Ngược trục Quốc lộ 3 men theo thượng nguồn dòng sông Cầu qua vùng đất Chợ Mới cửa ngõ Việt Bắc, quý vị sẽ đi qua một hành lang sơn thủy kỳ thú nơi những dãy núi đá vôi sừng sững soi bóng xuống làn nước ngã ba sông Tràng Cổ. Ngay dưới chân vách núi Thông Khuông sát mép nước hợp lưu là Đền Thắm rợp bóng cổ thụ, và chỉ cách đó một quãng ngắn dọc theo sườn núi đá vôi phía bắc là Chùa Thạch Long, ngôi cổ tự ẩn mình hoàn toàn trong lòng một hang đá tự nhiên có cửa mở rộng như hàm rồng đang há.
Trong đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng thượng lưu sông Cầu thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), Đền Thắm và Chùa Thạch Long từ lâu đã hợp thành một cụm hành hương song hành không thể tách rời theo truyền thống tiền Phật hậu Thánh, tiền Phật hậu Mẫu. Một bên là ngôi đền ven sông thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Chúa Thượng Ngàn cùng vị nữ tướng người Tày can trường giữ đất biên cương, nơi các nhà khảo cổ từng phát lộ di chỉ người tiền sử gần ba nghìn năm tuổi. Một bên là ngôi chùa hang thế kỷ 18 với hai tầng Động Thiên và Động Âm lung linh nhũ đá, nơi lưu giữ huyền tích pho tượng Phật ngược dòng sông Cầu tìm về ngự tọa.
IThần Tích Nữ Tướng Cô Thắm, Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Và Huyền Tích Chùa Rồng Đá
Mạch nguồn tâm linh tại cụm di tích Đền Thắm và Chùa Thạch Long được dệt nên từ sự giao thoa giữa Đạo Mẫu bản địa, tục thờ nhân thần có công bảo vệ bản làng của đồng bào Tày và Phật giáo Bắc truyền dọc lưu vực sông Cầu. Tại Đền Thắm, bên cạnh hệ thống thần điện Tứ phủ uy nghiêm, nhân vật trung tâm trong ký ức dân gian sở tại là nữ tướng Cô Thắm, một người con gái dân tộc Tày tài sắc và quả cảm sống vào nửa cuối thế kỷ 19.
Theo thần tích và truyền thuyết lưu truyền quanh ngã ba sông Tràng Cổ, Cô Thắm sinh ra trong một gia đình chài lưới nghèo khó ven dòng sông Cầu. Lớn lên giữa sóng nước và núi rừng Chợ Mới, nàng nổi tiếng khắp vùng bởi nhan sắc dịu dàng, giọng hát Then làm say lòng người và tài bơi lội, chèo thuyền vượt thác. Khi viên chúa Mường tàn bạo trong vùng cấu kết với giặc Cờ Đen từ phương Bắc tràn xuống cướp bóc bản làng và ép nàng về làm vợ, Cô Thắm đã kiên quyết khước từ, một mình vượt sông trốn vào rừng sâu núi Thông Khuông. Tại đây, nàng tập hợp những người nông dân, thợ rừng và dân chài nghèo khổ lập nên đội nghĩa binh bảo vệ xóm làng dọc đôi bờ sông Cầu. Trong một trận giao chiến ác liệt chặn giặc trên khúc sông Tràng Cổ ngay trước chân núi, nữ tướng Cô Thắm đã trúng tên độc và anh dũng hy sinh, thân mình hóa vào dòng nước xanh nơi ngã ba sông. Thương tiếc người con gái tiết liệt, nhân dân địa phương đã lập miếu thờ ngay trên mỏm đất ven sông nơi nàng tuẫn tiết, suy tôn nàng làm vị thần hộ mệnh của bến nước và núi rừng Chợ Mới.
Theo dòng chảy thời gian, miếu thờ Cô Thắm hòa nhập tự nhiên vào hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt và người Tày vùng Đông Bắc. Trong tâm thức cư dân địa phương, hình ảnh người nữ tướng hy sinh giữa ngã ba sông dưới chân núi đá vôi mang đầy đủ phẩm chất của một vị Thánh Cô thuộc miền Thượng Ngàn và Thoải Phủ. Do đó, tại đền chính của Đền Thắm, nhân dân tôn trí hệ thống thờ tự trọn vẹn gồm Phật Bà Quan Âm, Tam Tòa Thánh Mẫu (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải), Chúa Thượng Ngàn, Đức Thánh Trần Hưng Đạo, Ngũ Vị Tôn Ông và Bách Linh, trong khi miếu Cô Thắm và miếu Sơn Thần được đặt ở vị trí trang trọng bên cạnh để phối hưởng hương khói bốn mùa.
Cách Đền Thắm không xa về phía thượng nguồn, Chùa Thạch Long (tên chữ là Thạch Long Tự 石龍寺, nghĩa là Chùa Rồng Đá, dân gian còn gọi là Chùa Hang Cao Kỳ) lại gắn với một huyền tích Phật giáo kỳ ảo từ thế kỷ 18. Tương truyền thuở ấy, người dân trong vùng thỉnh một pho tượng Đức Phật Thích Ca bằng vàng từ miền xuôi, đặt trên bè nứa để rước ngược dòng sông Cầu về thờ trên núi. Khi bè chở tượng Phật đi qua ngã ba sông tới bến nước xã Cao Kỳ dưới chân dãy núi đá vôi, chiếc bè bỗng nhiên quay tròn giữa dòng nước xoáy mà không sao chống sào tiến lên được. Thấy trời đã sập tối, đoàn người đành buộc bè vào bến nghỉ lại qua đêm. Sáng hôm sau thức dậy, pho tượng Phật trên bè đã biến mất. Đoàn người thành tâm thắp hương khấn vái rồi lần theo làn khói nhang dẫn lối ngược lên sườn núi đá cao gần ba trăm mét, phát hiện một hang đá lớn hình hàm rồng mà bên trong pho tượng Phật đã ngự tọa uy nghiêm trên bệ đá tự nhiên từ lúc nào. Tin rằng Đức Phật đã tự chọn nơi hiển linh, dân làng bèn lập chùa ngay trong lòng động và đặt tên là Thạch Long Tự.
Do cả hai di tích cùng nằm trên trục giao thông Quốc lộ 3 chạy dọc bờ sông Cầu thuộc huyện Chợ Mới cũ và cùng mở hội lớn vào dịp tháng Giêng âm lịch, nhiều du khách ở xa thường gộp chung hoặc nhầm lẫn vị trí của Đền Thắm với Chùa Thạch Long. Thực tế đây là hai điểm di tích độc lập bổ sung cho nhau trong cùng một không gian văn hóa tâm linh: Đền Thắm nằm sát mép nước ngã ba sông thuộc khu vực thị trấn Đồng Tâm và xã Hòa Mục cũ (nay là khu vực giáp ranh xã Chợ Mới và xã Tân Kỳ), thiên về tín ngưỡng thờ Mẫu và nhân thần Cô Thắm, còn Chùa Thạch Long nằm trên lưng chừng núi đá vôi ở xã Cao Kỳ cũ (nay thuộc xã Tân Kỳ), thiên về không gian thiền môn Phật giáo kết hợp thờ Mẫu trong hang động tự nhiên.
IILịch Sử Hình Thành Và Phát Hiện Khảo Cổ Tiền Sử Gần 3.000 Năm
Dọc theo hẻm vực sông Cầu và tuyến đường thiên lý cổ nối Thái Nguyên lên Bắc Kạn, Cao Bằng, cụm di tích Đền Thắm và Chùa Thạch Long không chỉ lưu giữ ký ức từ thời Lê - Nguyễn thế kỷ 18, thế kỷ 19 mà còn ẩn chứa những tầng văn hóa khảo cổ sâu thẳm từ thời tiền sử. Qua các cuộc khảo sát địa chí và khai quật khảo cổ học hiện đại, bức tranh lịch sử của vùng đất này hiện lên với những cột mốc xác thực.
Sự kiện khoa học chấn động nhất tại khu vực Đền Thắm diễn ra vào năm 2018. Tháng 6 năm 2018, trong quá trình tu bổ, chỉnh trang khuôn viên Đền Thắm, những người thợ đã phát hiện nhiều mảnh gốm cổ và di cốt người nằm trong một hang đá nhỏ thuộc vách núi đá vôi phía sau đền. Ngay lập tức, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn cũ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật khẩn cấp vào tháng 9 năm 2018. Kết quả khai quật đã làm phát lộ 11 bộ hài cốt người tiền sử được chôn cất chung cùng nhiều công cụ đá mài, mảnh đồ gốm có hoa văn thừng và đồ trang sức bằng vỏ nhuyễn thể. Các chuyên gia khảo cổ học xác định di chỉ mộ táng tại Đền Thắm có niên đại cách ngày nay gần 3.000 năm (thuộc giai đoạn hậu kỳ Đá mới sang sơ kỳ Kim khí). Phát hiện này chứng minh rằng ngã ba sông Tràng Cổ và vách núi Đền Thắm đã là không gian cư trú và tâm linh thiêng liêng của người Việt cổ từ hàng thiên niên kỷ trước khi ngôi đền thờ Mẫu được dựng lên.
Bước sang thời kỳ quân chủ, Chùa Thạch Long được khởi dựng từ thế kỷ 18 dưới thời Hậu Lê gắn liền với sự phát triển của các bản làng người Tày ven sông Cầu tại xã Cao Kỳ, còn Đền Thắm định hình từ cuối thế kỷ 19 để phụng thờ nữ tướng Cô Thắm và chư vị Thánh Mẫu. Giữa thế kỷ 20, hang đá Chùa Thạch Long từng trải qua giai đoạn biến động lịch sử rồi được nhân dân địa phương khôi phục lại không gian thờ tự Phật giáo. Để bảo tồn và phát huy giá trị của hai di tích tiêu biểu vùng cửa ngõ phía nam tỉnh Bắc Kạn cũ, Ủy ban nhân dân tỉnh đã lần lượt ban hành quyết định xếp hạng Chùa Thạch Long là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh ngày 2 tháng 11 năm 2011 và xếp hạng Đền Thắm là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào tháng 8 năm 2012. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, theo Nghị quyết của Quốc hội và Nghị quyết số 1683/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp đơn vị hành chính, toàn bộ khu vực huyện Chợ Mới cũ trở thành các xã Chợ Mới và xã Tân Kỳ thuộc tỉnh Thái Nguyên mới.
- Cách nay gần 3.000 nămDi chỉ cư trú và mộ táng tiền sử tại vách núi Đền ThắmCư dân tiền sử thời hậu kỳ Đá mới, sơ kỳ Kim khí đã chọn hang đá nhỏ trên vách núi bên ngã ba sông Tràng Cổ làm nơi chôn cất 11 cá thể cùng công cụ đá, đồ gốm và vỏ nhuyễn thể.
- Thế kỷ 18Khởi dựng Chùa Thạch Long trong hang đá Cao KỳTheo truyền thuyết và tư liệu địa phương, nhân dân lập chùa thờ Phật trong hang đá vôi hình hàm rồng bên bờ sông Cầu thuộc xã Cao Kỳ sau sự kiện pho tượng Phật Thích Ca ngự tọa trong động.
- Nửa cuối thế kỷ 19Lập Đền Thắm bên ngã ba sông Tràng CổSau khi nữ tướng Cô Thắm anh dũng hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ bản làng chống giặc Cờ Đen trên sông Cầu, nhân dân dựng miếu thờ bà và phát triển thành Đền Thắm thờ Tam Tòa Thánh Mẫu.
- 2011Xếp hạng Chùa Thạch Long là Di tích cấp tỉnhNgày 2 tháng 11 năm 2011, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn cũ ban hành quyết định công nhận và xếp hạng Chùa Thạch Long là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
- 2012Xếp hạng Đền Thắm là Di tích cấp tỉnhTháng 8 năm 2012, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn cũ ban hành quyết định công nhận Đền Thắm là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
- 2018Khai quật khảo cổ học phát hiện 11 bộ di cốt tiền sửTháng 9 năm 2018, Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật hang đá trong khuôn viên Đền Thắm, phát hiện 11 bộ hài cốt người tiền sử và nhiều hiện vật có niên đại gần 3.000 năm.
IIIKiến Trúc Quần Thể Đền Thắm Và Không Gian Động Thiên, Động Âm Chùa Thạch Long
Nét hấp dẫn đặc biệt của cụm di tích Đền Thắm và Chùa Thạch Long nằm ở sự đối sánh giữa hai hình thái kiến trúc tín ngưỡng vùng núi đá vôi Đông Bắc: một bên là kiến trúc đền miếu lộ thiên tựa vách đá ven sông tại Đền Thắm, và một bên là kiến trúc chùa hang thiên tạo hoàn toàn trong lòng núi tại Chùa Thạch Long.
Tại Đền Thắm, quần thể kiến trúc được bố cục hài hòa theo thế đất hẹp chạy dọc sườn núi Thông Khuông hướng ra ngã ba sông Tràng Cổ. Công trình bao gồm ba hạng mục chính: Đền chính, Miếu Cô Thắm và Miếu Sơn Thần. Tòa đền chính được tôn tạo khang trang theo kiểu kiến trúc cổ truyền mái cong lợp ngói đỏ, đầu đao đắp rồng chầu, bên trong chia thành các lớp ban thờ tôn nghiêm. Chính giữa thượng cung tôn trí tượng Phật Bà Quan Âm và bộ tượng Tam Tòa Thánh Mẫu (Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên áo đỏ, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn áo xanh, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ áo trắng), phía trước là ban thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, Ngũ Vị Tôn Ông, Quan Lớn và Bách Linh. Nằm tách biệt ở góc sơn trang trên sườn đá là Miếu Cô Thắm và Miếu Sơn Thần, nơi người dân dâng lễ tưởng niệm vị nữ tướng bản địa cùng vị thần cai quản núi rừng.
Hàm rồng đá vôi cùng hai tầng Động Thiên và Động Âm tại Chùa Thạch Long
Rời Đền Thắm ngược lên xã Tân Kỳ (xã Cao Kỳ cũ), Chùa Thạch Long lại mở ra một tuyệt tác kiến trúc của tạo hóa ở độ cao gần 300 mét so với mực nước biển. Không cần tới những hàng cột gỗ lim hay mái ngói nhân tạo, toàn bộ ngôi chùa nằm gọn bên trong một hang động karst đá vôi khổng lồ có vòm cửa uốn cong tự nhiên hệt như miệng một con rồng đá đang há rộng đón mây trời, đúng như tên chữ Thạch Long Tự. Không gian lòng hang cực kỳ thông thoáng, cao ráo và mát mẻ, có sức chứa hàng nghìn người cùng lúc mà không hề bị ngột ngạt nhờ các khe thông gió tự nhiên xuyên lên đỉnh núi.
Theo cấu trúc địa chất tự nhiên của hang động, các bậc tiền nhân đã khéo léo chia không gian thờ tự của Chùa Thạch Long thành hai khu vực riêng biệt là Chùa Thiên (còn gọi là Động Thiên hay Chùa Thượng) và Chùa Âm (còn gọi là Động Âm hay Chùa Mẫu). Từ cửa hang bước lên những bậc đá cao ráo, du khách tiến vào Chùa Thiên, không gian rộng lớn nhất dùng làm chính điện thờ Phật. Trên các bệ đá cao tự nhiên giữa vòm động, nhà chùa bài trí hệ thống tượng Tam Thế Phật, Phật Thích Ca Mâu Ni, Phật A Di Đà, Quan Thế Âm Bồ Tát và Đức Thánh Hiền. Ngước nhìn lên vòm trần Chùa Thiên, hàng trăm khối nhũ đá vôi trắng ngà và vàng óng qua hàng triệu năm phong hóa đã kết tụ thành những hình thù kỳ ảo: khối thì giống như tượng chư Phật đang tọa thiền, khối lại rủ xuống mềm mại như chiếc lọng báu, rèm châu che chở cho tòa Tam Bảo.
Từ khu vực Chùa Thiên, men theo lối ngách đá uốn lượn sâu vào sườn núi phía trong khoảng vài chục mét là Chùa Âm. Không gian ở đây trầm mặc, sâu thẳm và tĩnh lặng hơn, được dùng làm nơi thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Chúa Sơn Trang và các ban thờ cầu siêu độ cho cửu huyền thất tổ theo truyền thống tiền Phật hậu Mẫu. Sự phân tầng rõ rệt giữa Chùa Thiên ở trên cao đón ánh sáng mặt trời (thuộc Dương, thờ Phật) và Chùa Âm ở sâu trong lòng núi (thuộc Âm, thờ Mẫu) biến hang đá Thạch Long thành một biểu tượng vũ trụ thu nhỏ giữa lòng núi rừng Việt Bắc.
Tòa đền trung tâm tựa lưng vào vách núi Thông Khuông nhìn ra ngã ba sông, nơi phối thờ Phật Quan Âm, Tam Tòa Thánh Mẫu, Đức Thánh Trần Hưng Đạo, Ngũ Vị Tôn Ông và Bách Linh.
Hai ngôi miếu nằm trên sườn đá trong khuôn viên Đền Thắm, nơi phụng thờ riêng nữ tướng Cô Thắm người Tày có công đánh giặc giữ bản làng cuối thế kỷ 19 cùng vị thần núi bản cảnh.
Hang đá vôi nhỏ nằm ngay trong khuôn viên Đền Thắm, nơi Viện Khảo cổ học Việt Nam khai quật năm 2018 phát hiện 11 bộ hài cốt người tiền sử cùng công cụ đá, gốm cổ.
Tầng hang cao và rộng lớn ngay sau cửa hàm rồng ở độ cao gần 300 mét, là chính điện thờ Phật Thích Ca, Tam Thế Phật dưới vòm nhũ đá tự nhiên uốn lượn như lọng che.
Nhánh hang sâu và tĩnh mịch vòng theo sườn núi bên trong Chùa Thạch Long, nơi đặt ban thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Chúa Sơn Trang cùng những cột thạch nhũ thiên tạo hình tượng Phật và hoa sen.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện Vạn Đạo Đường theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền dựa trên địa hình thực tế của lưu vực sông Cầu vùng Chợ Mới, không phải điều chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Chúng tôi tách bạch rõ tư liệu lịch sử và kiến giải hình thế để quý vị tham khảo.
Xét trên trục địa hình hẻm vực sông Cầu quanh tọa độ 21,8931 độ vĩ Bắc và 105,7872 độ kinh Đông, cả Đền Thắm lẫn Chùa Thạch Long đều kết huyệt trên những vị trí đắc địa bậc nhất của dải núi đá vôi cánh cung Ngân Sơn chạy dọc bờ sông. Tại Đền Thắm, ngôi đền tọa lạc đúng vào điểm lưỡng thủy giao nguyên (ngã ba sông nơi dòng sông Chợ Chu, tức khúc sông Tràng Cổ, hợp lưu vào dòng sông Cầu). Trong phong thủy cổ truyền, ngã ba sông nơi hai nguồn nước gặp nhau rồi chảy êm đềm qua chân núi là một đại minh đường thủy tụ cực kỳ vượng khí. Phía sau lưng đền là vách đá dựng đứng của dãy núi Thông Khuông đóng vai trò hậu chẩm vững như bàn thạch, hai bên sườn núi vươn ra ôm lấy bến sông tạo thành thế tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ khép kín. Việc người tiền sử cách đây 3.000 năm đã chọn đúng vách núi này làm nơi an táng và người đời sau lập đền thờ Mẫu tại đây cho thấy sức hút tự nhiên của một cuộc đất tụ khí lâu đời.
Đối với Chùa Thạch Long ở phía bắc trên sườn núi đá Cao Kỳ, thế đất lại mang hình thái thạch động tàng châu (hang đá ngậm ngọc) hay long hàm bảo châu (hàm rồng ngậm ngọc quý). Dãy núi đá vôi chạy dọc bờ đông sông Cầu chính là một long mạch đá vôi hùng vĩ, và cửa hang Chùa Thạch Long mở ra ở lưng chừng núi chính là nơi long mạch phát tiết khí lành. Khác với những hang động ẩm thấp thông thường, hang Thạch Long nằm ở cao độ gần 300 mét, cửa hang mở rộng đón ánh dương và gió mát từ thung lũng sông Cầu thổi lên, bên trong lại có khe thông thiên giúp âm dương điều hòa, khí lưu thông mà không tán. Sự kết hợp giữa Đền Thắm ở chân núi kề mặt nước (thủy tụ) và Chùa Thạch Long ở lưng núi trong hang đá (sơn tàng) tạo nên một cặp âm dương, sơn thủy hoàn chỉnh hiếm có trên dải đất Đông Bắc.
VHành Trình Lễ Hội Đầu Xuân Từ Đền Thắm Tới Chùa Thạch Long
Mỗi dịp tết đến xuân về, tuyến hành hương dọc sông Cầu qua vùng Chợ Mới lại trở nên nhộn nhịp với hai kỳ lễ hội truyền thống nối tiếp nhau tại Đền Thắm và Chùa Thạch Long. Mở màn cho mùa hội xuân là Lễ hội Đền Thắm diễn ra vào hai ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ngay từ sáng mùng 6 tháng Giêng, nhân dân các bản làng người Tày, người Nùng, người Kinh quanh vùng đã tổ chức nghi thức rước kiệu, rước nước từ ngã ba sông Tràng Cổ lên đền, dâng hương tưởng niệm nữ tướng Cô Thắm cùng chư vị Thánh Mẫu và cầu cho một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Đêm hội bên bờ sông Cầu lung linh với nghi thức thả đèn hoa đăng trên mặt nước ngã ba sông, kết hợp cùng các làn điệu hát Then, đàn Tính, múa bát và các trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, đẩy gậy.
Sau hội Đền Thắm đúng một tuần, dòng người hành hương lại nô nức đổ về xã Tân Kỳ (Cao Kỳ cũ) để dự Lễ hội Chùa Thạch Long diễn ra từ ngày 14 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch (tức dịp Tết Nguyên tiêu, Rằm tháng Giêng). Giữa lòng hang đá hình hàm rồng rộng lớn, tiếng chuông chùa và tiếng tụng kinh cầu an vang vọng vào vách thạch nhũ tạo nên âm hưởng trầm hùng đặc biệt. Bên ngoài chân núi và thung lũng trước cửa hang, hội xuân mở ra không gian giao lưu văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc vùng thượng lưu sông Cầu với các gian hàng ẩm thực bản địa, thi giã bánh dày, hát giao duyên và các môn thể thao dân tộc.
| Thời điểm âm lịch | Tên lễ hội / kỳ lễ | Địa điểm và nghi thức chính |
|---|---|---|
| Mùng 2 tháng Giêng | Lễ khai xuân Đền Thắm | Dâng hương mở cửa đền đầu năm mới, lễ cầu bình an và tài lộc tại Đền chính và Miếu Cô Thắm. |
| Mùng 6 đến mùng 7 tháng Giêng | Lễ hội truyền thống Đền Thắm | Rước kiệu, tế lễ tưởng niệm nữ tướng Cô Thắm và Tam Tòa Thánh Mẫu, thả đèn hoa đăng trên ngã ba sông Cầu và hội hát Then, tung còn. |
| Ngày 14 đến 15 tháng Giêng | Lễ hội xuân Chùa Thạch Long (Rằm tháng Giêng) | Đại lễ cầu quốc thái dân an tại Chùa Thiên và Chùa Âm trong hang đá, dâng hương lễ Phật, lễ Mẫu và mở hội xuân văn hóa dân tộc dưới chân núi. |
| Mùng 2 tháng 4 âm lịch | Lễ vào hè và giải hạn tại Đền Thắm | Thực hành nghi lễ tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, dâng văn hầu bóng cầu mát mẻ, bình an cho mùa vụ mùa hạ. |
| Mùng 10 tháng 7 và cuối năm | Lễ cầu an mùa thu và Lễ tạ cuối năm | Cúng Phật, tế Mẫu, cầu siêu tại Chùa Thạch Long dịp Vu Lan và lễ tạ ơn thần linh cuối năm tại Đền Thắm. |
Sự nối tiếp tự nhiên giữa hội Đền Thắm đầu tháng Giêng và hội Chùa Thạch Long giữa tháng Giêng đã tạo nên một nhịp sinh hoạt văn hóa tâm linh liền mạch dọc hành lang Quốc lộ 3. Du khách thập phương khi về với vùng đất Chợ Mới thường giữ lệ ghé Đền Thắm bên ngã ba sông trước để dâng hương lễ Mẫu và tưởng nhớ Cô Thắm, rồi tiếp tục ngược đường lên núi chiêm bái Phật đài trong hang đá Thạch Long để trọn vẹn cả hai miền non nước.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Chợ Mới và xã Tân Kỳ (trước đây thuộc tổ 7 thị trấn Đồng Tâm, xã Hòa Mục và xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn cũ), tỉnh Thái Nguyên
- Đường tới
- Cụm di tích nằm dọc trục Quốc lộ 3 bên bờ sông Cầu thuộc xã Chợ Mới và xã Tân Kỳ (huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn cũ), tỉnh Thái Nguyên. Từ trung tâm đô thị Thái Nguyên, quý vị đi theo Quốc lộ 3 hoặc cao tốc Thái Nguyên, Chợ Mới khoảng 40 km về phía bắc là tới Đền Thắm bên ngã ba sông Cầu, từ đó đi tiếp theo Quốc lộ 3 về phía bắc khoảng 15 km tới địa phận Cao Kỳ cũ rồi rẽ khoảng 400 mét là tới chân núi Chùa Thạch Long.
- Toạ độ
- 21.8931, 105.7872
Khi tới chiêm bái Đền Thắm và Chùa Thạch Long, quý vị nên chuẩn bị giày bệt hoặc giày thể thao có độ bám tốt, bởi lối lên Chùa Thạch Long và các ngách nối từ Chùa Thiên sang Chùa Âm đều là bậc đá tự nhiên trong hang núi đá vôi, dễ ẩm ướt vào mùa xuân mưa phùn. Trong lòng hang Chùa Thạch Long, quý vị tuyệt đối không bẻ nhũ đá, không viết vẽ lên vách hang và chỉ thắp hương đúng nơi quy định để giữ không khí trong động luôn thông thoáng. Tại Đền Thắm, bờ sông phía trước đền là khu vực nước sâu nơi ngã ba sông hợp lưu, quý vị cần chú ý an toàn khi đi lại ngắm cảnh hoặc thả hoa đăng ven bến nước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Thắm và Chùa Thạch Long
Contribute photos, information or video for Thắm Temple and Thạch Long Cave PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Thắm thờ ai và gắn với truyền thuyết lịch sử nào
Đền Thắm thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Phật Bà Quan Âm, Đức Thánh Trần Hưng Đạo, Ngũ Vị Tôn Ông cùng nhân vật trung tâm của địa phương là nữ tướng Cô Thắm. Theo truyền thuyết, Cô Thắm là người con gái dân tộc Tày thế kỷ 19 đã không khuất phục trước cường quyền, đứng lên lập đội nghĩa binh chống giặc Cờ Đen bảo vệ bản làng và anh dũng hy sinh tại ngã ba sông Cầu trước cửa đền.
Phát hiện khảo cổ năm 2018 tại Đền Thắm có giá trị gì đặc biệt
Tháng 9 năm 2018, Viện Khảo cổ học Việt Nam đã khai quật một hang đá nhỏ trong khuôn viên Đền Thắm và phát hiện 11 bộ hài cốt người tiền sử cùng nhiều công cụ đá, đồ gốm có niên đại gần 3.000 năm. Phát hiện này chứng minh khu vực vách núi bên ngã ba sông Cầu tại Đền Thắm đã là nơi cư trú và mộ táng thiêng liêng của người Việt cổ từ thời tiền sử.
Vì sao ngôi chùa cổ ở Cao Kỳ lại có tên là Chùa Thạch Long
Tên chữ Thạch Long Tự có nghĩa là Chùa Rồng Đá, bắt nguồn từ hình dáng tự nhiên của cửa hang đá vôi nơi ngôi chùa tọa lạc trông giống hệt miệng một con rồng khổng lồ đang há rộng trên lưng chừng núi ở độ cao gần 300 mét. Chùa còn gắn với huyền tích thế kỷ 18 về pho tượng Phật Thích Ca bằng vàng đi bè ngược sông Cầu đã tự ngự tọa vào trong lòng hang đá này.
Không gian bên trong Chùa Thạch Long được chia thành những khu vực nào
Lòng hang đá Chùa Thạch Long được chia thành hai tầng không gian tự nhiên: Chùa Thiên (Động Thiên hay Chùa Thượng) nằm ở vị trí cao và rộng rãi phía ngoài dùng làm chính điện thờ Phật dưới vòm nhũ đá hình lọng che, và Chùa Âm (Động Âm hay Chùa Mẫu) nằm sâu hơn trong các ngách sườn núi dùng làm nơi thờ Tam Tòa Thánh Mẫu và Chúa Sơn Trang.
Lễ hội Đền Thắm và Chùa Thạch Long diễn ra vào những ngày nào
Hai lễ hội đều diễn ra vào tháng Giêng âm lịch hằng năm nối tiếp nhau trên tuyến hành hương sông Cầu: Lễ hội Đền Thắm tổ chức vào ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng với lễ rước kiệu và thả đèn hoa đăng trên sông, còn Lễ hội Chùa Thạch Long diễn ra vào ngày 14 và Rằm tháng Giêng (15/1 âm lịch) trong không gian hang đá kỳ vĩ.