 684 Công nguyên), thủ lĩnh al-Mukhtar al-Thaqafi xây dựng mái vòm gạch nung đầu tiên có hai cổng vào phía trên ngôi mộ.
- 763, 787 và năm 850 tới 861 Công nguyênBiến cố Khalip al-Mutawakkil san phẳng và tháo nước ngập khu mộ năm 850, được tái thiết năm 861Sau các đợt cấm đoán thời Khalip al-Mansur (763) và Harun al-Rashid (787), vào năm 850 Công nguyên (236 Hijri), Khalip nhà Abbas là al-Mutawakkil ra lệnh phá hủy hoàn toàn ngôi đền, cày xới mặt đất và tháo nước sông Euphrates làm ngập khu mộ nhằm ngăn dòng người hành hương (tương truyền dòng nước khi chảy đến quanh mộ đã tự dừng lại quay vòng, từ đó khu mộ có tên là al-Ha'ir tức Vùng Nước Xoáy Dừng Lại). Năm 861, Khalip kế vị al-Muntasir cho phép xây dựng lại ngôi đền.
- 979, 1086 và năm 1384Đại mở rộng thời Hoàng đế Buyid Adud al-Dawla (979), nhà Seljuk (1086) và vương triều Jalayirid (1384)Năm 979, Hoàng đế vương triều Buyid là Adud al-Dawla xây dựng đại lăng mộ bằng gỗ tếch và ngà voi kèm hành lang kiên cố; năm 1086 Sultan Malik-Shah I nhà Seljuk đến viếng và tu bổ tường thành; năm 1365 tới 1384, Sultan Uvais I và Ahmad nhà Jalayirid dựng hai ngọn tháp minaret lớn và mở rộng sân đền.
- 1508 tới cuối thế kỷ 18 (1796)Sự bảo trợ của vương triều Safavid (Shah Ismail I, Shah Abbas I) và việc bọc vàng mái vòm thời QajarNăm 1508, Shah Ismail I nhà Safavid đến hành hương và tặng khám lăng khảm vàng cùng 12 cây đèn chùm bằng vàng; thời Shah Abbas I ốp gạch men Kashi xanh lam cho mái vòm; đến cuối thế kỷ 18 (khoảng năm 1796), người sáng lập triều Qajar là Agha Mohammad Khan Qajar và sau đó là Fath-Ali Shah Qajar tài trợ bọc vàng ròng toàn bộ mái vòm của Thánh đường Imam Husayn.
- 2013 tới năm 2024Thay thế khám lăng Zarih mới (2013), thu nhỏ chân trụ vòm và hoàn thành Mái vòm Vàng mới cao 60 mét (2024)Năm 2013, khám lăng Zarih sáu cạnh mới bằng vàng và bạc được lắp đặt; từ năm 2015 tới 2024, các kỹ sư thực hiện siêu dự án kỹ thuật thu gọn bốn trụ tường cổ quanh mộ để mở rộng không gian cho người hành hương và dựng thêm một lớp mái vòm vàng mới to lớn hơn cao tới 60 mét bao trùm ngay phía trên mái vòm lịch sử.
Tại sao khu vực quanh mộ Imam Husayn lại được gọi là Al-Ha'ir (Vùng Nước Dừng Lại)? Trong luật học và lịch sử Hồi giáo Shia, không gian thiêng liêng bao quanh phòng mộ của Imam Husayn được gọi bằng một danh từ đặc biệt là Al-Ha'ir al-Husayni. Theo các sử gia thời Trung cổ như al-Tabari và Ibn al-Athir, vào năm 850 Công nguyên (năm 236 lịch Hijri), vị Khalip nhà Abbas là al-Mutawakkil vì lo sợ tinh thần phản kháng lấy cảm hứng từ Karbala đã sai viên quan Ibrahim al-Dayzaj đem quân đến san phẳng lăng mộ Imam Husayn, bắt giữ bất kỳ ai đến viếng, dùng bò cày xới toàn bộ khu đất xung quanh và đào kênh dẫn nước lũ từ sông Euphrates tràn vào để cuốn trôi dấu vết ngôi mộ. Thế nhưng, điều kỳ lạ đã xảy ra trước mắt những người thợ đào kênh: khi dòng nước lũ chảy đến sát khu vực gò mộ của Imam Husayn, dòng nước bỗng nhiên chững lại, xoay tròn xung quanh khu mộ như thể bị một bức tường vô hình ngăn cản mà không hề tràn lên làm ướt mặt đất ngay trên mộ. Trong tiếng Ả Rập, động từ hara có nghĩa là ngập ngừng, xoay vòng và dừng lại; từ đó toàn bộ khu vực linh địa mà dòng nước kính cẩn dừng lại không xâm phạm ấy được gọi là Al-Ha'ir, nơi người lữ hành đến cầu nguyện được hưởng quy chế đặc biệt trong luật phụng vụ Hồi giáo.
IIIMái Vòm Vàng Cao 60 Mét, Khám Lăng Sáu Cạnh Zarih, Khu Tử Đạo Al-Madhbah, Đồi Zainabiyyah Và Mười Cổng Thành Khảm Men
Quần thể Thánh đường và Lăng Imam Husayn tại Karbala có mặt bằng tổng thể hình chữ nhật bề thế dài khoảng 115 mét và rộng 90 mét (chưa kể các khu hầm ngầm Sirdab mới đào mở rộng và các sân lễ hội bên ngoài), được bao bọc bởi bức tường thành kiên cố mở ra mười cánh cổng lớn, bên trong là các sân cầu nguyện lát đá cẩm thạch trắng nối vào bốn dãy hành lang nội điện (Riwaq) khảm gương lấp lánh bao quanh phòng mộ trung tâm.
Mái vòm lịch sử của thánh đường vốn cao khoảng 37 mét được bọc hơn 7.500 viên gạch mạ vàng ròng từ thời nhà Qajar thế kỷ 18 tới 19. Trong siêu dự án nâng cấp kỹ thuật kéo dài từ năm 2015 tới năm 2024, các kiến trúc sư và kỹ sư đã giữ nguyên vẹn mái vòm vàng lịch sử bên trong và kiến tạo một kết cấu mái vòm vàng mới lớn hơn chụp lên phía trên, nâng tổng chiều cao của mái vòm lên gần 60 mét để có thể nhìn thấy từ khoảng cách hàng chục ki-lô-mét. Đứng đối xứng hai bên mái vòm là hai ngọn tháp minaret tròn cao hơn 40 mét bọc gạch vàng từ phần thân trên lên tới đỉnh vòm muqarnas.
Ở chính giữa phòng lăng trung tâm (al-Rawdah al-Sharifah) dưới những bức tường và vòm trần khảm hàng triệu mảnh gương pha lê Aina-kari là khám lăng lưới bảo vệ (Zarih) có mặt bằng hình lục giác 6 cạnh độc nhất vô nhị. Khám lăng mới hoàn thành năm 2013 được chế tác thủ công tinh xảo suốt nhiều năm bởi các nghệ nhân bậc thầy từ gỗ tếch Myanmar siêu bền, bọc 11.800 ki-lô-gam (gần 12 tấn) bạc nguyên chất và 118 ki-lô-gam vàng ròng 24 karat. Phần nhô ra ở phía nam của khám lăng 6 cạnh đánh dấu phần mộ của người con trai trưởng Ali al-Akbar nằm ngay dưới chân Imam Husayn, trong khi hài cốt của bé sơ sinh Ali al-Asghar nằm trên ngực cha.
Nằm ở góc tây nam sát bên phòng lăng chính là khu vực linh thiêng và xúc động nhất của toàn bộ ngôi đền: Al-Madhbah al-Sharif (còn gọi trong tiếng Ba Tư là Qatl-gah, nghĩa là Nơi Tử Đạo). Đây là một căn phòng thấp hơn mặt sàn chung vài bậc thang, đánh dấu đúng vị trí vùng đất trũng trên chiến trường Karbala nơi Imam Husayn đã ngã xuống khỏi lưng ngựa và trút hơi thở cuối cùng vào buổi chiều ngày Ashura năm 680; mặt sàn đá cẩm thạch và khung cửa bạc tại đây luôn đẫm nước mắt của những người hành hương.
Bao quanh phòng lăng trung tâm là bốn dãy hành lang nội điện rộng lớn: tại hành lang phía nam ngay trước cửa vào phòng chính là khám mộ bằng bạc của lão tướng trung thành Habib ibn Muzahir al-Asadi; ở góc đông nam của phòng lăng là khám lăng bạc của 72 Vị Liệt Sĩ Karbala (Shuhada Karbala); còn tại hành lang phía đông (Riwaq al-Fukahaa) là nơi an táng của nhiều vị vua và đại học giả Hồi giáo nổi tiếng như Sheikh Yusuf al-Bahrani và Vahid Behbahani.
Tường bao của Thánh đường Imam Husayn mở ra bên ngoài qua 10 cánh cổng lớn khảm gạch men Kashi xanh lam rực rỡ khắc các câu Kinh Qur'an, nổi bật nhất là Cổng Qibla (Bab al-Qibla) ở hướng nam, Cổng Đức Bà Zaynab (Bab al-Zaynabiyyah) ở hướng tây và Cổng Qadi al-Hajat cùng Cổng Bình An (Bab al-Salam) mở thẳng ra quảng trường Bayn al-Haramayn. Để phục vụ hàng triệu người cùng lúc mà không gây chen lấn, ngay bên dưới mặt sàn sân đền đã được xây dựng hệ thống 4 đại sảnh hầm ngầm (Sirdab al-Shuhada, Sirdab al-Hujjah, Sirdab al-Ras al-Sharif và Sirdab al-Qibla) trang bị điều hòa không khí hiện đại thông trực tiếp tới nền mộ cổ.
Nằm ngay phía ngoài cổng tây nam của thánh đường khoảng vài chục mét là di tích Đồi Zaynab (Al-Tall al-Zaynabi), một gò đất cao vốn là nơi Đức bà Zaynab bint Ali (em gái của Imam Husayn) đã đứng nhìn ra chiến trường để dõi theo anh trai mình trong buổi chiều ngày Ashura; hiện nay nơi đây được xây dựng thành một tòa nhà nguyện trang nghiêm ốp đá và gạch men xanh. Cách đó khoảng 500 mét về phía tây nam là Đền Khu Lều Trại (Al-Mukhayyam al-Husayni), đánh dấu vị trí dựng lều của gia quyến Imam Husayn trước khi bị quân Umayyad đốt cháy vào chiều tối ngày mồng 10 tháng Muharram.
| Hạng mục kiến trúc và Điểm thiêng | Vị trí và Niên đại | Đặc điểm kỹ thuật và Ý nghĩa lịch sử |
|---|---|---|
| Mái vòm vàng kép (Qubbat al-Imam al-Husayn) | Vòm cổ thời Safavid và Qajar; vòm mới nâng cao 2015 tới 2024 | Tổng chiều cao vươn lên khoảng 60 m bọc hàng nghìn viên gạch vàng ròng, đi kèm 2 ngọn tháp minaret vàng |
| Khám lăng 6 cạnh (Zarih) của Imam Husayn | Trung tâm nội điện (khám mới lắp đặt năm 2013) | Hình lục giác 6 mặt độc đáo bằng gần 12 tấn bạc và 118 kg vàng, bao trùm mộ Imam Husayn, Ali al-Akbar và Ali al-Asghar |
| Phòng Nơi Tử Đạo (Al-Madhbah hay Qatl-gah) | Góc tây nam sát phòng lăng chính | Không gian trũng xuống đánh dấu đúng vị trí Imam Husayn hy sinh vào chiều ngày 10 tháng Muharram năm 680 |
| Mộ 72 Liệt sĩ và Mộ Habib ibn Muzahir | Góc đông nam và hành lang phía nam nội điện | Nơi an nghỉ tập thể của các anh hùng tử đạo tại Karbala và vị bô lão giữ cửa trung thành Habib ibn Muzahir |
| Quảng trường Bayn al-Haramayn và Đồi Zaynab | Phía đông bắc (nối Đền Abbas) và phía tây nam đền | Đại lộ đá cẩm thạch dài 378 m nối tới Đền người em Al-Abbas, cùng gò đồi nơi Đức bà Zaynab dõi nhìn chiến trường |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng giáo luật Hồi giáo và các bậc kiến trúc sư kiến tạo Thánh đường Imam Husayn không sử dụng thuật phong thủy phương Đông. Toàn bộ vị trí của ngôi đền và các điểm thiêng xung quanh được quyết định bởi tọa độ lịch sử thực tế của trận chiến ngày Ashura năm 680 Công nguyên trên cánh đồng Karbala, trong khi hướng cầu nguyện tuân thủ tuyệt đối trục Qibla nhìn về thánh địa Kaaba ở Mecca (hướng nam tây nam). Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của vùng trung lưu Lưỡng Hà tại tọa độ 32,6164 độ vĩ bắc, 44,0322 độ kinh đông, thành phố Karbala nằm tại vùng giao hội sinh thái đặc biệt giữa rìa phía đông của đại sa mạc Syria và Ả Rập với đồng bằng phù sa màu mỡ của dòng sông cổ Euphrates. Từ dòng chính của sông Euphrates ở phía đông (cách thành phố khoảng 20 km), dòng kênh nhánh cổ đại Nahr al-Husayniyyah (được khơi thông và mở rộng từ thời vương triều Abbasid, Ilkhanate và Safavid thời Shah Ismail I) dẫn mạch nước ngọt chảy uốn lượn vào tưới mát cho những rừng cọ chà là và vườn cây ăn trái trù phú bao bọc quanh đô thị Karbala, trong khi ở phía tây nam thành phố khoảng 10 km là lòng hồ lớn Bahr al-Milh (Hồ Razzaza) làm vùng trũng tụ thủy tự nhiên.
Theo phép xem hình thế cổ truyền, cấu trúc không gian của trung tâm Karbala tạo nên một thế lưỡng cực song tinh hội tụ (hai ngôi sao lớn chiếu ứng lẫn nhau) hiếm thấy trong kiến trúc tôn giáo thế giới: ở phía tây nam là Thánh đường Imam Husayn (tượng trưng cho đức hy sinh tối thượng và quyền lãnh đạo tâm linh của người anh), ở phía đông bắc cách đúng 378 mét là Thánh đường Al-Abbas ibn Ali (tượng trưng cho lòng trung nghĩa và sức mạnh bảo vệ của người em, nơi có mạch nước ngầm chảy quanh mộ Al-Abbas), và nối ở giữa là trục đại lộ đá cẩm thạch Bayn al-Haramayn chạy theo hướng Tây Nam đi Đông Bắc. Sự kết hợp giữa hai mái vòm vàng và bốn ngọn tháp minaret đứng đối xứng hai đầu đại lộ đã tạo nên một nội minh đường liên thông rộng lớn, nơi dòng người hành hương di chuyển tuần hoàn giữa hai đền như mạch khí lưu thông không ngừng nghỉ, trong khi toàn bộ các bức tường cầu nguyện đều hướng về phương Nam Tây Nam (Mecca).
VĐại Lễ Tưởng Niệm Ashura (10 Muharram), Cuộc Chạy Tuwayrij Và Đại Hành Hương Arba'een Lớn Nhất Thế Giới (20 Safar)
Tại Karbala, nhịp đập của toàn bộ thành phố hòa làm một với lịch âm Hồi giáo (lịch Hijri), đặc biệt là trong hai tháng đầu năm gồm tháng Muharram và tháng Safar, khi thành phố đón tiếp những cuộc tập hợp tôn giáo hòa bình có quy mô lớn nhất trong lịch sử nhân loại hiện đại.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ hành hương | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Thánh đường Imam Husayn, Karbala |
|---|---|---|---|
| Mồng 1 tới ngày 10 tháng Muharram (Đỉnh điểm ngày Ashura) | Lịch Hồi giáo Hijri | Mười ngày Tưởng niệm Muharram và Đại lễ Ashura (10 Muharram) | Đêm mồng 1 tháng Muharram cử hành lễ đổi lá cờ trên đỉnh mái vòm vàng từ màu đỏ sang màu đen tang tóc; ngày 10 tháng Muharram (Ashura), hàng triệu tín hữu lắng nghe bài đọc lịch sử tử đạo (Maqtal) và thực hiện Cuộc chạy Tuwayrij (Rakdat Tuwayrij) dài 3 km vào đền lúc giữa trưa. |
| Ngày 20 tháng Safar (40 ngày sau lễ Ashura) | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Hành hương Arba'een (Lễ Chung thất 40 ngày của Imam Husayn) | Cuộc tụ họp hành hương hàng năm lớn nhất trên trái đất (quy tụ từ 17 tới hơn 22 triệu người): hàng triệu người đi bộ suốt nhiều ngày từ Najaf, Baghdad, Basra và khắp thế giới đổ về Karbala, được người dân Iraq phục vụ ăn uống và chỗ nghỉ hoàn toàn miễn phí. |
| Ngày 3 và ngày 4 tháng Sha'ban (tháng thứ 8 lịch Hồi giáo) | Lịch Hồi giáo Hijri | Lễ Mừng Sinh nhật Imam Husayn (3 Sha'ban) và Sinh nhật Al-Abbas (4 Sha'ban) | Toàn bộ hai ngôi đền và quảng trường Bayn al-Haramayn được trang hoàng bằng hàng vạn đóa hoa tươi và đèn màu rực rỡ, mừng ngày sinh của hai anh em Imam Husayn và Al-Abbas. |
| Đêm và ngày 15 tháng Sha'ban | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Rằm tháng Sha'ban (Nisf Sha'ban tức Sinh nhật vị Imam thứ mười hai al-Mahdi) | Hàng triệu tín hữu hội tụ về Karbala cử hành đêm cầu nguyện thức trắng và thả nến hoa đăng bên dòng sông Husayniyyah, thực hiện nghi thức kính viếng Imam Husayn đặc biệt của đêm rằm tháng Sha'ban. |
Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại: lòng hiếu khách phi thường trong kỳ hành hương Arba'een. Vào tháng 12 năm 2019, UNESCO đã chính thức ghi danh Việc cung cấp dịch vụ và lòng hiếu khách trong kỳ hành hương Arba'een vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại. Suốt hai tuần lễ trước ngày 20 tháng Safar (kỷ niệm 40 ngày sau ngày tử đạo của Imam Husayn, gắn liền với sự kiện người bạn đồng hành của Tiên tri Muhammad là Jabir ibn Abd Allah al-Ansari cùng gia quyến sống sót của Imam Husayn do Đức bà Zaynab dẫn đầu từ Damascus trở về viếng mộ tại Karbala năm 680), dọc theo tuyến đường 80 km từ Thánh đường Imam Ali tại Najaf và các tỉnh thành Iraq hướng về Karbala, hàng chục nghìn gia đình người Iraq thuộc mọi tầng lớp (kể cả những gia đình nông dân nghèo đã dành dụm tiền suốt cả năm, cùng sự tham gia của cả những người Hồi giáo Sunni và tín hữu Kitô giáo Iraq) dựng lên hàng vạn trạm tiếp đón tự nguyện gọi là Mawakib. Tại đây, hàng chục triệu người đi bộ được mời ăn ba bữa nóng hổi mỗi ngày, uống trà, nước trái cây, được rửa chân, xoa bóp cơ bắp, khám chữa bệnh, giặt ủi quần áo, gọi điện thoại quốc tế và ngủ qua đêm trong lều ấm mà tuyệt đối không ai nhận một đồng tiền nào, tất cả chỉ vì tình yêu đối với Imam Husayn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu quảng trường liên đền Bayn al-Haramayn, trung tâm thành phố Karbala, tỉnh Karbala, Cộng hòa Iraq
- Đường tới
- Thánh đường và Lăng Imam Husayn nằm tại trung tâm thành phố Karbala, cách thủ đô Baghdad khoảng 100 km về phía tây nam và cách thành phố Najaf khoảng 80 km về phía bắc. Du khách quốc tế có thể bay đến Sân bay Quốc tế Baghdad (BGW) hoặc Sân bay Quốc tế Al-Najaf (NJF), sau đó di chuyển bằng xe ô tô hoặc taxi theo tuyến đường cao tốc hiện đại tới Karbala (khoảng 1 giờ 15 phút từ Najaf hoặc 1 giờ 30 phút từ Baghdad). Các phương tiện cơ giới dừng tại các bến đỗ bên ngoài vành đai đi bộ của khu phố cổ (như khu vực Bab Baghdad hoặc Bab Qibla); từ đó quý vị đi bộ khoảng 10 tới 15 phút qua các dãy phố hành hương là bước thẳng vào Quảng trường Bayn al-Haramayn và cổng Thánh đường Imam Husayn.
- Toạ độ
- 32.6164, 44.0322
Thánh đường và Lăng Imam Husayn cùng Quảng trường Bayn al-Haramayn và Đền Al-Abbas tại Karbala mở cửa suốt 24 giờ mỗi ngày quanh năm và đón tiếp du khách quốc tế thuộc mọi tôn giáo hoàn toàn miễn phí. Tương tự như tại Najaf, khi tiến vào khu vực trung tâm Karbala du khách sẽ đi qua các vòng kiểm soát an ninh nghiêm ngặt phân luồng riêng cho nam và nữ: hộ chiếu gốc cần mang theo bên người; túi xách lớn, máy ảnh ống kính rời và các thiết bị thu phát phải gửi tại quầy giữ đồ miễn phí (Amanat) bên ngoài cổng. Nam giới mặc quần dài và áo có tay kín đáo; nữ giới bắt buộc phải khoác áo choàng đen trùm kín từ đỉnh đầu xuống mắt cá chân gọi là Abaya hoặc Chador (được cho mượn miễn phí tại trạm kiểm soát dành cho nữ trước khi vào sân đền). Do lượng người hành hương bên trong phòng lăng Zarih luôn rất đông đúc và giàu cảm xúc, du khách nên đi theo dòng di chuyển một chiều do các nhân viên trật tự hướng dẫn (họ cầm những cây chổi lông đà điểu màu xanh lá cây để ra hiệu nhẹ nhàng trên cao) và không bao giờ quay lưng lại phía khám lăng khi bước lùi ra cửa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường và Lăng Imam Husayn tại Karbala
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Imam Husayn ibn Ali là ai và vì sao sự hy sinh của ngài tại Karbala năm 680 lại có ý nghĩa lớn lao đến vậy?
Imam Husayn ibn Ali (626 tới 680 Công nguyên) là cháu ngoại của Tiên tri Muhammad, con trai của Imam Ali ibn Abi Talib và Đức bà Fatima al-Zahra, đồng thời là vị Imam thứ ba của Hồi giáo dòng Shia. Vào năm 680 Công nguyên, ngài đã từ chối tuyên thệ phục tùng sự cai trị bất công của thủ lĩnh nhà Umayyad là Yazid I. Ngày 10 tháng Muharram năm 61 lịch Hijri (ngày 10 tháng 10 năm 680, ngày lễ Ashura), dù bị hàng nghìn quân Umayyad bao vây và cắt nước uống trên sa mạc Karbala, Imam Husayn cùng 72 người thân và bạn đồng hành đã chiến đấu và hy sinh anh dũng chứ không chịu khuất phục trước bạo quyền, trở thành biểu tượng bất diệt của công lý và phẩm giá con người.
Vì sao khám lăng bằng bạc và vàng (Zarih) của Imam Husayn lại có hình lục giác 6 cạnh thay vì hình chữ nhật 4 cạnh?
Khác với mọi khám lăng hình chữ nhật thông thường trong thế giới Hồi giáo, khám lăng Zarih của Imam Husayn tại Karbala được thiết kế đặc biệt với mặt bằng 6 cạnh (có một phần nhô thêm ra ở phía chân mộ). Lý do là trong cùng ngôi mộ này có ba cha con cùng yên nghỉ: trên ngực của Imam Husayn là hài cốt của người con trai út mới sáu tháng tuổi Ali al-Asghar (bị bắn tên tử thương trên tay cha), và ngay sát dưới chân của Imam Husayn là mộ của người con trai trưởng mười tám tuổi Ali al-Akbar.
Ngôi đền vàng lớn thứ hai nằm đối diện với Thánh đường Imam Husayn qua quảng trường Bayn al-Haramayn là đền thờ ai?
Cách Thánh đường Imam Husayn đúng 378 mét về phía đông bắc qua đại lộ lát đá cẩm thạch trắng Bayn al-Haramayn (nghĩa là Giữa Hai Thánh Điện) là Đền thờ và Lăng mộ của Al-Abbas ibn Ali (còn được tôn xưng là Abu al-Fadl hay Qamar Bani Hashim). Al-Abbas là người em trai cùng cha khác mẹ vô cùng dũng cảm và trung thành của Imam Husayn, người cầm cờ của đoàn quân và đã hy sinh tại vị trí ấy khi cố gắng mở đường ra sông Euphrates lấy nước mang về cho các cháu nhỏ đang khát khô cổ trong lều trại.
Cuộc hành hương Arba'een tại Karbala là gì và vì sao được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể?
Arba'een (trong tiếng Ả Rập có nghĩa là Bốn Mươi) là ngày lễ tưởng niệm 40 ngày sau ngày tử đạo của Imam Husayn (diễn ra vào ngày 20 tháng Safar lịch Hồi giáo). Mỗi năm vào dịp này, từ 17 tới hơn 22 triệu người từ khắp Iraq và hơn 80 quốc gia trên thế giới tập trung đi bộ hàng chục tới hàng trăm ki-lô-mét (nổi bật nhất là tuyến đi bộ 80 km từ Najaf tới Karbala) để về viếng mộ Imam Husayn. Năm 2019, UNESCO đã ghi danh truyền thống hiếu khách của người dân Iraq khi dựng hàng vạn lều Mawakib phục vụ ăn uống, chỗ ngủ và y tế hoàn toàn miễn phí cho hàng chục triệu khách hành hương trong dịp Arba'een là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.
Viên đất sét cầu nguyện Turbah (hay Mohur) của người Hồi giáo Shia có mối liên hệ gì với mảnh đất Karbala?
Trong lễ nguyện hằng ngày, người Hồi giáo Shia sử dụng một viên đất sét nhỏ nén khô gọi là Turbah (tiếng Ả Rập) hoặc Mohur (tiếng Ba Tư) để đặt trán chạm lên khi cúi lạy Thiên Chúa Allah, tuân theo quy tắc chỉ cúi lạy trên vật liệu tự nhiên của đất. Loại đất sét được trân quý nhất để làm viên Turbah chính là đất tinh khiết lấy từ vùng quanh lăng mộ Imam Husayn tại Karbala, như lời nhắc nhở thường trực về tấm gương hy sinh bảo vệ đức tin của ngài.
Mái vòm vàng của Thánh đường Imam Husayn vừa trải qua dự án nâng cấp kỹ thuật lớn nào trong những năm gần đây?
Từ năm 2015 tới năm 2024, Ban Quản lý Thánh địa Imam Husayn đã thực hiện một dự án kỹ thuật quy mô lớn: thu gọn diện tích bốn trụ tường chịu lực khổng lồ bên trong phòng lăng để mở rộng không gian lưu thông cho người hành hương quanh khám Zarih, đồng thời dựng thêm một kết cấu mái vòm vàng mới to lớn hơn cao tới khoảng 60 mét bao chụp ngay phía trên mái vòm lịch sử cao 37 mét, giúp bảo tồn nguyên vẹn mái vòm cổ bên trong mà vẫn tạo nên diện mạo uy nghi vươn cao trên bầu trời Karbala.