Con ngõ ở phố cổ Chinguetti hẹp tới mức hai người đi ngược chiều phải nghiêng vai. Hai bên là tường đá chẻ màu nâu đỏ, xếp chồng lên nhau không một mạch vữa, cát đọng thành vệt dưới chân tường. Cuối ngõ, vượt lên trên những mái bằng, là một ngọn tháp vuông cũng bằng thứ đá ấy, thấp và chắc, trên đỉnh có năm chấm tròn. Lại gần mới thấy đó là năm chóp bằng đất nặn hình trứng đà điểu.
Đó là Thánh đường Thứ Sáu Chinguetti (Mosquée de Chinguetti). Mauritania là nước mà gần như toàn dân theo Hồi Giáo Sunni, và đạo ấy tới đây theo chân các đoàn lạc đà buôn bán qua sa mạc Sahara. Thư viện chọn thánh đường này làm đại diện duy nhất của Mauritania vì nó đứng giữa một trong bốn thành cổ mà UNESCO ghi là những trung tâm văn hóa Hồi giáo của sa mạc, và vì ngọn tháp của nó thường được coi là biểu tượng của cả nước.
IThánh Đường Thứ Sáu Của Một Thành Hành Hương
Chinguetti là một ksar, tiếng Ả Rập vùng Maghreb chỉ một khu phố có tường nhà liền nhau như lũy, lập ra để các đoàn lữ hành qua Sahara có chỗ dừng. UNESCO ghi bốn ksar Ouadane, Chinguetti, Tichitt và Oualata được lập từ thế kỷ 11 và 12, rồi trở thành những trung tâm văn hóa Hồi giáo. Trong mỗi ksar, nhà có sân trong chen nhau dọc các ngõ hẹp, vây quanh một thánh đường có tháp vuông. Ở Chinguetti, thánh đường ấy chính là nơi bài này nói tới.
Điều làm Chinguetti khác ba ksar còn lại là vai điểm hẹn hành hương. Theo tạp chí Smithsonian, từ thế kỷ 13 tới thế kỷ 17, người Hồi Giáo Sunni khắp vùng tụ về đây mỗi năm để cùng nhau vượt sa mạc đi Mecca, có lúc tới 30.000 con lạc đà tập trung một lượt. Người ta ở lại chờ đoàn, buôn bán, và chép sách. Từ đó thành này có những thư viện gia đình giữ bản chép tay kinh Qur'an và sách khoa học tới tận hôm nay.
Thánh đường Thứ Sáu là tên chỉ chức năng. Mỗi ngày tín đồ Hồi Giáo lễ nguyện năm lần, ở đâu cũng được. Riêng trưa thứ Sáu, đàn ông trong cộng đồng phải họp lại một chỗ để cùng lễ và nghe giảng, và thánh đường dành cho buổi ấy là thánh đường chính của cả thành.
Hajj, cuộc hành hương về Mecca, là một trong năm trụ cột của đạo Hồi, mỗi tín đồ đủ sức khỏe và phương tiện phải làm một lần trong đời. Với người Tây Phi xưa, hành trình ấy kéo dài hàng tháng qua sa mạc, nên một nơi tụ họp an toàn như Chinguetti có ý nghĩa rất thật. Quý vị đọc về đích tới của hành trình ấy trong bài Masjid al-Haram.
Về trường luật, bách khoa New World Encyclopedia ghi lối xây trơn, không trang trí của thánh đường là có chủ ý, hợp với nếp nghiêm cẩn của trường luật Maliki, trường luật phổ biến của Hồi Giáo Sunni ở Tây Bắc Phi.
Chinguetti thường được giới thiệu là thành thiêng thứ bảy của Hồi giáo. Trang daftar.afikra.com ghi rõ đây là lời truyền tụng. Giáo lý Hồi Giáo không có một bảng xếp hạng bảy thành thiêng, và ba nơi được cả đạo ấy tôn kính là Mecca, Medina và Jerusalem. Danh xưng kia cho thấy người Tây Phi quý Chinguetti tới mức nào, không nên hiểu là một phẩm trật chính thức.
Một chỗ khác cũng hay bị nói quá: tháp của thánh đường được New World Encyclopedia ghi là tháp cổ thứ hai còn dùng liên tục trong thế giới Hồi giáo, nhưng chính nguồn ấy dùng chữ được cho là. Thư viện giữ nguyên mức dè dặt ấy.
IITừ Trạm Lữ Hành Tới Thành Của Sách
Lịch sử Chinguetti là lịch sử của đường buôn và đường hành hương, thịnh khi lạc đà còn đi qua, lặng dần khi đường đổi hướng. Smithsonian ghi dân thành từng tới 20.000 người, nay còn vài nghìn. Các mốc dưới đây ghi việc lập thành, dựng thánh đường và giữ gìn di sản.
- 777Lập thành lần đầuMốc theo New World Encyclopedia và một nguồn nữa. UNESCO không ghi năm này, chỉ ghi các ksar lập từ thế kỷ 11 và 12.
- Thế kỷ 12Những bản chép tay sớm nhấtTheo daftar.afikra.com, bản chép tay cổ nhất còn giữ trong các thư viện của thành có từ thế kỷ này.
- Thế kỷ 13Lập lại thành, dựng thánh đườngThành được lập lại làm đầu mối của nhiều tuyến buôn qua Sahara. Những người lập thành dựng thánh đường Thứ Sáu, New World Encyclopedia ghi vào thế kỷ 13 hoặc 14.
- Thế kỷ 13 tới 17Điểm hẹn hành hươngNgười hành hương Sunni tụ về hằng năm trước khi đi Mecca, theo Smithsonian. Lúc thịnh thành có 30 thư viện, theo daftar.afikra.com.
- Thập niên 1970Trùng tuThánh đường được tu sửa trong một chương trình của UNESCO, theo New World Encyclopedia.
- 1996Di sản Thế giới UNESCOBốn ksar cổ Ouadane, Chinguetti, Tichitt và Oualata được ghi danh theo tiêu chí iii, iv và v.
Nguồn vênh nhau ở mấy chỗ. Năm lập thành: hai nguồn ghi năm 777 rồi lập lại ở thế kỷ 13, trong khi UNESCO chỉ nói bốn ksar lập từ thế kỷ 11 và 12. Niên đại thánh đường: bảng dữ kiện của thư viện ghi thế kỷ 13, New World Encyclopedia ghi thế kỷ 13 hoặc 14.
Vật liệu: New World Encyclopedia và Smithsonian tả tường đá chẻ xếp khan không vữa, còn trang fr.aroundus.com ghi tường đất nện. Ảnh chụp và hai nguồn đầu đều cho thấy đá, thư viện theo đó. Việc vào thăm: fr.aroundus.com nói khách được vào ngoài lúc cầu nguyện, trang roderickphillips.com nói người ngoài đạo không được vào trong. Quý vị nên coi như chỉ được đứng ngoài nhìn, trừ khi người trông coi nói khác.
IIIĐá Chẻ Xếp Khan, Tháp Vuông Và Năm Chóp Hình Trứng
Thánh đường Chinguetti là một công trình trơn một cách cố ý. Không gạch men, không chạm khắc, không vòm. Tường là đá chẻ màu nâu đỏ xếp chồng không vữa, mái bằng gác trên thân gỗ cọ như mọi ngôi nhà trong ksar. Theo New World Encyclopedia, bên trong có một phòng cầu nguyện bốn gian dọc, một sân lộ thiên, và một mihrab hai hốc, tức hốc tường chỉ hướng Mecca.
Phần được nhớ nhất là ngọn tháp vuông. Trên đỉnh tháp có năm chóp bằng đất nặn hình trứng đà điểu, theo Smithsonian. Tạp chí này giải thích: bốn chóp ở bốn góc đánh dấu bốn phương, chóp thứ năm ở giữa, khi nhìn từ phía tây, chỉ trục hướng về Mecca. Trứng đà điểu đặt trên nóc công trình tôn giáo là nếp gặp ở nhiều nơi của Sahara và Tây Phi.
Chinguetti cùng mạng lưới thành thị lữ hành qua sa mạc với Đại thánh đường Djenné và Đại thánh đường Agadez. Hai nơi kia đắp bằng đất và phải trát lại theo mùa. Chinguetti xếp bằng đá khô, là chỗ khác căn bản. Về truyền thống học thuật của Hồi Giáo Tây Bắc Phi, quý vị xem thêm Thánh đường al-Qarawiyyin ở Fès.
Thân vuông bằng đá chẻ xếp khan, cùng chất với tường nhà trong phố cổ. Được cho là tháp cổ thứ hai còn dùng liên tục trong thế giới Hồi giáo, theo New World Encyclopedia.
Năm chóp bằng đất nặn hình trứng đà điểu. Bốn chóp ở bốn góc đỉnh tháp ứng với bốn phương, chóp ở giữa chỉ trục về Mecca khi nhìn từ phía tây, theo Smithsonian.
Bốn gian dọc, mái bằng, không trang trí, hợp với nếp nghiêm cẩn của trường luật Maliki.
Hốc tường chỉ hướng Mecca, ở đây làm thành hai hốc cạnh nhau, một nét ít gặp.
Nằm trong phố cổ quanh thánh đường. Lúc thịnh có 30 thư viện, nay còn 13, trong đó 5 mở cho khách, theo daftar.afikra.com. Thư viện Wenane giữ một bản Qur'an thế kỷ 14.
| Hạng mục | Dữ kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| Niên đại thánh đường | Thế kỷ 13, hoặc 13 tới 14 | New World Encyclopedia |
| Vật liệu | Đá chẻ xếp khan không vữa | New World Encyclopedia, Smithsonian |
| Phòng cầu nguyện | Bốn gian dọc, có sân lộ thiên | New World Encyclopedia |
| Số thư viện | Từng có 30, nay còn 13 | daftar.afikra.com |
| Dân số | Từng 20.000 người, nay vài nghìn | Smithsonian |
IVThế Đất Và Hướng
Người lập Chinguetti chọn chỗ này vì có nước giếng và nằm trên đường lạc đà đi, không vì một phép xem đất nào. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Thánh đường chỉ theo một quy tắc về hướng là qibla, tường có mihrab quay về Kaaba ở Mecca. Từ Chinguetti, tính theo đường tròn lớn, Mecca nằm gần chính đông, hơi chếch về bắc. Đó là số thư viện tự tính từ tọa độ, không phải số đo tại chỗ. Lời Smithsonian rằng đứng từ phía tây nhìn thì chóp hình trứng ở giữa chỉ trục về Mecca khớp với cách tính ấy.
Phần sau đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền người Việt, đặt bên cạnh cho quý vị quen lối ấy tiện so. Hồ sơ UNESCO và các tư liệu về thánh đường không chép gì tương tự.
Nét lớn nhất là ốc đảo giữa cồn cát. Chinguetti nằm trên cao nguyên đá Adrar, bốn bề là cát, và Smithsonian ghi cát đang lấn dần vào phố. Phép xem đất của người Việt hình thành ở xứ nhiều sông nước, nên quen coi nước là thứ chảy lộ trên mặt đất. Ở đây nước nằm dưới đất, trong giếng và dưới gốc chà là. Nếu phải đọc, thì chỗ có mạch nước ngầm giữa vùng khô chính là chỗ khí tụ, và cả thành, cả thánh đường mọc lên đúng trên điểm ấy.
Thứ hai là cát và gió. Sách cũ dặn chọn đất phải tàng phong, tránh nơi gió lùa. Ksar Chinguetti tự làm lấy thế che gió: nhà sát nhà, ngõ hẹp và gấp khúc, tường ngoài gần như không trổ cửa. Thánh đường nằm giữa vòng nhà ấy như giữa một lớp áo. Người dựng ksar làm vậy để chắn cát và nắng, lối Việt gọi tên khác cho cùng một việc.
Thứ ba là ngọn tháp và năm chóp hình trứng. Tháp vuông, thấp, chắc, là dáng Thổ, đứng trên nền đá cũng là Thổ. Năm chóp chia bốn góc và một tâm dễ khiến người Việt nghĩ tới ngũ phương: đông, tây, nam, bắc và trung ương. Đó là một trùng hợp thú vị về con số. Với người Chinguetti, bốn chóp chỉ bốn phương và chóp giữa chỉ về Mecca, không có ý nghĩa ngũ hành nào.
Cuối cùng là hướng. Người lễ quay về gần chính đông, tức quay mặt về phía mặt trời mọc và quay lưng về phía biển cát phía tây. Lối Việt chuộng hướng nam, nên đây là chỗ hai truyền thống đi hai đường. Thư viện ghi để quý vị thấy sự khác nhau, không lấy bên này xét bên kia.
VLễ Nguyện Thứ Sáu Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Thánh đường theo lịch Hồi giáo (Hijri), lịch thuần âm mười hai tháng, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch, nên các lễ lần lượt đi qua mọi mùa của sa mạc. Buổi lễ gắn với tên thánh đường là lễ nguyện chung trưa thứ Sáu. Các nguồn đã mở không ghi một lễ riêng nào của Chinguetti, nên bảng ghi các lễ chung của Hồi Giáo Sunni và mùa hành hương đã làm nên tên tuổi của thành. Bảng không ghi giờ.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Lễ nguyện chung thứ Sáu | Hằng tuần | Buổi lễ có bài giảng, cả cộng đồng phố cổ họp về thánh đường. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, ban đêm lễ nguyện thêm và đọc Kinh Qur'an. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hồi giáo, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Mùa hajj và Eid al-Adha | Lịch Hồi giáo, tháng Dhu al-Hijjah, lễ vào ngày 10 | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca. Từ thế kỷ 13 tới 17, các đoàn hành hương Tây Phi tụ ở Chinguetti rồi lên đường để kịp mùa này, theo Smithsonian. |
| Mawlid | Lịch Hồi giáo, ngày 12 tháng Rabi al-Awwal | Mừng ngày sinh Nhà tiên tri, lễ được nhiều cộng đồng Hồi Giáo Tây Phi và Maghreb giữ. |
Thư viện chưa tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại Chinguetti nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Chinguetti, cao nguyên Adrar, phía đông thị trấn Atar
- Đường tới
- Chinguetti nằm trên cao nguyên Adrar, phía đông thị trấn Atar, miền trung bắc Mauritania. Từ Atar đi đường bộ qua vùng đá và cát. Thánh đường ở giữa khu phố cổ, đi bộ theo các ngõ là tới.
- Toạ độ
- 20.4633, -12.3667
Đây là thánh đường đang dùng của một cộng đồng nhỏ và nghiêm cẩn. Theo roderickphillips.com, người ngoài đạo không được vào trong, nên lệ an toàn nhất là đứng ngoài, nhìn tháp từ ngõ hoặc từ mái nhà được chủ cho lên. Ăn mặc kín tay chân, phụ nữ nên có khăn che tóc khi đi trong phố cổ. Ở các thư viện gia đình, chỉ xem bản chép tay khi chủ nhà mở cho xem, không tự lật trang.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Thứ Sáu Chinguetti
Contribute photos, information or video for Chinguetti MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường chinguetti xây năm nào
Thánh đường do những người lập thành Chinguetti dựng vào thế kỷ 13, có nguồn ghi thế kỷ 13 hoặc 14. Thành được ghi là lập lần đầu năm 777 và lập lại ở thế kỷ 13, còn UNESCO chỉ ghi các ksar cổ của Mauritania lập từ thế kỷ 11 và 12. Thánh đường được trùng tu trong thập niên 1970.
năm chóp hình trứng đà điểu trên tháp chinguetti có ý nghĩa gì
Theo tạp chí Smithsonian, đó là năm chóp bằng đất nặn hình trứng đà điểu: bốn chóp ở bốn góc đỉnh tháp đánh dấu bốn phương, chóp thứ năm ở giữa, khi nhìn từ phía tây, chỉ trục hướng về Mecca. Trứng đà điểu đặt trên nóc công trình tôn giáo là nếp gặp ở nhiều nơi của Sahara và Tây Phi.
chinguetti có phải thành thiêng thứ bảy của hồi giáo không
Đó là lời truyền tụng, không phải giáo lý. Hồi Giáo không có bảng xếp hạng bảy thành thiêng. Danh xưng ấy đến từ việc Chinguetti là nơi người hành hương Tây Phi tụ họp trước khi đi Mecca suốt từ thế kỷ 13 tới 17 và là một trung tâm học thuật có nhiều thư viện bản chép tay.
người ngoài đạo có vào được thánh đường chinguetti không
Nguồn ghi khác nhau. Trang roderickphillips.com nói người ngoài đạo không được vào trong, trang fr.aroundus.com nói khách được vào ngoài lúc cầu nguyện. Quý vị nên coi như chỉ được đứng ngoài nhìn tháp và tường đá, trừ khi người trông coi thánh đường cho phép.
thư viện cổ ở chinguetti còn bao nhiêu
Theo daftar.afikra.com, lúc thịnh thành có 30 thư viện gia đình, nay còn 13, trong đó 5 mở cho khách. Bản chép tay sớm nhất có từ thế kỷ 12, gồm kinh Qur'an và sách khoa học. Smithsonian ghi thư viện Wenane giữ một bản Qur'an thế kỷ 14.