Đi dọc phố Thánh Gioan (Triq San Ġwann) giữa những dãy nhà đá vàng nhạt của Valletta, quý vị sẽ gặp một mặt tiền không mấy nổi bật: tường đá phẳng, hai tháp chuông vuông thấp, một ô cửa có ban công phía trên. Nhiều người đi ngang mà không biết đây là nơi nổi danh nhất đảo. Chỉ khi bước qua cửa, mắt mới phải làm quen lại: gian giữa dài, vòm trần phủ tranh, tường chạm vàng, và dưới chân là một thảm đá hoa nhiều màu, mỗi ô là một tấm bia mộ.
Malta là một đảo quốc nhỏ giữa Địa Trung Hải mà đời sống đạo gắn chặt với Công Giáo, làng nào cũng có nhà thờ xứ và lễ bổn mạng riêng. Trong thư viện, Đồng chính tòa Thánh Gioan (St John's Co-Cathedral, tiếng Malta là Kon-Katidral ta' San Ġwann) được chọn làm nơi đại diện cho cả nước, vì nó gom vào một mái nhà ba điều: lòng kính Thánh Gioan Tẩy Giả, lịch sử một dòng tu hiệp sĩ đã dựng nên chính thành phố Valletta, và nghệ thuật Baroque Ý ở độ đậm đặc hiếm thấy.
IThánh Gioan Tẩy Giả, Dòng Thánh Gioan Và Chữ Đồng Chính Tòa
Nơi này thuộc Công Giáo Rôma, được dâng kính Thánh Gioan Tẩy Giả (San Ġwann Battista), vị bổn mạng của Dòng Thánh Gioan. Đây là một dòng tu hiệp sĩ, thành viên vừa khấn như tu sĩ vừa mang tước hiệp sĩ, và nhà thờ được dựng làm nhà thờ tu hội (conventual church) của dòng, nơi các hiệp sĩ họp nhau cầu nguyện và cử hành các nghi lễ lớn. Vì thế trong các tên khác của nơi này vẫn còn chữ St John's Conventual Church.
Chữ đồng chính tòa cần giải thích. Tổng giáo phận Malta có nhà thờ chính tòa ở cố đô Mdina, dâng kính Thánh Phaolô. Theo Culture Malta, năm 1816 một sắc chỉ của Tòa Thánh nâng nhà thờ Thánh Gioan ở Valletta lên hàng đồng chính tòa, tức là cùng giữ vai trò nhà thờ chính tòa với ngôi ở Mdina. Tổng giám mục có thể cử hành lễ trọng ở cả hai nơi.
Theo các sách Phúc Âm, Gioan Tẩy Giả là người rao giảng sự sám hối bên sông Giođan (Jordan), làm phép rửa cho dân, và làm phép rửa cho chính Chúa Giêsu. Truyền thống Kitô giáo gọi ngài là vị tiền hô, người dọn đường. Phúc Âm cũng kể ngài bị bắt vì lên tiếng trách vua Hêrôđê, rồi bị chém đầu trong ngục. Giáo hội Công Giáo kính ngài hai lần trong năm: lễ Sinh Nhật ngày 24 tháng 6 và lễ ngài bị trảm quyết ngày 29 tháng 8. Ngài là một trong rất ít vị thánh được mừng cả ngày sinh lẫn ngày mất.
Theo Culture Malta, nhà thờ do Đại Thầy dòng Jean de la Cassière cho dựng, kiến trúc sư là Girolamo Cassar, người Malta. UNESCO trong hồ sơ Thành phố Valletta nhắc nhà thờ Thánh Gioan là một trong những công trình thế kỷ 16 được dựng ngay khi thành phố mới được lập. Nói cách khác, nhà thờ gần như cùng tuổi với Valletta, và từ đầu đã là trái tim thiêng liêng của thành phố ấy.
Nhiều người đọc chữ đồng chính tòa mà tưởng nơi này là nhà thờ chính tòa duy nhất của Malta, hoặc ngược lại tưởng nó chỉ là một nhà thờ bảo tàng. Cả hai đều chưa đúng. Tổng giáo phận Malta có hai nhà thờ cùng hàng chính tòa là Thánh Phaolô ở Mdina và Thánh Gioan ở Valletta, và nhà thờ Thánh Gioan dù đón rất đông khách xem tranh vẫn là nơi cử hành phụng vụ của Giáo hội.
IINhà Thờ Của Một Dòng Tu Hiệp Sĩ
Câu chuyện của nhà thờ đi theo hai lớp. Lớp thứ nhất là công trình của Girolamo Cassar cuối thế kỷ 16, dựng nhanh, tường chắc, mặt ngoài nghiêm. Lớp thứ hai là cuộc trang trí lại ở thế kỷ 17 theo phong cách Baroque, khiến lòng nhà thờ thay hẳn diện mạo. Các vị Đại Thầy dòng lần lượt bỏ công của để làm đẹp nơi này, và mỗi nhóm ngôn ngữ trong dòng lo trang hoàng nhà nguyện riêng của mình.
- 1573Khởi côngĐại Thầy dòng Jean de la Cassière cho dựng nhà thờ tu hội của dòng trong thành phố mới Valletta, theo thiết kế của Girolamo Cassar.
- 1577Xây xong phần chínhSpunt ghi công trình xong năm 1577. Culture Malta ghi trong bài là 1573 tới 1577, nhưng ở tiêu đề lại ghi 1573 tới 1578. Xem hộp sử liệu dưới.
- 20 tháng 2 năm 1578Thánh hiếnNhà thờ được thánh hiến và dâng kính Thánh Gioan Tẩy Giả, theo Spunt.
- Khoảng 1607 tới 1608Caravaggio ở MaltaTrang chính thức của nhà thờ ghi Caravaggio tới Malta tháng 7 năm 1607 và vẽ tại đây bức Thánh Giêrônimô đang viết (khoảng 1607) cùng bức Chém đầu Thánh Gioan Tẩy Giả (khoảng 1608).
- Thế kỷ 17Trang trí BaroqueMattia Preti vẽ vòm trần hình thùng về đời Thánh Gioan Tẩy Giả, tường và trụ được chạm trổ, thếp vàng. Nền gian giữa dần phủ kín bia mộ đá hoa khảm.
- 1816Thành đồng chính tòaTheo Culture Malta, sắc chỉ của Tòa Thánh nâng nhà thờ lên hàng đồng chính tòa của Tổng giáo phận Malta, bên cạnh Nhà thờ chính tòa Thánh Phaolô ở Mdina.
- 1980Di sản Thế giới UNESCONhà thờ nằm trong hồ sơ Thành phố Valletta được UNESCO ghi danh năm 1980.
Có hai chỗ nguồn ghi khác nhau, thư viện nêu thẳng để quý vị tự đối chiếu. Thứ nhất là năm xây xong. Trang Culture Malta ghi khoảng thời gian xây là 1573 tới 1578 ở dòng tiêu đề, nhưng trong thân bài lại ghi 1573 tới 1577. Trang Spunt ghi rõ xây xong năm 1577 và thánh hiến ngày 20 tháng 2 năm 1578. Cách hiểu hợp lý là phần xây kết thúc năm 1577, còn năm 1578 là năm thánh hiến.
Thứ hai là khổ tranh của Caravaggio. Trang chính thức của nhà thờ ghi 520 nhân 360 cm, tạp chí nghệ thuật Finestre sull'Arte ghi 361 nhân 520 cm, tức cao khoảng 3,6 mét và rộng khoảng 5,2 mét. Hai số thực chất trùng nhau, chỉ khác thứ tự ghi và chỗ làm tròn.
IIIMặt Ngoài Nghiêm, Lòng Trong Rực Vàng
Girolamo Cassar dựng một nhà thờ một gian giữa rộng, hai bên là dãy nhà nguyện, mặt tiền phẳng và kiệm chi tiết. Sự đối lập giữa vỏ ngoài giản dị và lòng trong lộng lẫy là điều khách nào cũng nhận ra đầu tiên. Lớp Baroque bên trong là thành quả của thế kỷ 17, khi nghệ thuật Rôma tràn tới đảo qua những họa sĩ như Caravaggio và Mattia Preti. Cùng làn sóng Baroque ấy, ở chính Rôma, quý vị có thể xem trong bài Vương cung thánh đường Thánh Phêrô.
Vòm hình thùng phủ kín tranh kể đời Thánh Gioan Tẩy Giả, do họa sĩ Mattia Preti vẽ. Đây là mảng tranh lớn nhất của nhà thờ và đặt giọng Baroque cho cả lòng gian giữa.
Nền gian giữa phủ khoảng 400 bia mộ đá hoa khảm màu, làm từ thế kỷ 16 tới 18, ghi tên, huy hiệu và lời tưởng niệm các hiệp sĩ của dòng. Quý vị đang đi trên một tấm thảm bia mộ.
Dòng chia thành các nhóm theo ngôn ngữ, gọi là langue. Culture Malta ghi tám nhà nguyện bên dành cho Provence, Pháp, Auvergne, Ý, Castilla, Aragón, Anh và Đức, mỗi nhóm tự trang hoàng nhà nguyện của mình.
Bức tranh lớn của Caravaggio treo trong Nhà nguyện Kinh (Oratory). Trang chính thức của nhà thờ ghi khoảng năm 1608. Finestre sull'Arte ghi đây là bức duy nhất có chữ ký trong các tác phẩm đã biết của ông.
Bức tranh nhỏ hơn của Caravaggio, trang nhà thờ ghi khoảng năm 1607, cũng giữ trong Nhà nguyện Kinh. Thánh Giêrônimô là vị dịch Kinh Thánh sang tiếng Latinh.
Bức Chém đầu Thánh Gioan Tẩy Giả (The Beheading of Saint John the Baptist) được vẽ ngay tại Malta cho Nhà nguyện Kinh của dòng. Trang chính thức của nhà thờ ghi năm vẽ là khoảng 1608. Britannica viết tranh làm cho nhà nguyện kinh ở Valletta. Tạp chí Finestre sull'Arte ghi đây là bức duy nhất Caravaggio ký tên trong số tác phẩm đã biết của ông, và chữ ký nằm ngay trong vệt máu chảy từ cổ vị thánh, viết là f. Michelang[e]lo, chữ f là viết tắt của fra, danh xưng ông mang khi được nhận vào dòng.
Khách tới thường đi thẳng vào gian giữa tìm bức Caravaggio. Thật ra tranh không treo ở gian giữa hay trên bàn thờ chính, mà ở Nhà nguyện Kinh, một phòng riêng thông với nhà thờ, vốn là nơi các tập sinh của dòng học đạo và cầu nguyện. Bức tranh được vẽ để treo đúng chỗ ấy, nên ánh sáng và tầm nhìn trong phòng là một phần của cách xem tranh.
IVThế Đất Và Hướng
Người dựng nhà thờ này chưa từng nghe tới phong thủy, và Công Giáo cũng không dạy phong thủy. Với nhà thờ Công Giáo, điều được tính tới là hướng phụng vụ: theo truyền thống lâu đời, cung thánh quay về phía đông để nhắc tới Chúa Phục Sinh như mặt trời mọc, nhưng ở một thành phố quy hoạch theo lưới ô vuông như Valletta, hướng nhà thờ phần lớn đi theo lưới phố mà các kỹ sư của dòng đã vạch. Thư viện chưa có nguồn đo hướng chính xác của công trình nên không ghi độ. Đoạn dưới là cách đọc thế đất theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, do thư viện đặt ra để bạn đọc có chỗ đối chiếu, không có trong tư liệu nào của nhà thờ.
Nét đầu tiên là thế bán đảo. Valletta dựng trên một dải đất đá hẹp nhô ra biển, hai bên là hai vũng nước sâu. Nhà thờ nằm gần giữa sống lưng dải đất ấy. Theo lối đọc cổ truyền, một dải đất có nước ôm hai bên gọi là thế hai thủy giáp long, rồng đi giữa hai dòng nước, và chỗ khí dừng lại thường là quãng giữa, nơi đất bằng và cao nhất. Việc các nhà thờ, dinh thự chính của thành phố đều gom về khoảng giữa bán đảo là một sự trùng hình đáng ghi nhận.
Nét thứ hai là không có núi tựa. Đảo Malta thấp, không có dãy núi nào làm hậu chẩm như đình chùa Việt quen có. Ở đây, chỗ dựa là chính khối đá vôi của bán đảo và những dãy nhà đá dày đặc chung quanh. Người Việt ở đồng bằng cũng hay lấy xóm làng phía sau làm chỗ tựa thay núi.
Nét thứ ba là minh đường hẹp. Trước mặt tiền chỉ là một quảng trường nhỏ và con phố thẳng, không có khoảng mở rộng. Theo lối cổ truyền, minh đường hẹp là thế kín đáo, giữ khí bên trong hơn là phô ra ngoài. Điều ấy lại hợp lạ lùng với chính công trình: vỏ ngoài khiêm nhường, mọi vẻ lộng lẫy dồn vào trong. Chúng tôi ghi như một cách đọc để quý vị so với lối Việt, không có ý nói người dựng đã tính tới điều này.
VLễ Thánh Gioan Tẩy Giả Trong Năm Phụng Vụ
Là đồng chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ Công Giáo, các lễ cố định tính theo dương lịch. Hai ngày gắn chặt nhất với nhà thờ là hai lễ kính Thánh Gioan Tẩy Giả, vị bổn mạng, trong đó lễ Sinh Nhật Thánh Gioan ngày 24 tháng 6 là lễ bổn mạng lớn nhất trong năm. Lễ ngày 29 tháng 8 thì gắn trực tiếp với đề tài bức tranh của Caravaggio. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 24 tháng 6 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ trọng Sinh Nhật Thánh Gioan Tẩy Giả | Lễ bổn mạng của nhà thờ và của Dòng Thánh Gioan, ngày lớn nhất trong năm của nơi này. |
| 29 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Thánh Gioan Tẩy Giả bị trảm quyết | Kính nhớ cái chết của vị thánh, cũng là đề tài bức tranh của Caravaggio trong Nhà nguyện Kinh. |
| 20 tháng 2 | Dương lịch, ngày kỷ niệm thánh hiến | Kỷ niệm thánh hiến nhà thờ | Nhắc ngày nhà thờ được thánh hiến năm 1578, theo Spunt. |
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Công Giáo | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, các nghi lễ lớn của Tổng giáo phận được cử hành ở nhà thờ chính tòa. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, đi trước là bốn tuần Mùa Vọng. |
Có người tưởng lễ lớn nhất ở đây là ngày 29 tháng 8 vì bức tranh chém đầu quá nổi tiếng. Theo lịch phụng vụ, ngày 24 tháng 6 mừng Sinh Nhật Thánh Gioan mới là lễ trọng và là ngày bổn mạng. Ngày 29 tháng 8 là lễ nhớ, bậc lễ thấp hơn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Triq San Ġwann (St John's Street), Il-Belt Valletta
- Đường tới
- Nhà thờ nằm trên phố Thánh Gioan (Triq San Ġwann) giữa trung tâm Valletta, đi bộ khoảng mười phút từ Cổng Thành (City Gate) nơi có bến xe buýt chính của đảo.
- Toạ độ
- 35.8976, 14.5125
Nhà thờ vẫn là nơi cử hành phụng vụ, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vai và gối cần được che kín, giữ im lặng trong gian giữa, không ngồi hay đứng lên bàn thờ và rào cung thánh. Nền nhà là bia mộ đá hoa cổ, nhà thờ có lệ riêng về giày dép để giữ mặt đá, quý vị nên theo hướng dẫn tại cửa. Nhà nguyện Kinh có lệ riêng về chụp ảnh trước tranh Caravaggio.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đồng chính tòa Thánh Gioan, Valletta
Contribute photos, information or video for St John's Co-CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Thánh Gioan Valletta thuộc đạo nào
Đây là nhà thờ Công Giáo Rôma, dâng kính Thánh Gioan Tẩy Giả. Nhà thờ vốn là nhà thờ tu hội của Dòng Thánh Gioan, một dòng tu hiệp sĩ, và từ năm 1816 là đồng chính tòa của Tổng giáo phận Malta, cùng với Nhà thờ chính tòa Thánh Phaolô ở Mdina.
Đồng chính tòa nghĩa là gì
Là nhà thờ cùng giữ vai trò chính tòa với một nhà thờ khác trong cùng giáo phận. Tổng giáo phận Malta có nhà thờ chính tòa Thánh Phaolô ở Mdina. Năm 1816, theo Culture Malta, sắc chỉ của Tòa Thánh nâng nhà thờ Thánh Gioan ở Valletta lên hàng đồng chính tòa bên cạnh ngôi ở Mdina.
Tranh Caravaggio ở Malta vẽ năm nào
Trang chính thức của nhà thờ ghi bức Chém đầu Thánh Gioan Tẩy Giả vẽ khoảng năm 1608 và bức Thánh Giêrônimô đang viết khoảng năm 1607. Cả hai giữ trong Nhà nguyện Kinh của nhà thờ. Tạp chí Finestre sull'Arte ghi bức Chém đầu là bức duy nhất có chữ ký của ông.
Nhà thờ Thánh Gioan Valletta xây năm nào
Khởi công năm 1573 dưới thời Đại Thầy dòng Jean de la Cassière, kiến trúc sư Girolamo Cassar. Spunt ghi xây xong năm 1577 và thánh hiến ngày 20 tháng 2 năm 1578. Culture Malta ghi 1573 tới 1577 trong bài nhưng 1573 tới 1578 ở tiêu đề.
Nền nhà thờ Thánh Gioan Malta có gì đặc biệt
Nền gian giữa phủ khoảng 400 bia mộ đá hoa khảm màu, làm từ thế kỷ 16 tới 18. Mỗi tấm ghi tên, huy hiệu và lời tưởng niệm một hiệp sĩ của Dòng Thánh Gioan. Cả nền nhà thờ vì thế là một tấm thảm bia mộ bằng đá nhiều màu.