Giữa vùng bình nguyên đá sỏi khô cằn và những triền cát đỏ của lưu vực Saguia el-Hamra ở Tây Sahara, những bức tường thành đá sa thạch màu hồng đất cùng các hàng cột vòm hình móng ngựa tại khu thành cổ Zaouia Ma al-Aynayn hiện lên như một ốc đảo tri thức vượt thời gian. Khi nắng sa mạc Bắc Phi chiếu xiên qua những khung vòm đá của sảnh cầu nguyện cổ, bóng các trụ cột vuông vức đổ dài trên nền cát từng in dấu chân hàng nghìn học giả, thương nhân lữ hành và môn đồ dòng tu Sufi từ khắp Mauritania, Maroc tới tận Timbuktu.
Được đại học giả thần học kiêm thủ lĩnh tâm linh dòng Qadiriyya và Fadiliyya là Sheikh Ma al-Aynayn khởi công xây dựng năm 1898 (năm 1315 lịch Hijri), Zaouia tại Smara đã biến một điểm dừng chân bên mạch nước ngầm của các bộ tộc du mục thành đô thị xây bằng đá đầu tiên tại Tây Sahara. Quần thể vừa là thánh đường hành lễ, vừa là học viện nội trú, thư viện lưu giữ hơn 5.000 bản thảo viết tay và pháo đài tâm linh kết nối các tuyến thương đạo xuyên Sahara với văn minh Hồi giáo vùng Maghreb.
IHọc Giả Sheikh Ma al-Aynayn Và Dòng Truyền Thừa Sufi Qadiriyya - Fadiliyya
Tầm vóc tâm linh của Zaouia tại Smara gắn liền với cuộc đời và học thuật của vị khai sáng là Sheikh Ma al-Aynayn (tên đầy đủ tiếng Ả Rập là Muhammad al-Mustafa wuld Sheikh Muhammad Fadil al-Qalqami). Về năm sinh của ngài, các nguồn sử liệu ghi nhận hai mốc sát nhau: bộ Bách khoa thư Hồi giáo (Encyclopaedia of Islam) và nhiều học giả phương Tây chép ngài sinh khoảng ngày 10 tháng 2 năm 1830 (năm 1246 lịch Hijri), còn truyền thống gia phả bản địa và một số tài liệu Maroc ghi năm 1831 tại vùng bồn địa Hodh (Hawdh, đông nam Mauritania). Biệt hiệu Ma al-Aynayn nghĩa là Nước của đôi mắt (nguồn sáng quý giá của đôi mắt), do thân mẫu Manna bint Ma'lum đặt vì ngài là con trai duy nhất của bà còn sống sau khi anh trai và bà nội qua đời ngay ngày ngài chào đời.
Sheikh Ma al-Aynayn là con trai của đại sư Sheikh Muhammad Fadil wuld Mamin (1797 tới 1869), tổ sư sáng lập nhánh Fadiliyya thuộc dòng mật giáo Sufi Qadiriyya trong thế giới Hồi giáo. Thuộc lòng kinh Qur'an từ năm bảy tuổi, ngài sớm tinh thông cả phần giáo luật bên ngoài (Zahir, gồm luật học Maliki, ngữ pháp, chú giải kinh điển) lẫn tâm pháp bên trong (Batin, tức con đường tu chứng Tasawwuf). Năm mười sáu tuổi, ngài du học qua Fes, Marrakesh và hành hương Hajj tới Mecca năm 1858 trước khi về sa mạc mở đạo tràng.
Triết lý Zaouia kiêm Ribat và tinh thần dung hợp các dòng Sufi
Trong truyền thống Hồi giáo vùng Bắc Phi và Tây Phi, một Zaouia (cũng viết là Zawiya, nghĩa gốc là góc tĩnh tu) vừa là tu viện nơi đạo sư (Sheikh) truyền dạy kinh điển và thực hành nghi lễ niệm danh Thượng Đế (Dhikr), vừa là trường nội trú miễn phí, trạm cứu tế lương thực và nơi phân xử hòa giải giữa các bộ tộc du mục. Giáo pháp của Sheikh Ma al-Aynayn tại Smara chủ trương vượt qua sự biệt phái giữa các huynh đệ đoàn Sufi. Ngài cho phép đệ tử tiếp nhận chuỗi lời cầu nguyện (Wird) của cả dòng Qadiriyya, Tijaniyya và Shadhiliyya, lấy tình huynh đệ Hồi giáo làm gốc để đoàn kết các bộ tộc vốn thường xung đột vì nguồn nước trên sa mạc.
Sheikh Ma al-Aynayn còn định danh công trình tại Smara là một Ribat, tức thành lũy tu hành nơi biên viễn, kết hợp sự tỉnh thức canh giữ biên cương bên ngoài với cuộc rèn luyện nội tâm nhằm chế ngự bản ngã (Jihad al-Nafs). Việc xây dựng một thành phố đá kiên cố giữa sa mạc hoang vu mang ý nghĩa kiến lập một trụ cột đạo đức và tri thức vững chãi giữa cõi vô định của cát gió.
Sự uyên bác của Sheikh Ma al-Aynayn thể hiện qua khối lượng trước tác đồ sộ tại thư viện Smara. Con trai kiêm người chép tiểu sử của ngài là học giả Murabbih Rabbuh trong sách Qurrat al-Aynayn ghi nhận cha mình biên soạn 140 bộ sách, còn nhà nhân học Tây Ban Nha Julio Caro Baroja thống kê tới 314 tác phẩm lớn nhỏ gắn với vị Sheikh, trải rộng từ thần học, luật học, đạo đức Sufi (như bộ Mubsir al-Mutashawwif 'ala Muntakhab al-Tasawwuf) tới thơ ca, y học và thiên văn học.
IIHành Trình Kiến Tạo Thành Cổ Đá Giữa Lưu Vực Saguia el-Hamra
Trước cuối thế kỷ 19, toàn vùng lưu vực sông cạn Saguia el-Hamra không có một đô thị hay công trình đá cố định nào. Cư dân bản địa là các bộ tộc du mục nói phương ngữ Ả Rập Hassaniyya sống trong lều lông lạc đà (Khayma), di chuyển theo mùa mưa. Địa điểm mang tên Smara (bắt nguồn từ chữ Smar chỉ loài cỏ bấc mọc quanh các mạch nước ngầm) vốn chỉ là ốc đảo dừng chân tại ngã tư thương đạo nối miền nam Maroc (Souss, Oued Noun, Tindouf) với vùng Adrar của Mauritania. Sau khi lập đạo tràng đầu tiên là Dar al-Hamra giai đoạn 1871 tới 1872, năm 1898 (1315 lịch Hijri), Sheikh Ma al-Aynayn chọn gò đất cao bên nhánh suối cạn Oued Selouane tại Smara để khởi dựng quần thể Zaouia và Kasbah.
Quá trình xây dựng Zaouia Smara từ năm 1898 đến năm 1902 là một kỳ công hậu cần giữa sa mạc. Dưới sự bảo trợ của Quốc vương Maroc Moulay Abdelaziz (nối tiếp chính sách của vua cha Moulay Hassan I), tàu hơi nước triều đình mang tên Turki do thuyền trưởng người Đức Leonhard Karow điều khiển đã chở vôi vữa, gỗ tuyết tùng, dầm sắt, cửa chạm khắc cùng hàng chục thợ nề, thợ mộc bậc thầy từ cảng Mogador (Essaouira) và vùng Souss xuống cập cảng Tarfaya (Mũi Juby). Từ Tarfaya, các đoàn lạc đà thồ hàng trăm con của đệ tử các bộ tộc vận chuyển toàn bộ số vật liệu ấy vượt gần 200 cây số đường cát vào sâu trong nội địa để kết hợp với đá sa thạch tại chỗ dựng nên thành Smara.
- 1830 hoặc 1831Đản sinh học giả Sheikh Ma al-AynaynMuhammad al-Mustafa al-Qalqami (Ma al-Aynayn) chào đời tại vùng Hodh (Mauritania), trưởng thành trong truyền thống Sufi dòng Qadiriyya và Fadiliyya của thân phụ Muhammad Fadil.
- 1870 tới 1872Định cư tại Saguia el-Hamra và lập Dar al-HamraSau chuyến hành hương Mecca, Sheikh Ma al-Aynayn tới truyền đạo tại lưu vực Saguia el-Hamra, lập đạo tràng đầu tiên giúp hòa giải các bộ tộc du mục.
- 1898 (1315 AH)Khởi công xây dựng Zaouia và Kasbah tại SmaraVị Sheikh chọn ốc đảo ngã tư thương đạo Smara để khởi dựng thành cổ bằng đá sa thạch địa phương kết hợp với gỗ, vôi và nghệ nhân đưa từ cảng Tarfaya vào sa mạc.
- 1902 (1320 AH)Hoàn thiện quần thể và thiết lập Đại thư việnSheikh Ma al-Aynayn chuyển về cư trú tại Zaouia Smara, quy tụ hơn 5.000 bản thảo viết tay và biến nơi đây thành trung tâm đào tạo học giả lớn nhất Tây Sahara.
- 23/10/1910Sheikh Ma al-Aynayn viên tịch tại TiznitSau khi dời lên miền nam Maroc năm 1909, vị tổ sư viên tịch tại thành phố Tiznit. Lăng mộ của ngài tại Tiznit và Zaouia nguyên thủy ở Smara trở thành hai thánh địa gắn kết của dòng tu.
- Tháng 3 năm 1913Biến cố hư hại kiến trúc và phân tán thư việnĐoàn quân Pháp do Đại tá Mouret chỉ huy tiến vào Smara, bắn phá làm sập mái vòm thánh đường và thiêu hủy nhiều văn tịch, dù phần lớn bản thảo được học trò sơ tán bằng lạc đà.
- 01/11/1930Cuộc khảo sát của Michel VieuchangeNhà văn Pháp Michel Vieuchange vượt sa mạc tới ghi chép và chụp hơn 200 bức ảnh tư liệu về phế tích Zaouia Smara, in thành sách xuất bản năm 1932 tại Paris.
Điểm cần phân biệt rõ: mặc dù Zaouia tại Smara là đại bản doanh tâm linh và công trình để đời của Sheikh Ma al-Aynayn, lăng mộ thực tế của ngài không nằm tại Smara mà tọa lạc tại Zaouia Tiznit (vùng Souss-Massa, miền nam Maroc), nơi ngài viên tịch tháng 10 năm 1910. Trong tâm thức tín đồ Sufi vùng Sahara, thành cổ Smara và lăng mộ Tiznit là hai nửa không tách rời của cùng một di sản mang tên Al-Zawiya al-Ma'iya.
IIIKiến Trúc Kasbah Đá Sa Thạch, Vòm Móng Ngựa Maghreb Và Thư Viện Cổ
Quần thể cổ Zaouia Ma al-Aynayn tại Smara được quy hoạch trên mặt bằng gần hình tứ giác với diện tích vùng lõi khoảng 3.780 mét vuông, bao bọc bởi tường thành đá dày kiểu Kasbah (dinh thự pháo đài truyền thống vùng Maghreb và Moorish). Vật liệu chủ đạo là những khối đá sa thạch (sandstone) màu hồng nâu, vàng sẫm và xám đen đẽo gọt từ các mỏ đá lộ thiên trong thung lũng Saguia el-Hamra, liên kết bằng vữa bùn sét trộn vôi và cát. Kỹ thuật xây đá bản địa của cư dân Sahara kết hợp cùng nghệ thuật cuốn vòm, trát vữa vôi trắng và chạm gỗ của nghệ nhân vùng Marrakesh và Souss đã tạo nên phong cách kiến trúc giao thoa độc đáo.
Bố cục bên trong tường thành Zaouia chia thành ba phân khu chức năng: khu dinh thự và giảng đường trung tâm của vị Sheikh cùng gia quyến, khu Đại thánh đường cầu nguyện ở góc đông bắc, và dãy kho lưu trữ bản thảo cùng phòng ở của hàng trăm môn sinh.
Hệ thống tường đá sa thạch bao quanh khu đất gần 3.800 m², mở ra ba cổng vòm ở hướng bắc, đông nam và cổng nội viện của gia quyến vị Sheikh, vừa chắn bão cát vừa bảo vệ không gian tĩnh tu.
Không gian hành lễ mặt bằng chữ nhật chia thành nhiều nhịp bởi các hàng cột đá vuông và bát giác, nâng đỡ hệ vòm hình móng ngựa (horseshoe arches) đậm dấu ấn Hồi giáo Andalucia và Maghreb.
Trục dẫn về hốc cầu nguyện Mihrab hướng về Mecca được nhấn bằng cấu trúc mái vòm đá. Tư liệu ghi nhận thợ nề từng dựng một mái vòm lớn nhưng bị sập do trọng lượng đá trước khi cải tạo lại.
Nằm giữa quần thể với khoảng sân thoáng lộ thiên đón gió mát ban đêm, bao quanh là các dãy phòng hai tầng dùng làm nơi tiếp khách bộ tộc, phòng giảng kinh và nơi ở của gia tộc.
Các phòng lưu trữ có tường đá dày cách nhiệt kề khu giảng đường, nơi từng bảo quản hơn 5.000 cuốn sách và bản thảo viết tay đóng bìa da dê chạm nổi hoa văn hình học.
Phía ngoài tường thành dọc theo lòng suối cạn là các giếng đào sâu xuống tầng nước ngầm và vườn chà là cung cấp bóng mát cùng nguồn thực phẩm cho cộng đồng tu học.
Khi nhà văn Pháp Michel Vieuchange đặt chân tới Smara ngày 1 tháng 11 năm 1930, ông đã ghi lại vẻ đẹp uy nghiêm của những hàng cột đá đỡ vòm móng ngựa đứng dưới bầu trời Sahara và cấu trúc mái vòm của khu Kasbah. Về sau, di tích cổ Zaouia Ma al-Aynayn được bảo tồn như một quần thể kiến trúc lịch sử ngay cạnh ngôi thánh đường mới của đô thị Smara, giúp người chiêm bái quan sát trực tiếp từng lớp đá sa thạch nguyên bản thế kỷ 19.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền phương Đông đối chiếu với nguyên tắc chọn đất ốc đảo và định hướng Qibla của Hồi giáo, không phải điều chép trong văn tịch Ả Rập của dòng tu. Trong kiến trúc Hồi giáo, quy tắc tối thượng quyết định phương vị thánh đường là trục Qibla: bức tường chứa hốc cầu nguyện Mihrab bắt buộc quay thẳng về hướng ngôi đền Kaaba tại Mecca.
Xét trên bình đồ địa lý tại tọa độ 26,74238 độ vĩ Bắc và 11,68012 độ kinh Tây, thành cổ Zaouia Smara nằm trong lưu vực Saguia el-Hamra (Kênh nước Đỏ), một thung lũng sông cạn khổng lồ chạy từ cao nguyên phía đông đổ ra Đại Tây Dương ở phía tây. Trong phong thủy hình thế vùng sa mạc, các lòng suối cạn (Oued hay Wadi) có mạch nước ngầm chảy dưới lớp cát sỏi chính là long mạch thủy nuôi dưỡng sự sống. Quần thể Zaouia đặt trên gò đá sa thạch cao ráo ngay phía bắc chỗ hợp lưu của nhánh suối cạn Oued Selouane chảy vòng qua phía nam và tây nam. Thế đất này vừa tránh được lũ quét theo mùa, vừa giữ mạch nước ngầm tụ dưới chân gò làm minh đường tụ thủy trong lòng đất.
Về sơn hướng và phương vị, từ ốc đảo Smara nhìn về Mecca, trục Qibla của Đại thánh đường mở về hướng Đông chếch Bắc (khoảng 76 đến 78 độ trên la bàn, ứng với cung Chấn giáp Cấn). Hướng Đông thuộc hành Mộc, tượng trưng cho bình minh, sự sinh trưởng và khai mở trí tuệ, rất đắc cách đối với một học viện thần học và thư viện giữa sa mạc mang nặng tính Hỏa và Thổ. Bao bọc phía bắc và tây bắc khu Kasbah là dải đồi đá bậc thang thấp làm hậu chẩm chắn gió cát khô nóng từ nội địa Sahara, trong khi bốn bức tường đá dày của cấu trúc Ribat khép kín tạo thế tàng phong tụ khí, giữ hơi ẩm từ giếng nước và vườn chà là không bị gió sa mạc làm tiêu tán.
VNghi Thức Niệm Dhikr Dòng Fadiliyya Và Truyền Thống Hành Hương
Đời sống tâm linh gắn với di sản Zaouia Ma al-Aynayn xoay quanh lịch phụng vụ Hồi giáo theo âm lịch Hijri và các buổi tụ họp hành đạo của huynh đệ đoàn Sufi dòng Qadiriyya - Fadiliyya. Dù phần kiến trúc cổ năm 1898 nay được bảo tồn như di tích lịch sử bên cạnh thánh đường mới, truyền thống cầu nguyện, ngâm vịnh kinh văn và hội họp của hậu duệ cùng môn đồ bộ tộc Ahl Shaykh Ma al-Aynayn vẫn tiếp nối qua nhiều thế hệ.
| Thời điểm (Lịch Hijri / Thường kỳ) | Nghi thức và Sự kiện | Nội dung tâm linh và Văn hóa |
|---|---|---|
| Chiều Thứ Sáu hằng tuần (Sau lễ Jumu'ah) | Hợp xướng Dhikr và Hadra dòng Fadiliyya | Các tín đồ Sufi ngồi thành vòng tròn đồng thanh trì niệm danh hiệu Thượng Đế (Allah) và ngâm thơ đạo lý bằng giọng Hassaniyya truyền thống. |
| Ngày 12 tháng Rabi' al-Awwal | Đại lễ Mawlid al-Nabi (Kỷ niệm ngày sinh Tiên tri Muhammad) | Dịp lễ trọng đại nhất trong năm tại các Zaouia vùng Sahara, kéo dài nhiều ngày với nghi thức đọc tiểu sử Tiên tri, giảng kinh và đãi tiệc cộng đồng. |
| Tháng 9 lịch Hijri (Tháng Ramadan) | Đọc trọn bộ kinh Qur'an và cầu nguyện đêm Laylat al-Qadr | Tưởng nhớ truyền thống học thuật của Sheikh Ma al-Aynayn, các học giả và học trò tụ họp bình giải luật học Maliki và chia sẻ bữa ăn Iftar lúc hoàng hôn. |
| Cuối tháng 10 dương lịch (Kỷ niệm 23/10/1910) | Tưởng niệm ngày viên tịch của Sheikh Ma al-Aynayn (Moussem) | Các đoàn hậu duệ và đệ tử từ Smara, Laayoune, Mauritania hành hương giao lưu với Zaouia Tiznit để tưởng niệm vị tổ sư và trưng bày bản thảo gia truyền. |
Nét văn hóa đặc sắc luôn hiện diện trong các buổi hội họp học thuật quanh Zaouia Smara là nghi thức pha trà bạc hà Sahara ba tuần (Atay) bên bếp than hồng: chén thứ nhất đắng như đời người thử thách, chén thứ hai ngọt dịu như tình bằng hữu và lòng mộ đạo, chén thứ ba êm nhẹ như sự thanh thản khi tâm hồn quy phục ý chỉ tối cao. Trong hương trà ấm giữa đêm sa mạc, những vần thơ Ả Rập cổ điển của Sheikh Ma al-Aynayn vẫn được các bậc cao niên ngâm đọc cho lớp trẻ lắng nghe.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu thành cổ Zaouia, trung tâm đô thị Smara (Es-Semara), lưu vực Saguia el-Hamra, Tây Sahara
- Đường tới
- Khu di tích Zaouia Ma al-Aynayn nằm tại trung tâm thành phố Smara (Es-Semara) thuộc Tây Sahara, cách thành phố ven biển Laayoune khoảng 240 cây số về phía đông nam theo trục đường bộ xuyên sa mạc và cách cảng Tarfaya khoảng 220 cây số về phía đông nam.
- Toạ độ
- 26.74238, -11.68012
Khi tới chiêm bái khu di tích thành cổ Zaouia Ma al-Aynayn tại Smara, quý vị lưu ý đây là thánh địa tôn giáo linh thiêng của cư dân vùng Sahara. Quý vị nên mặc trang phục kín đáo che vai và đầu gối, chuẩn bị khăn choàng đầu truyền thống (Daraa hoặc Melhfa) để vừa tỏ lòng tôn kính vừa chắn nắng gió sa mạc. Khi vào khu vực sảnh cầu nguyện cổ và nền hốc Mihrab, quý vị đi nhẹ bước, không trèo lên tường đá sa thạch hoặc các trụ vòm hình móng ngựa đang được bảo tồn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường và Học viện cổ Zaouia Ma al-Aynayn tại Smara
Contribute photos, information or video for Zaouia of Sheikh Ma al-Aynayn, SmaraThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường và Học viện cổ Zaouia Ma al-Aynayn tại Smara do ai xây dựng và vào năm nào?
Quần thể Zaouia tại Smara do đại học giả thần học kiêm thủ lĩnh tâm linh dòng Sufi Qadiriyya - Fadiliyya là Sheikh Ma al-Aynayn (sinh năm 1830 hoặc 1831, mất năm 1910) khởi công xây dựng năm 1898 (năm 1315 lịch Hijri) và hoàn thiện khoảng năm 1902, biến ốc đảo Smara thành đô thị xây bằng đá đầu tiên tại Tây Sahara.
Vì sao một công trình đá và gỗ quy mô lớn có thể được dựng lên giữa sa mạc Sahara vào cuối thế kỷ 19?
Bên cạnh việc khai thác đá sa thạch và bùn vôi tại chỗ trong thung lũng Saguia el-Hamra, Sheikh Ma al-Aynayn nhận được sự hỗ trợ của Quốc vương Maroc Moulay Abdelaziz. Gỗ tuyết tùng, vôi vữa, sắt thép và các nghệ nhân bậc thầy được chở bằng tàu hơi nước Turki xuống cảng Tarfaya rồi vận chuyển bằng đoàn lạc đà thồ vượt gần 200 cây số sa mạc vào Smara.
Thư viện cổ của Zaouia Smara từng lưu giữ những di sản tri thức gì?
Thư viện cổ tại Zaouia Smara từng là trung tâm học thuật lớn bậc nhất vùng Tây Sahara với hơn 5.000 bản thảo viết tay bằng tiếng Ả Rập về luật học Maliki, thần học, mật giáo Sufi, thiên văn học, toán học và y học, trong đó có hơn 300 tác phẩm do chính Sheikh Ma al-Aynayn biên soạn.
Kiến trúc của Zaouia Ma al-Aynayn tại Smara có những đặc điểm gì nổi bật?
Quần thể rộng khoảng 3.780 mét vuông được thiết kế theo kiểu Kasbah kết hợp Ribat (pháo đài tâm linh) mang phong cách Maghreb và Moorish. Công trình gồm tường thành đá sa thạch với ba cổng lớn, khu dinh thự có sân trong lộ thiên và Đại thánh đường ở góc đông bắc nổi bật với các hàng cột đá đỡ hệ vòm hình móng ngựa cùng mái vòm trung tâm.
Lăng mộ của học giả Sheikh Ma al-Aynayn nằm ở Smara hay ở Tiznit?
Zaouia tại Smara là đại bản doanh tâm linh, học viện và thành phố do Sheikh Ma al-Aynayn sáng lập từ năm 1898, nhưng năm 1909 ngài đã dời lên miền nam Maroc và viên tịch tại thành phố Tiznit ngày 23 tháng 10 năm 1910. Do đó, lăng mộ thực tế của ngài nằm tại Zaouia Tiznit, còn Smara lưu giữ di tích học viện và thánh đường khởi nguyên.