Đi xuyên qua những đồi cát vàng rực của vùng trũng Cyrenaica ở phía đông Libya để tiến vào ốc đảo cổ Awjila rợp bóng chà là, quý vị sẽ bắt gặp một quần thể mái vòm hình nón nhọn màu đất nung nhấp nhô sát bên nhau như những đụn cát thu nhỏ. Đó là Thánh đường Atiq (Masjid al-Atiq, nghĩa là "Thánh đường Cổ"), công trình kiến trúc Hồi giáo lâu đời nhất còn tồn tại trong toàn bộ vùng đại sa mạc Sahara.
Giữa cái nắng trên bốn mươi độ C của mùa hè Bắc Phi, chỉ cần bước qua khung cửa gỗ thấp để vào bên trong không gian cầu nguyện rộng 400 mét vuông, quý vị sẽ cảm nhận ngay làn không khí dịu mát tự nhiên tỏa ra từ những bức tường gạch bùn dày nửa mét. Ánh nắng sa mạc gay gắt bên ngoài khi xuyên qua những lỗ thông sáng nhỏ xíu trên hơn hai mươi mái vòm hình nón chỉ còn lại những tia sáng dịu nhẹ rọi xuống hàng cột vòm trắng ngà và hốc cầu nguyện Mihrab cổ kính.
ICửa Ngõ Hồi Giáo Đầu Tiên Giữa Lòng Đại Sa Mạc Sahara
Trong tiếng Ả Rập, danh xưng Al-Masjid al-Atiq (المسجد العتيق) có nghĩa là Thánh đường Cổ xưa hay Thánh đường Nguyên thủy. Tại Bắc Phi, danh hiệu này chỉ được trao cho những ngôi đại thánh đường đặt nền móng đầu tiên cho sự hiện diện của Hồi giáo tại một vùng đất lớn. Đối với ốc đảo Awjila (vốn được sử gia Hy Lạp cổ đại Herodotus nhắc tới từ thế kỷ 5 trước Công nguyên dưới tên gọi Augila như một trung tâm trồng chà là trù phú của người Berber cổ), Thánh đường Atiq chính là trái tim tâm linh đánh dấu sự hội nhập của cư dân ốc đảo vào thế giới Hồi giáo ngay từ thế kỷ thứ 7.
Theo truyền thống Hồi giáo Bắc Phi, không gian của một thánh đường (Masjid) giữa sa mạc vừa là nơi cử hành năm thời lễ nguyện (Salat) hàng ngày hướng về thánh địa Mecca, vừa là ốc đảo tinh thần của lòng hiếu khách, nơi lữ khách trên các đoàn lạc đà vượt sa mạc tìm thấy nguồn nước thanh tẩy (Wudu), bóng râm che chở và tri thức kinh Qur'an. Kiến trúc khiêm nhường nhào nặn từ chính đất sét, cát, đá vôi và thân cây chà là của ốc đảo phản ánh triết lý thần học Hồi giáo sâu sắc: toàn bộ mặt đất đều là nơi thanh sạch để con người cúi đầu quy phục Đấng Tạo Hóa, không cần đến những vật liệu xa hoa ngoại nhập.
Dấu ấn của người bạn đồng hành Tiên tri Muhammad tại ốc đảo Awjila
Biên niên sử địa phương và các nhà địa lý học Ả Rập thời trung đại (như Al-Bakri thế kỷ 11 và Ibn Khaldun thế kỷ 14) gắn liền sự ra đời của cộng đồng Hồi giáo tại Awjila với nhân vật lịch sử Abdallah ibn Sad ibn Abi Sarh (khoảng 583 đến 656 Công nguyên), một người bạn đồng hành (Sahabi) kiêm thư ký ghi chép kinh Qur'an của Tiên tri Muhammad và là vị Tổng trấn Ai Cập dưới triều đại Caliph thứ ba Uthman ibn Affan. Vào khoảng năm 647 đến 650 Công nguyên, Abdallah ibn Sad đã dẫn đoàn quân Hồi giáo đi qua vùng ốc đảo Awjila trên lộ trình mở mang về phía tây Bắc Phi.
Theo truyền thống lâu đời được người dân ốc đảo Awjila gìn giữ, sau khi rút khỏi chính trường vào cuối đời, Abdallah ibn Sad đã quay trở lại sống và qua đời tại ốc đảo Awjila vào khoảng năm 36 theo lịch Hồi giáo Hijri (tức năm 656 Công nguyên, trong khi một số nguồn sử liệu khác tại Trung Đông lại ghi ông mất tại thành phố Ashkelon ở vùng Levant). Khu lăng mộ tưởng niệm ông (Maqam Sidi Abdallah ibn Sad) nằm ngay sát quần thể Thánh đường Atiq từ hàng nghìn năm qua đã biến ốc đảo Awjila thành một điểm hành hương linh thiêng của các đoàn thương nhân xuyên Sahara.
Nhiều người khi nghe nói Thánh đường Atiq gắn với thời kỳ của Abdallah ibn Sad thế kỷ 7 thường cho rằng toàn bộ 21 mái vòm hình nón hiện nay được xây từ năm 650. Trên thực tế khảo cổ học kiến trúc, ngôi nhà nguyện đầu tiên vào thế kỷ 7 là một cấu trúc đơn sơ bằng đất và lá chà là, còn tòa thánh đường chín gian có hệ thống mái vòm hình nón bằng gạch bùn như chúng ta chiêm ngưỡng hôm nay được định hình từ thế kỷ 12 (khoảng những năm 1100 Công nguyên) và được cư dân ốc đảo bồi đắp, trát lại lớp bùn bảo vệ định kỳ qua từng thế kỷ.
IITrạm Dừng Nghìn Năm Trên Tuyến Thương Đạo Xuyên Sahara
Ốc đảo Awjila nằm ở vị trí giao điểm chiến lược độc nhất vô nhị trong lòng sa mạc Libya: đây là trạm dừng chân có nguồn nước ngầm dồi dào duy nhất trên tuyến đường thiên lý nối liền thung lũng sông Nile (Ai Cập) và ốc đảo Siwa ở phía đông với vùng Fezzan, thành phố Tripoli ở phía tây, đồng thời nối từ bờ biển Địa Trung Hải (Benghazi) đi thẳng xuống vương quốc Kanem-Bornu quanh hồ Chad ở Trung Phi. Chính vị thế ngã tư thương đạo ấy đã nuôi dưỡng sức sống bền bỉ của Thánh đường Atiq suốt hơn một thiên niên kỷ.
- Khoảng 647 - 656Truyền bá Hồi giáo vào ốc đảo AwjilaTổng trấn Ai Cập Abdallah ibn Sad ibn Abi Sarh đưa Hồi giáo đến ốc đảo Awjila. Truyền thống địa phương ghi nhận nơi đây dựng ngôi nhà nguyện đầu tiên và là nơi an táng Abdallah ibn Sad khi ông qua đời năm 656.
- Thế kỷ 11 (khoảng 1068)Ghi chép của nhà địa lý học Al-BakriTrong tác phẩm Sách về những con đường và các vương quốc (Kitab al-Masalik wa-al-Mamalik), học giả xứ Andalusia là Al-Bakri mô tả ốc đảo Awjila là một đô thị thịnh vượng có nhiều thánh đường và chợ búa sầm uất giữa sa mạc.
- Thế kỷ 12Xây dựng cấu trúc Thánh đường Atiq hiện hữuThánh đường Atiq được kiến thiết quy mô trên diện tích 400 mét vuông với kỹ thuật xây gạch bùn phơi nắng, đá vôi và hơn 20 mái vòm hình nón nhọn đặc trưng của kiến trúc ốc đảo Berber vùng Cyrenaica.
- Thế kỷ 15 - 18Trung tâm học thuật kinh Qur'an của vùng ốc đảoThánh đường Atiq đóng vai trò là trường học tôn giáo (Madrasa) và nơi nghỉ chân của các đoàn hành hương Hajj từ vùng Maghreb và Tây Phi đi ngang qua sa mạc Libya để tới thánh địa Mecca.
- Thế kỷ 20 (những năm 1960 - 1980)Bảo tồn di tích kiến trúc sa mạc cổ truyềnKhi thị trấn Awjila hiện đại mở rộng ra xung quanh khu phố cổ (Old Town), Thánh đường Atiq được cơ quan quản lý cổ vật Libya đưa vào danh mục bảo vệ di tích lịch sử kiến trúc quốc gia và tiến hành gia cố các lớp vữa đất sét chống xói mòn.
- Đầu thế kỷ 21Trùng tu bằng kỹ thuật vật liệu bản địaCộng đồng cư dân ốc đảo Awjila cùng các chuyên gia bảo tồn di sản tiến hành tu bổ định kỳ các mái vòm hình nón và tường bao bằng đúng hỗn hợp bùn sét, đá vôi và gỗ chà là truyền thống để giữ nguyên khả năng điều hòa vi khí hậu của công trình.
Cho đến tận ngày nay, cư dân bản địa của ốc đảo Awjila vẫn bảo tồn được ngôn ngữ Awjila (Tawjilit), một nhánh ngôn ngữ Berber (Amazigh) phương đông cực kỳ cổ xưa mang nhiều yếu tố ngữ âm từ thời tiền Hồi giáo. Sự tồn tại song hành giữa ngôn ngữ Berber cổ đại trong đời sống gia đình và tiếng Ả Rập chuẩn mực trong các buổi đọc kinh tại Thánh đường Atiq là minh chứng sống động cho thấy văn hóa Hồi giáo tại Sahara đã dung hợp hài hòa với truyền thống bản địa suốt mười bốn thế kỷ như thế nào.
IIIKiến Trúc Hai Mươi Mốt Mái Vòm Hình Nón Và Cơ Chế Làm Mát Tự Nhiên
Thánh đường Atiq tại ốc đảo Awjila là một kiệt tác của kiến trúc sinh khí hậu bản địa (vernacular bioclimatic architecture) vùng sa mạc Sahara. Toàn bộ khuôn viên thánh đường có mặt bằng gần vuông vức với tổng diện tích khoảng 400 mét vuông, bao quanh bởi bức tường đất thấp có cổng vòm bước vào một khoảng sân nhỏ lộ thiên (Sahn). Từ sân này, nhiều ô cửa vòm thấp dẫn thẳng vào gian cầu nguyện chính (Haram) bên trong.
Không gian nội thất của gian cầu nguyện được chia thành 9 gian (bays) chạy song song với bức tường Qibla bởi các hàng trụ cột thấp và dày nối với nhau bằng hệ thống vòm cuốn hình móng ngựa nhọn. Điểm độc đáo nhất làm nên danh tiếng thế giới của Thánh đường Atiq nằm ở hệ mái: thay vì dùng mái bằng đắp đất trên xà gỗ hay mái vòm bán cầu tròn như các thánh đường vùng Địa Trung Hải, các nghệ nhân ốc đảo thế kỷ 12 đã dựng lên hơn 20 mái vòm hình nón nhọn (các khảo sát kiến trúc ghi nhận chính xác từ 21 đến 22 mái vòm tùy theo cách tính cả vòm phụ ở khu vực tiền sảnh) vươn lên như những tổ mối hoặc những búp măng đất sét khổng lồ.
Mỗi mái vòm hình nón được xây khép vòng xoắn ốc từ dưới lên trên bằng những viên gạch bùn phơi nắng (mudbrick) trộn rơm và đá vôi dẹt, liên kết bằng vữa đất sét trộn cát sa mạc mà không cần dùng cốp pha gỗ đắt đỏ. Trên sườn của mỗi mái vòm hình nón đều trổ những lỗ thông sáng và thông gió nhỏ (apertures) hình tam giác hoặc hình tròn. Thiết kế hình nón nhọn này giải quyết cùng lúc ba bài toán khắc nghiệt của khí hậu Sahara: thứ nhất, bề mặt cong hình nón giúp phần lớn diện tích mái luôn nằm trong bóng râm tự đổ bóng và giảm thiểu góc chiếu vuông góc của tia nắng mặt trời, thứ hai, không khí nóng bên trong nhà thờ vốn nhẹ hơn sẽ tự động bốc lên chóp nhọn của hình nón rồi thoát ra ngoài qua các lỗ nhỏ trên cao, hút luồng không khí mát từ mặt đất bên dưới vào thay thế, thứ ba, các lỗ nhỏ cung cấp vừa đủ ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ mà không cho bão cát hay hơi nóng tràn vào lòng thánh đường.
Mỗi gian trong lòng thánh đường được lợp bằng một mái vòm hình nón nhọn đắp từ gạch bùn phơi nắng và vữa đất sét, trên thân vòm đục các lỗ nhỏ vừa lấy sáng dịu vừa tạo hiệu ứng ống khói nhiệt hút khí nóng ra ngoài.
Nội thất chia làm 9 gian bởi những trụ gạch đá vôi thấp quét vôi trắng ngà, bên trong tường và chân vòm gia cố bằng các thanh dầm xẻ từ thân cây chà là (palm trunks) dẻo dai chịu lực kéo trong điều kiện khô hạn.
Ở chính giữa bức tường phía đông nam (tường Qibla hướng về Mecca) là hốc Mihrab lõm sâu vào tường với vòm cuốn giản dị không trang trí phù điêu rườm rà, kế bên là bục giảng Minbar nhỏ nhắn có bậc thang đắp liền khối với tường đất.
Nằm ở phía ngoài gian cầu nguyện, dẫn nước từ mạch nước ngầm ngọt lành của ốc đảo Awjila để tín hữu và lữ khách rửa mặt, tay, chân theo nghi thức thanh tẩy trước khi bước vào thảm cầu nguyện.
Công trình tưởng niệm người bạn đồng hành của Tiên tri Muhammad nằm ngay trong quần thể di tích cổ Awjila, kết nối ngôi thánh đường thế kỷ 12 với ký ức lịch sử Hồi giáo từ thế kỷ thứ 7.
Các cuộc đo đạc kiến trúc sinh thái tại ốc đảo Awjila cho thấy vào giữa trưa mùa hè, khi nhiệt độ mặt cát ngoài trời vượt quá 45 độ C, nhiệt độ bên dưới các mái vòm hình nón của Thánh đường Atiq luôn duy trì ở mức 26 đến 28 độ C mà không cần bất kỳ thiết bị làm mát cơ học nào. Những bức tường xây bằng gạch bùn và đá vôi dày từ 50 đến 60 cm đóng vai trò như một khối tích nhiệt khổng lồ: ban ngày tường hấp thụ nhiệt rất chậm giữ cho nội thất mát mẻ, đến ban đêm khi nhiệt độ sa mạc giảm sâu xuống dưới 15 độ C, bức tường lại tỏa hơi ấm tích tụ ra bên trong giúp người cầu nguyện buổi tối và rạng sáng không bị lạnh cóng.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện Vạn Đạo Đường theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền kết hợp với quy tắc định hướng Qibla trong kiến trúc Hồi giáo và địa chất học thủy văn ốc đảo, không phải nội dung ghi trong kinh điển tôn giáo. Chúng tôi trình bày rõ ràng để quý vị hiểu được lý do chọn đất và định hướng của cư dân sa mạc cổ đại.
Trong truyền thống kiến trúc Hồi giáo, yếu tố quyết định hướng của toàn bộ thánh đường không phải là hướng núi hay hướng sông trước mặt, mà là hướng Qibla, tức đường thẳng ngắn nhất nối từ vị trí thánh đường tới tòa Kaaba thiêng liêng tại thành phố Mecca (Ả Rập Xê Út). Từ tọa độ của Thánh đường Atiq tại ốc đảo Awjila là 29,1275 độ vĩ bắc và 21,2910 độ kinh đông, thành phố Mecca nằm ở phương vị khoảng 114 độ (hướng đông - đông nam). Do đó, toàn bộ bức tường chính (tường Qibla) và hốc cầu nguyện Mihrab của Thánh đường Atiq được xây quay mặt chính xác về hướng đông nam, còn các hàng trụ vòm trong 9 gian cầu nguyện xếp thành hàng ngang vuông góc với trục đông nam ấy để các hàng tín hữu đứng cầu nguyện hướng thẳng về Mecca.
Xét theo địa lý hình thế của đại sa mạc Sahara, ốc đảo Awjila nằm trong một vùng bồn địa trũng thấp (cao độ chỉ khoảng 35 đến 40 mét trên mực nước biển) thuộc dải ốc đảo Al Wahat (cùng với Jalu và Jakharrah). Trong phong thủy sa mạc, nơi bốn bề là biển cát khô cằn và gió nóng (gió Ghibli từ phương nam thổi lên), mạch nước ngầm lộ thiên (thủy mạch) chính là long mạch tối thượng quyết định sự sống còn. Mạch nước ngọt ngầm dưới lòng bồn địa Awjila đã nuôi sống hàng chục nghìn cây chà là cổ thụ, tạo nên một vành đai rừng cây xanh mát bao bọc lấy khu phố cổ như một bức bình phong tàng phong tụ khí tự nhiên ngăn chặn bão cát sa mạc.
Thánh đường Atiq được đặt ngay tại gò đất trung tâm của khu phố cổ ốc đảo: xung quanh công trình là hệ thống những ngôi nhà tường đất thấp và những con ngõ hẹp uốn lượn kết nối chặt chẽ với nhau, giúp triệt tiêu sức gió sa mạc trước khi chạm tới cửa thánh đường. Hơn hai mươi mái vòm hình nón nhọn vươn lên trên mặt mái phẳng của khu phố cổ vừa đóng vai trò như một cụm kim tinh kết huyệt thu nhận ánh sáng thiên thanh từ đỉnh trời, vừa tạo nên sự luân chuyển khí trường thông suốt giữa lòng đất mát lạnh và bầu trời sa mạc.
VLễ Tiết Và Đời Sống Tâm Linh Tại Ốc Đảo Awjila
Trải qua chín thế kỷ kể từ khi dựng hệ mái vòm hình nón thế kỷ 12, Thánh đường Atiq vẫn là trung tâm gắn kết cộng đồng người Berber và người Ả Rập tại ốc đảo Awjila trong các kỳ đại lễ theo lịch Hồi giáo (lịch âm Hijri) cũng như mùa thu hoạch chà là truyền thống hàng năm.
| Thời điểm (Lịch Hijri / Dương lịch) | Lễ tiết / Sự kiện | Nội dung cử hành |
|---|---|---|
| Tháng 9 lịch Hijri (Tháng Ramadan) | Tháng Nhịn chay và cầu nguyện đêm Tarawih | Cư dân ốc đảo tụ họp tại khuôn viên thánh đường để cùng dùng bữa xả chay (Iftar) bằng quả chà là Awjila và sữa sau khi mặt trời lặn, tiếp nối bằng các buổi lễ nguyện đêm Tarawih dưới mái vòm đất mát mẻ. |
| Ngày 1 tháng Shawwal và Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Đại lễ Eid al-Fitr và Đại lễ Hiến sinh Eid al-Adha | Hai ngày đại lễ lớn nhất trong năm của Hồi giáo, nơi các gia đình trong ốc đảo mặc trang phục truyền thống trắng muốt tới cầu nguyện, chúc tụng và chia sẻ thực phẩm cho người nghèo. |
| Ngày 12 tháng Rabi al-Awwal | Lễ kỷ niệm Ngày sinh Tiên tri Muhammad (Mawlid al-Nabi) | Tổ chức đọc kinh Qur'an, ngâm tụng các bài thơ ca ngợi đức hạnh của Tiên tri Muhammad và tưởng niệm các bậc tiền nhân đã đưa Hồi giáo tới ốc đảo từ thế kỷ thứ 7. |
| Tháng 9 - Tháng 10 dương lịch hàng năm | Mùa thu hoạch chà là ốc đảo Awjila | Dịp sinh hoạt văn hóa kinh tế truyền thống của ốc đảo sau vụ thu hoạch chà là mùa thu, gắn liền với việc tu bổ lớp vữa bùn trên mái vòm thánh đường trước mùa mưa gió mùa đông. |
Truyền thống cùng nhau nhào đất sét và trát lại mặt ngoài các mái vòm hình nón của Thánh đường Atiq sau những đợt mưa hiếm hoi hoặc bão cát lớn đã trở thành một nghi thức gắn kết cộng đồng bền chặt, giúp ngôi thánh đường bằng bùn đất có thể trường tồn suốt gần một nghìn năm giữa sa mạc.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ ốc đảo Awjila, quận Al Wahat, vùng Cyrenaica, Libya
- Đường tới
- Tọa lạc tại khu phố cổ của ốc đảo Awjila, thuộc quận Al Wahat, vùng Cyrenaica ở phía đông Libya. Từ thành phố cảng Benghazi hoặc thành phố Ajdabiya bên bờ Địa Trung Hải, quý vị đi theo tuyến đường bộ xuyên sa mạc về hướng đông nam khoảng 250 km (qua thị trấn ốc đảo Jalu khoảng 30 km về phía tây bắc) là tới ốc đảo Awjila.
- Toạ độ
- 29.1275, 21.291
Khi tới thăm Thánh đường Atiq tại ốc đảo Awjila, quý vị đang bước vào một di tích tôn giáo linh thiêng của cộng đồng cư dân ốc đảo bảo thủ và giàu lòng hiếu khách. Xin quý vị ăn mặc lịch sự, kín đáo (nam giới mặc quần dài, nữ giới mặc trang phục che kín vai, tay, chân và quàng khăn trùm đầu khi vào khu vực thánh đường), tháo giày dép để bên ngoài bậc cửa trước khi bước vào gian cầu nguyện, và không đi ngang qua ngay phía trước mặt người đang quỳ lễ nguyện. Xin quý vị hỏi phép người trông coi di tích trước khi chụp ảnh bên trong nội thất.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Atiq tại ốc đảo Awjila
Contribute photos, information or video for Atiq MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Atiq tại ốc đảo Awjila được xây dựng từ bao giờ?
Lịch sử của thánh đường gắn với hai mốc thời gian. Theo truyền thống địa phương, nơi cầu nguyện đầu tiên được lập từ giữa thế kỷ thứ 7 (khoảng năm 650 Công nguyên) khi vị tướng kiêm bạn đồng hành của Tiên tri Muhammad là Abdallah ibn Sad ibn Abi Sarh đưa Hồi giáo tới ốc đảo. Trong khi đó, cấu trúc kiến trúc hiện hữu với 9 gian và hơn 20 mái vòm hình nón bằng gạch bùn được xác định có niên đại từ thế kỷ 12.
Vì sao mái của Thánh đường Atiq lại có hình nón nhọn thay vì hình vòm tròn?
Hơn 20 mái vòm của thánh đường được đắp theo hình nón nhọn bằng gạch bùn phơi nắng để thích ứng tối đa với khí hậu khắc nghiệt của sa mạc Sahara. Hình nón giúp xây dựng không cần khung gỗ chống đỡ, giảm diện tích bề mặt hấp thụ nắng gắt buổi trưa, đồng thời dẫn luồng không khí nóng bốc lên cao và thoát ra ngoài qua các lỗ nhỏ trên sườn vòm.
Các lỗ nhỏ trên thân mái vòm hình nón dùng để làm gì?
Những lỗ thông nhỏ hình tam giác và hình tròn trên sườn của 21 mái vòm hình nón vừa đóng vai trò lấy ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ vào bên trong gian cầu nguyện mà không làm chói mắt, vừa hoạt động như các cửa thoát nhiệt giúp không khí bên trong thánh đường luôn mát mẻ hơn ngoài trời từ 15 đến 18 độ C vào mùa hè.
Thánh đường Atiq được xây dựng bằng những vật liệu gì?
Toàn bộ thánh đường rộng 400 mét vuông được xây dựng hoàn toàn bằng các vật liệu tự nhiên có sẵn ngay tại ốc đảo Awjila, bao gồm gạch bùn phơi nắng, đá vôi địa phương, vữa đất sét trộn rơm và các thanh dầm chịu lực làm từ thân cây chà là cổ thụ.
Nhân vật lịch sử Abdallah ibn Sad ibn Abi Sarh có mối liên hệ gì với ốc đảo Awjila?
Abdallah ibn Sad ibn Abi Sarh (mất khoảng năm 656) là người bạn đồng hành của Tiên tri Muhammad và là vị Tổng trấn Ai Cập đã mở mang Hồi giáo vào vùng Cyrenaica và Bắc Phi. Truyền thống tại Awjila ghi nhận ông đã sống những năm cuối đời và được an táng tại ốc đảo này, với khu lăng mộ tưởng niệm ông nằm ngay gần Thánh đường Atiq.