Con đường đất đỏ từ Damongo đi lên phía bắc chạy giữa thảo nguyên cỏ vàng và những cây mỡ, cây bao báp lác đác. Tới làng Larabanga, quý vị sẽ thấy một khối trắng nhỏ, không cao hơn mái nhà chung quanh bao nhiêu, nhưng hình dáng thì không lẫn được: tường đất phình ra ở chân, mười hai trụ đỡ hình nón bám quanh, hai ngọn tháp hình chóp nhô lên, và khắp mặt tường là những đầu cọc gỗ chĩa ra như gai. Gần cửa có một cây bao báp lớn.
Đây là Thánh đường Larabanga (Larabanga Mosque), thánh đường cổ nhất Ghana. Ghana là nước có đa số dân theo Kitô giáo, còn Hồi giáo là cộng đồng lớn, tập trung ở miền bắc. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Ghana vì nó cho thấy đạo Hồi đã tới đây bằng con đường nào: theo chân các đoàn buôn từ vùng Sahel xuống, mang theo cả lối dựng thánh đường bằng đất. Với người Hồi giáo miền bắc Ghana, đây là nơi hành hương.
ITruyền Tích Ayuba Và Bản Kinh Qur'an Cổ
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni. Truyền tích lập thánh đường được dân làng kể lại, Visit Ghana và bách khoa toàn thư mở cùng ghi: một thương nhân Hồi giáo tên Ayuba dừng chân nghỉ lại gần hòn đá huyền bí (Mystic Stone) của vùng này, nằm mộng được bảo phải dựng một thánh đường. Sáng hôm sau tỉnh dậy, ông thấy móng thánh đường đã hiện sẵn nên dựng tiếp cho tới khi hoàn thành. Khi mất, ông dặn chôn mình gần thánh đường, và cây bao báp lớn mọc lên gần lối vào ngày nay đánh dấu nơi an nghỉ của ông.
Thánh đường còn giữ một bản Kinh Qur'an rất cổ. Theo Visit Ghana và bách khoa toàn thư mở, dân làng tin bản kinh được trời ban cho vị imam đương thời là Yidan Barimah Bramah vào khoảng năm 1650, sau khi ông khẩn thiết cầu xin. Bản kinh được giữ gìn như vật thiêng của làng, và thánh đường thường được người địa phương ví là Mecca của Tây Phi.
Với người Hồi giáo, Kinh Qur'an là lời của Thượng Đế được mặc khải cho Nhà tiên tri Muhammad, và một bản kinh chép tay cổ được kính trọng vì chứa lời ấy, không phải vì bản thân tờ giấy có phép. Giấc mộng báo điềm trong truyền tích Ayuba cũng có chỗ đứng trong nếp nghĩ Hồi giáo, nơi giấc mộng lành được coi là có thể mang điều chỉ dẫn. Thư viện ghi các truyền tích ấy như niềm tin của cộng đồng Larabanga, không như sử liệu.
Chỗ hay hiểu lầm nhất là coi năm 1421 như năm được khắc trên bia. Không có văn bản nào cùng thời ghi năm ấy. Visit Ghana viết thánh đường có niên đại 1421 theo lời truyền, bách khoa toàn thư mở tiếng Anh ghi 1421 là khả năng theo truyền thống, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng công trình muộn hơn. Thêm nữa, tường đất phải trát lại luôn, đã qua nhiều đợt sửa, nên cái quý vị nhìn thấy hôm nay là một hình dáng được giữ qua nhiều đời thợ chứ không phải lớp đất sáu trăm năm tuổi.
Larabanga cùng dòng kiến trúc đất Sudan Sahel với Đại thánh đường Djenné ở Mali. Bài Djenné kể kỹ về gạch bùn, cọc gỗ và nghề thợ nề của vùng Sahel, bài này chỉ nói bản làng của lối ấy ở miền bắc Ghana: Djenné là công trình đất lớn nhất thế giới, Larabanga là thánh đường làng nhỏ, nhưng theo truyền tích thì cổ hơn. Tâm hướng về của mọi thánh đường là Kaaba, xin xem Đại Thánh đường Masjid al-Haram, Mecca.
IIĐường Buôn, Đường Hành Hương Và Những Lần Trát Lại
Hồ sơ UNESCO về các tuyến đường buôn bán và hành hương ở Tây Bắc Ghana kể bối cảnh chung. Các thương nhân Hồi giáo người Dyula đi từ vùng Djenné xuống phía nam, tới những rừng mưa có vàng và hạt cola, mở ra các tuyến buôn. Dọc những tuyến ấy mọc lên các thánh đường theo lối Sudan, và UNESCO nêu Larabanga làm ví dụ cho lối thánh đường ấy. Lịch sử của riêng thánh đường thì chủ yếu là truyền khẩu cho tới thế kỷ 20, khi việc bảo tồn bắt đầu được ghi chép.
- 1421Truyền tích dựng thánh đườngThương nhân Ayuba nằm mộng, tỉnh dậy thấy móng đã sẵn. Đây là năm theo truyền thống, không có văn bản cùng thời.
- Khoảng 1650Bản Kinh Qur'an cổDân làng tin bản kinh được trời ban cho imam Yidan Barimah Bramah sau khi ông cầu xin, theo Visit Ghana và bách khoa toàn thư mở.
- Thập niên 1970Trát xi măngMột đợt trát lớp xi măng lên tường đất. Lớp xi măng giữ ẩm bên trong, làm kết cấu đất hư dần, theo bách khoa toàn thư mở.
- 2000Danh sách dự kiến UNESCONgày 17 tháng 1 năm 2000, hồ sơ Các tuyến đường buôn bán và hành hương Tây Bắc Ghana được nộp, theo tiêu chí i, ii, iii và iv.
- 2002Bão và danh sách theo dõiGió bão năm 2002 gây hư hại nặng. Cùng năm World Monuments Fund đưa thánh đường vào danh sách 100 di tích lâm nguy cần theo dõi.
- Sau 2002Trùng tu bằng đấtTổ chức CRAterre cùng thợ địa phương gỡ bỏ lớp xi măng, trùng tu bằng kỹ thuật trát đất truyền thống với sự hỗ trợ của World Monuments Fund. Đợt trùng tu gần nhất năm 2023, theo bách khoa toàn thư mở.
Về năm dựng, cả Visit Ghana lẫn bách khoa toàn thư mở đều dựa trên truyền tích địa phương khi ghi năm 1421. Hồ sơ dự kiến UNESCO số 1395 và các nhà nghiên cứu kiến trúc đất Tây Phi (như Labelle Prussin) lưu ý rằng chuỗi thánh đường đất lối Sudan dọc tuyến buôn miền bắc Ghana hình thành trong khoảng từ thế kỷ 15 tới thế kỷ 17 (kéo dài tới thế kỷ 18 và 19), và vì tường đất phải trát sửa qua nhiều thế hệ nên không thể xác định một năm khởi dựng duy nhất bằng văn bản cùng thời.
Về kích thước, Visit Ghana ghi khoảng 8 x 8 mét ở một chỗ và khoảng 26 x 26 feet ở chỗ khác, bách khoa toàn thư mở ghi 8 x 8 mét. Đổi ra thì 26 feet vào khoảng 7,9 mét, hai cách ghi tương đương nhau.
IIIĐất, Cọc Gỗ Và Hai Tháp Hình Chóp
Visit Ghana tả thánh đường dựng bằng đất và sậy theo lối Sudan. Tường là gạch đất không nung phơi nắng, có chỗ là vách đan trát đất. Hồ sơ UNESCO tả chung cho các thánh đường lối Sudan ở Tây Bắc Ghana: gạch bùn phơi nắng, cột đất to, mái bằng, những cây cọc rừng chôn vào trụ đỡ và nhô cao lên khỏi đầu tường, mái được bịt kín bằng phân bò trộn đất đá ong, và thường có hai tháp nhọn, một tháp đặt ngay trên hốc mihrab, tức hốc chỉ hướng Mecca.
Ở Larabanga, Visit Ghana và bách khoa toàn thư mở ghi hai tháp hình chóp, trong đó một tháp nằm ở mặt đông ngay trên hốc mihrab hướng về Mecca, còn tháp kia đứng ở góc đông bắc làm tháp minaret gọi cầu nguyện, bao quanh tường ngoài là mười hai trụ đỡ hình nón gia cố bằng những thanh gỗ đặt nằm ngang. Các cọc gỗ nhô ra vừa giữ kết cấu vừa làm bậc cho thợ trèo lên trát lại tường. Thánh đường có bốn lối vào: một cho tù trưởng làng, một cho nam giới, một cho nữ giới, một cho người muezzin gọi cầu nguyện.
Hai khối tháp nhọn bằng đất: một tháp ở mặt đông nằm ngay trên hốc mihrab chỉ hướng Mecca, tháp kia ở góc đông bắc làm tháp minaret, theo bách khoa toàn thư mở và UNESCO.
Trụ đất phình ở chân, thu nhỏ lên trên, bám quanh tường ngoài, gia cố bằng gỗ ngang, theo Visit Ghana.
Những đầu cọc chĩa khỏi mặt tường, vừa là khung giữ đất vừa là giàn cho người trát tường.
Mỗi lối dành cho một nhóm: tù trưởng làng, nam giới, nữ giới, người muezzin, theo Visit Ghana.
Cây lớn gần lối vào, theo Visit Ghana đánh dấu mộ của Ayuba, người dựng thánh đường theo truyền tích.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kích thước | Khoảng 8 x 8 m | Visit Ghana, bách khoa toàn thư mở |
| Tháp | 2, hình chóp | Visit Ghana |
| Trụ đỡ hình nón | 12 | Visit Ghana |
| Lối vào | 4 | Visit Ghana |
| Vật liệu | Đất, sậy, cọc gỗ | Visit Ghana, UNESCO |
IVThế Đất Và Hướng
Mục này đặt một lối đọc của người Việt cạnh một công trình không hề biết tới nó, nên phải nói trước cho rõ. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Thánh đường theo một hướng duy nhất là qibla, quay về Kaaba ở Mecca. Nhìn từ Larabanga, Mecca nằm về phía đông đông bắc, chừng sáu mươi tám độ tính từ hướng bắc theo phép tính đường tròn lớn. Còn chỗ đứng thì, theo truyền tích, không do người chọn mà do cái móng hiện ra sau giấc mộng của Ayuba. Những nhận xét dưới đây là của thư viện, để bạn đọc quen phong thủy cổ truyền có chỗ đối chiếu, không có trong lời kể nào của làng.
Thứ nhất là đất bằng giữa thảo nguyên. Không núi tựa, không sông trước mặt, chỉ có đồng cỏ trải rộng tới Vườn quốc gia Mole. Phong thủy Việt gọi nơi như vậy là đất bình dương, và dặn rằng ở đất bằng thì cái cao dù nhỏ cũng thành điểm tựa. Hai tháp chóp của thánh đường, dù thấp, là chỗ cao nhất làng và làm đúng vai ấy.
Thứ hai là đất và gỗ. Công trình là đất, hành Thổ, còn cọc gỗ đâm xuyên qua là hành Mộc. Theo ngũ hành, Mộc khắc Thổ, nhưng ở đây gỗ lại là cái giữ cho đất khỏi sụt. Người Việt đọc chỗ này sẽ thấy một cặp tương khắc được dùng để giữ nhau, như lối đan tre trát vách đất của nhà quê Việt xưa. Cây bao báp bên cạnh, đánh dấu mộ người dựng, thêm một khối Mộc lớn đứng canh.
Thứ ba là đất phải thở. Bài học của đợt trát xi măng thập niên 1970 là đất bị bịt kín thì giữ ẩm và mục từ bên trong. Theo lối Việt, đó là khí không thông. Người thợ Larabanga sửa lại bằng đất, để tường được khô theo mùa. Sự trùng hợp với một khái niệm phong thủy chỉ là trùng hợp: người ta sửa như vậy vì kinh nghiệm với vật liệu, không vì khí.
VLễ Theo Lịch Hồi Giáo Ở Một Thánh Đường Làng
Larabanga theo lịch Hồi giáo (lịch Hijri), lịch thuần âm, mỗi năm lùi chừng mười một ngày so với dương lịch. Ngoài các lễ chung, thánh đường là nơi hành hương của người Hồi giáo miền bắc Ghana, theo Visit Ghana. Lễ lớn nhất trong năm của một cộng đồng Sunni là hai lễ Eid. Bảng chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mỗi thứ Sáu | Lịch tuần | Lễ nguyện chung Jumu'ah | Nam giới trong làng họp lễ nguyện chung, có bài giảng. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống ban ngày, đọc Kinh Qur'an và cầu nguyện ban đêm. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng kết thúc tháng chay, lễ nguyện chung và bố thí. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, nhớ lòng vâng phục của tổ phụ Ibrahim. |
| Tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo, tháng thứ ba | Mawlid, mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Ở nhiều cộng đồng miền bắc Ghana lễ này được mừng lớn dưới tên Damba. Thư viện chưa có nguồn riêng về cách Larabanga giữ lễ. |
Việc giữ thánh đường cũng theo mùa. Hồ sơ UNESCO ghi các thánh đường đất lối Sudan ở vùng này cần được bảo dưỡng liên tục, vì mưa bào mòn đất trát. Sau các đợt hư hại, việc trát lại bằng đất với thợ địa phương là cách thánh đường được giữ tới nay. Thư viện không tìm được nguồn tả một lễ trát tường cố định hằng năm ở Larabanga như lễ Crépissage ở Djenné, nên không ghi thành lễ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Larabanga, cách Damongo khoảng 15 km về phía bắc (bắc tây bắc), cách cổng Vườn quốc gia Mole khoảng 4 km về phía nam, huyện West Gonja, vùng Savannah
- Đường tới
- Làng Larabanga cách thị trấn Damongo khoảng 15 km về phía bắc, trên đường vào Vườn quốc gia Mole, vùng Savannah, miền bắc Ghana.
- Toạ độ
- 9.2203, -1.8599
Lệ quan trọng nhất của nơi này là người không theo Hồi giáo không được vào bên trong thánh đường, theo Visit Ghana. Khách ngắm từ bên ngoài, ăn mặc kín đáo, hỏi người trong làng trước khi chụp ảnh người, và không chạm vào tường đất hay trèo lên các cọc gỗ. Đây là thánh đường làng đang dùng, nên giữ im lặng vào lúc có lễ nguyện.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Larabanga
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Larabanga xây năm nào
Theo truyền thống, thánh đường được dựng năm 1421 bởi thương nhân Hồi giáo Ayuba sau một giấc mộng. Không có văn bản cùng thời xác nhận năm ấy, nhiều nhà nghiên cứu cho là muộn hơn. Tường đất đã được trát và trùng tu nhiều lần, gần nhất năm 2023.
Vì sao Larabanga là thánh đường cổ nhất Ghana
Truyền thống địa phương coi đây là thánh đường có từ năm 1421, sớm nhất trong các thánh đường lối Sudan ở Ghana. Nó được nêu trong hồ sơ dự kiến UNESCO về các tuyến đường buôn bán và hành hương Tây Bắc Ghana như ví dụ tiêu biểu của lối thánh đường đất Sudan.
Bản Kinh Qur'an cổ ở Larabanga là gì
Theo Visit Ghana, thánh đường giữ một bản Kinh Qur'an rất cổ mà dân làng tin là được trời ban cho imam Bramah vào khoảng năm 1650 sau khi ông khẩn thiết cầu xin. Bản kinh được giữ như vật thiêng của làng, thư viện ghi đây là niềm tin của cộng đồng.
Khách du lịch có vào trong thánh đường Larabanga được không
Theo Visit Ghana, người không theo Hồi giáo không được vào bên trong. Khách ngắm từ bên ngoài, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh người trong làng và không chạm vào tường đất hay trèo lên cọc gỗ.
Thánh đường Larabanga khác Đại thánh đường Djenné thế nào
Cả hai cùng lối kiến trúc đất Sudan Sahel với cọc gỗ nhô ra. Djenné ở Mali là công trình đất lớn nhất thế giới, dựng lại năm 1906 tới 1907. Larabanga chỉ khoảng 8 x 8 mét, là thánh đường làng nhỏ, nhưng truyền tích cho nó có từ năm 1421.