Từ bất cứ góc phố nào trong khu thành cổ Agadez, quý vị ngẩng lên cũng thấy nó: một ngọn tháp màu đất thu nhỏ dần về đỉnh như một kim tự tháp thon, cao vượt hẳn những mái nhà bằng thấp chung quanh. Thân tháp tua tủa những thanh gỗ đâm ngang ra khỏi tường, hàng này nối hàng kia từ chân lên tới ngọn, như một cây xương rồng khổng lồ. Dưới chân tháp, những con ngõ đất quanh co, tiếng gọi cầu nguyện vọng xuống năm lần mỗi ngày trên các mái nhà.
Đó là Đại thánh đường Agadez (Grande Mosquée d'Agadez). Niger là nước mà phần lớn dân theo Hồi Giáo Sunni, và thành Agadez từ thế kỷ 15 và 16 đã là cửa ngõ phía nam của sa mạc Sahara, theo UNESCO. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Niger vì nó là thánh đường ngày thứ Sáu của thành, nơi cả cộng đồng họp lễ chung, và ngọn tháp của nó đã là dấu mốc cho người đi qua sa mạc suốt năm thế kỷ.
IThánh Đường Ngày Thứ Sáu Ở Cửa Ngõ Sa Mạc
Mỗi thành Hồi giáo có nhiều thánh đường nhỏ cho lễ nguyện hằng ngày, nhưng thường chỉ một thánh đường ngày thứ Sáu (Jumaa), nơi cả cộng đồng tụ lại nghe bài giảng và lễ nguyện chung vào trưa thứ Sáu. Ở Agadez, đó là Đại thánh đường. Atlas Obscura ghi nơi này tới nay vẫn là chỗ cầu nguyện ngày thứ Sáu của thành.
Theo UNESCO, khu phố cổ Agadez hình thành trong thế kỷ 15 và 16 và là cửa ngõ vào sa mạc. Africanworldheritagesites ghi các con phố của thành cổ đi theo ranh giới những khu trại đầu tiên của các bộ tộc Tuareg, chia thành mười một khu hình dạng không đều. Đại thánh đường là công trình được nhắc tới nhiều nhất trong mười tám địa điểm chính của khu di sản.
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni. Như mọi thánh đường, nó không có tượng, không có bàn thờ, chỉ có không gian để tín đồ đứng thành hàng cùng hướng về Kaaba ở Mecca mà lễ nguyện. Ngọn tháp, tiếng Ả Rập gọi là minaret, là nơi người gọi cầu nguyện cất tiếng báo năm giờ kinh trong ngày. Tháp không phải vật thờ, nhưng ở nhiều vùng nó thành hình ảnh nhận diện của cả cộng đồng, và ở Agadez điều ấy rõ hơn đâu hết.
Chỗ hay hiểu lầm là tưởng ngọn tháp đứng nguyên từ năm 1515. Theo wondermondo, thánh đường dựng năm 1515 nhưng đã được trùng tu và dựng lại một phần năm 1844. Vả lại, một công trình gạch bùn không thể đứng yên năm trăm năm mà không ai chạm tới: lớp vỏ ngoài phải được trát lại đều đặn, và chính những thanh gỗ chìa ra là để làm việc ấy. Ngọn tháp cổ theo nghĩa hình dáng và nghề thợ được tiếp nối, không theo nghĩa từng viên gạch là gạch thế kỷ 16.
Mọi thánh đường cùng hướng về Kaaba, xin xem bài Masjid al-Haram. Cùng dòng kiến trúc gạch bùn Hồi giáo vùng Sahel, bài Đại thánh đường Djenné đã kể lễ trát bùn của cả thành, bài Thánh đường Larabanga kể một thánh đường làng nhỏ, và bài Đại thánh đường Bobo-Dioulasso kể một thánh đường cùng lối ở Burkina Faso. Djenné nổi ở khối điện lớn, Agadez nổi ở một ngọn tháp đơn độc vươn cao.
IINăm Thế Kỷ Của Một Ngọn Tháp Bùn
Sử thành văn về thánh đường rất ít. Phần lớn điều người ta biết đến từ truyền khẩu của thành và các nguồn đời sau. Các mốc dưới đây ghi theo việc dựng và trùng tu, kèm tên nguồn cho từng mốc, và phân biệt rõ đâu là truyền thuyết.
- Thế kỷ 15 và 16Thành cổ hình thànhUNESCO ghi khu phố cổ Agadez hình thành trong thời này, là cửa ngõ vào sa mạc và nơi giữ nghề xây gạch bùn tinh xảo của vùng Aïr.
- 1515Dựng thánh đườngWondermondo ghi thánh đường dựng năm 1515. Mosqpedia ghi người lập là Zakariya từ Baghdad, thư viện chưa đối chiếu được nguồn khác.
- Truyền thuyếtDựng xong trong một đêmAtlas Obscura chép truyền thuyết kể thánh đường được dựng xong trong một đêm, sau giờ kinh Isha và trước lúc mặt trời mọc.
- 1844Trùng tu và dựng lại một phầnWondermondo ghi năm 1844 thánh đường được trùng tu và dựng lại một phần, trong đó có ngọn tháp. Có nguồn ghi đợt dựng lại kéo tới năm 1847.
- 2013Di sản Thế giới UNESCOTrung tâm lịch sử Agadez, trong đó có Đại thánh đường, được ghi danh theo tiêu chí ii và iii.
Có hai chỗ cần nói thẳng. Thứ nhất là năm dựng lại tháp: wondermondo ghi 1844, một số nguồn ghi đợt dựng lại kéo dài tới 1847. Việc dựng một ngọn tháp bùn cao 27 m mất vài năm là hợp lý, nên hai con số có thể là năm khởi công và năm xong, nhưng các nguồn không nói rõ.
Thứ hai là người lập. Chỉ mosqpedia ghi tên Zakariya từ Baghdad. Wondermondo chép thêm một truyền thuyết rằng thợ xây người Tuareg từng tới Timbuktu (Tombouctou) học cách làm. Thư viện ghi cả hai như lời kể, chưa phải sử liệu đã đối chiếu.
IIIBanco, Giàn Gỗ Và Cầu Thang Trong Lòng Tháp
Vật liệu là banco, theo wondermondo là bùn trộn rơm và sỏi, đóng thành gạch phơi nắng. Ngọn tháp cao 27 m, hình chóp thu nhỏ dần về đỉnh, africanworldheritagesites gọi là tháp hình kim tự tháp. UNESCO gọi đây là công trình gạch bùn cao nhất thế giới. Mặt ngoài tháp tua tủa những thanh gỗ chìa ra, theo wondermondo vừa để giằng thân tháp, vừa làm giàn giáo có sẵn cho thợ trèo lên sửa và trát lại lớp bùn.
Bên trong thân tháp có một cầu thang hẹp dẫn lên đỉnh, theo africanworldheritagesites. Wondermondo ghi khách được phép leo lên. Từ trên cao nhìn xuống là cả thành phố mái bằng, mười một khu nhà xếp theo ranh giới những khu trại xưa. Về phòng lễ nguyện bên dưới, các nguồn đã mở không ghi số đo nên bài không nêu.
Tháp hình chóp bằng gạch bùn, cao vượt mọi mái nhà trong thành, UNESCO gọi là công trình gạch bùn cao nhất thế giới.
Những thanh gỗ đâm ngang ra khỏi thân tháp, vừa giằng tường vừa làm giàn cho thợ sửa, theo wondermondo.
Lối thang hẹp chạy trong lòng tháp lên tới đỉnh, theo africanworldheritagesites. Khách được phép leo, theo wondermondo.
Bùn trộn rơm và sỏi phơi nắng, vật liệu của cả thành cổ, theo wondermondo.
Mười một khu nhà đất mái bằng quanh thánh đường, đường phố theo ranh giới các khu trại Tuareg đầu tiên, theo africanworldheritagesites.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp | 27 m | UNESCO, africanworldheritagesites |
| Năm dựng | 1515 | wondermondo |
| Năm dựng lại một phần | 1844, có nguồn ghi tới 1847 | wondermondo, nguồn khác |
| Số khu trong thành cổ | 11 | africanworldheritagesites |
| Địa điểm chính của khu di sản | 18 | africanworldheritagesites |
IVThế Đất Và Hướng
Đọc phần này, quý vị cần giữ một điều: Hồi Giáo không có phong thủy, và người xây thánh đường Agadez không chọn đất theo phép nào như vậy. Quy tắc duy nhất của mọi thánh đường là hướng qibla, bức tường lễ nguyện quay về Kaaba ở Mecca. Tính theo đường tròn lớn từ Agadez, thư viện tính ra hướng ấy vào khoảng 77 độ, gần chính đông, lệch chút về bắc. Thư viện chưa có bản đo thực địa của thánh đường nên đây chỉ là con số tính, không phải số đo. Những gì viết tiếp là cách người quen phong thủy cổ truyền Việt Nam có thể nhìn nơi này để so sánh, không có trong tư liệu nào của thánh đường.
Nét lớn nhất là đất bằng giữa cát. Agadez nằm trên vùng đất phẳng ở mép nam sa mạc, khối núi Aïr ở phía bắc. Lối Việt gọi đất không núi tựa gần là bình dương, và nói ở đất bình dương thì công trình phải tự làm chỗ giữ khí. Ở đây, cả thành cổ nén chặt thành một khối nhà đất mái bằng, ngõ hẹp, tường sát tường, như một vòng che gió cát cho nhau.
Nét thứ hai là một ngọn cao giữa đất phẳng. Ngọn tháp 27 m vươn lên giữa những mái nhà thấp. Sách xưa của người Việt gọi một khối cao nhọn đứng riêng là văn bút, ngọn bút, và coi là dấu của chữ nghĩa, của sự học. Trùng hợp là thánh đường ngày thứ Sáu cũng là nơi giảng dạy trong cộng đồng Hồi giáo. Thư viện ghi sự trùng hợp ấy như một nhận xét về hình dáng, người xây tháp chỉ muốn tiếng gọi cầu nguyện vang xa.
Nét thứ ba là hành Thổ. Cả tháp là đất, cả thành là đất, và lớp đất ấy phải được đắp lại theo năm tháng. Lối ngũ hành coi hình nhọn là Hỏa, vật liệu đất là Thổ, và Hỏa sinh Thổ. Người Agadez không nghĩ theo lối ấy. Họ trát lại tháp vì mưa gió bào mòn bùn, và thư viện chỉ ghi cách đọc này để quý vị có chỗ đối chiếu.
VLễ Nguyện Thứ Sáu Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Đại thánh đường theo lịch Hồi giáo (Hijri), lịch thuần âm mười hai tháng, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch. Nhịp sống thường nhật của thánh đường là năm giờ kinh mỗi ngày và lễ nguyện chung trưa thứ Sáu, khi cả cộng đồng dồn về. Ngoài ra là các lễ lớn chung của Hồi Giáo Sunni. Các nguồn đã mở không ghi một lễ riêng nào của thánh đường Agadez, nên bảng chỉ ghi các lễ chung. Bảng không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Hằng tuần, thứ Sáu | Lịch tuần | Lễ nguyện chung Jumaa | Thánh đường là nơi họp lễ ngày thứ Sáu của thành, theo Atlas Obscura. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống ban ngày, lễ nguyện và đọc Kinh Qur'an ban đêm. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng kết thúc tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mawlid, mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Lễ được nhiều cộng đồng Hồi Giáo Tây Phi giữ. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Agadez nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Agadez (Vieille ville), Agadez, Niger
- Đường tới
- Thánh đường đứng giữa khu phố cổ Agadez, thành phố Agadez, miền bắc Niger, ở mép nam sa mạc Sahara. Ngọn tháp nhìn thấy từ khắp thành, là chỗ định hướng dễ nhất.
- Toạ độ
- 16.9742, 7.9884
Đây là thánh đường đang có lễ nguyện mỗi ngày. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, che vai và chân, phụ nữ che tóc, bỏ giày trước khi bước vào khu lễ nguyện. Không vào và không leo tháp trong giờ kinh, nhất là trưa thứ Sáu. Cầu thang trong tháp hẹp và tối, quý vị cần cân nhắc sức mình và đi theo người trông coi. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Agadez
Contribute photos, information or video for Agadez MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp thánh đường Agadez cao bao nhiêu
Ngọn tháp cao 27 m, làm bằng gạch bùn phơi nắng. UNESCO gọi đây là công trình gạch bùn cao nhất thế giới. Thân tháp có những thanh gỗ chìa ra làm giàn cho thợ trát lại, bên trong có cầu thang hẹp lên tới đỉnh.
Đại thánh đường Agadez xây năm nào
Theo wondermondo, thánh đường dựng năm 1515 và được trùng tu, dựng lại một phần năm 1844. Một số nguồn ghi đợt dựng lại kéo tới năm 1847. Truyền thuyết kể thánh đường được dựng xong trong một đêm.
Thánh đường Agadez thuộc dòng Hồi giáo nào
Thuộc Hồi Giáo Sunni, là thánh đường ngày thứ Sáu của thành Agadez, nơi cả cộng đồng họp lễ nguyện chung trưa thứ Sáu. Như mọi thánh đường, nơi này không có tượng, tín đồ lễ nguyện hướng về Mecca.
Vì sao thánh đường Agadez có những thanh gỗ chìa ra
Những thanh gỗ vừa giằng thân tháp bằng bùn, vừa làm giàn giáo có sẵn để thợ trèo lên sửa và trát lại lớp vỏ, vì mưa gió bào mòn bùn theo năm tháng. Lối làm này cũng thấy ở nhiều thánh đường gạch bùn khác vùng Sahel.
Phố cổ Agadez được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2013, với tên Trung tâm lịch sử Agadez, theo tiêu chí ii và iii. UNESCO ghi khu phố cổ hình thành trong thế kỷ 15 và 16, là cửa ngõ vào sa mạc Sahara, và Đại thánh đường là công trình tiêu biểu nhất.