Từ bất cứ góc phố nào trong khu thành cổ Agadez, quý vị ngẩng lên cũng thấy nó: một ngọn tháp màu đất thu nhỏ dần về đỉnh như một kim tự tháp thon, cao vượt hẳn những mái nhà bằng thấp chung quanh. Thân tháp tua tủa những thanh gỗ đâm ngang ra khỏi tường, hàng này nối hàng kia từ chân lên tới ngọn, như một cây xương rồng khổng lồ. Dưới chân tháp, những con ngõ đất quanh co, tiếng gọi cầu nguyện vọng xuống năm lần mỗi ngày trên các mái nhà.
Đó là Đại thánh đường Agadez (Grande Mosquée d'Agadez). Niger là nước mà phần lớn dân theo Hồi Giáo Sunni, và thành Agadez từ thế kỷ 15 và 16 đã là cửa ngõ phía nam của sa mạc Sahara, theo UNESCO. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Niger vì nó là thánh đường ngày thứ Sáu của thành, nơi cả cộng đồng họp lễ chung, và ngọn tháp của nó đã là dấu mốc cho người đi qua sa mạc suốt năm thế kỷ.
IThánh Đường Ngày Thứ Sáu Ở Cửa Ngõ Sa Mạc
Mỗi thành Hồi giáo có nhiều thánh đường nhỏ cho lễ nguyện hằng ngày, nhưng thường chỉ một thánh đường ngày thứ Sáu (Jumaa), nơi cả cộng đồng tụ lại nghe bài giảng và lễ nguyện chung vào trưa thứ Sáu. Ở Agadez, đó là Đại thánh đường. Atlas Obscura ghi nơi này tới nay vẫn là chỗ cầu nguyện ngày thứ Sáu của thành.
Theo UNESCO, khu phố cổ Agadez rộng 77,6 ha (khoảng 0,8 km²), hình thành trong thế kỷ 15 và 16 và là cửa ngõ vào sa mạc. Africanworldheritagesites ghi các con phố của thành cổ đi theo ranh giới những khu trại đầu tiên của các bộ tộc Tuareg, chia thành mười một khu hình dạng không đều. Đại thánh đường đứng ngay cạnh Cung điện Quốc vương vùng Aïr (Palais du Sultan de l'Aïr) và là công trình nổi bật nhất trong mười tám địa điểm chính của khu di sản, bên cạnh những ngôi nhà cổ trong đó có ngôi nhà nhà thám hiểm Đức Heinrich Barth từng ở năm 1850.
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni. Như mọi thánh đường, nó không có tượng, không có bàn thờ, chỉ có không gian để tín đồ đứng thành hàng cùng hướng về Kaaba ở Mecca mà lễ nguyện. Ngọn tháp, tiếng Ả Rập gọi là minaret, là nơi người gọi cầu nguyện cất tiếng báo năm giờ kinh trong ngày. Tháp không phải vật thờ, nhưng ở nhiều vùng nó thành hình ảnh nhận diện của cả cộng đồng, và ở Agadez điều ấy rõ hơn đâu hết.
Chỗ hay hiểu lầm là tưởng ngọn tháp đứng nguyên từ năm 1515. Theo wondermondo và khảo cứu của Patrice Cressier cùng Suzanne Bernus, thánh đường được mở rộng với ngọn tháp vào năm 1515 (hoặc khoảng năm 1530) nhưng ngọn tháp cao 27 m hiện nay được dựng lại trong khoảng năm 1844 tới 1847. Vả lại, một công trình gạch bùn không thể đứng yên hàng trăm năm mà không ai chạm tới: lớp vỏ ngoài phải được trát lại đều đặn sau mỗi mùa mưa, và chính mười ba hàng thanh gỗ chìa ra là để làm việc ấy. Ngọn tháp cổ theo nghĩa hình dáng và nghề thợ được tiếp nối, không theo nghĩa từng viên gạch là gạch thế kỷ 16.
Mọi thánh đường cùng hướng về Kaaba, xin xem bài Masjid al-Haram. Cùng dòng kiến trúc gạch bùn Hồi giáo vùng Sahel, bài Đại thánh đường Djenné đã kể lễ trát bùn của cả thành, bài Thánh đường Larabanga kể một thánh đường làng nhỏ, và bài Đại thánh đường Bobo-Dioulasso kể một thánh đường cùng lối ở Burkina Faso. Djenné nổi ở khối điện lớn, Agadez nổi ở một ngọn tháp đơn độc vươn cao.
IINăm Thế Kỷ Của Một Ngọn Tháp Bùn
Sử thành văn về thánh đường không nhiều, nhưng các khảo cứu khảo cổ học của Patrice Cressier và Suzanne Bernus cùng sử truyền khẩu của thành đã phác ra các lớp xây dựng chính. Các mốc dưới đây ghi theo việc dựng và trùng tu, kèm tên nguồn cho từng mốc, và phân biệt rõ đâu là truyền thuyết.
- 1430 - 1449Thành cổ và nền thánh đường đầu tiênTheo UNESCO và khảo cứu của Cressier cùng Bernus, khi định đô ở Agadez và dựng cung điện giữa thế kỷ 15, một thánh đường ngày thứ Sáu đầu tiên chưa có tháp cao đã hình thành tại vị trí này.
- 1515Xây dựng thánh đường và ngọn tháp đầu tiênWondermondo và mosqpedia ghi thánh đường được dựng năm 1515 (có nguồn ghi khoảng năm 1530), gắn với tên tuổi Zakariya từ Baghdad hoặc học giả Imam Bakhili.
- Truyền thuyếtDựng xong trong một đêmAtlas Obscura chép truyền thuyết kể thánh đường được dựng xong chỉ trong một đêm, sau giờ kinh tối Isha và trước lúc mặt trời mọc.
- 1844 - 1847Trùng tu và dựng lại ngọn tháp 27 mWondermondo ghi năm 1844 thánh đường được trùng tu và dựng lại một phần, còn khảo cứu trên Wikipedia tiếng Pháp và tiếng Anh ghi ngọn tháp hình chóp cụt cao 27 m hiện nay hoàn thành vào khoảng năm 1847.
- 2013Di sản Thế giới UNESCOTrung tâm lịch sử Agadez rộng 77,6 ha, lấy Đại thánh đường làm tâm điểm, được ghi danh Di sản Thế giới theo tiêu chí (ii) và (iii).
Có hai chỗ cần nói thẳng. Thứ nhất là năm dựng lại ngọn tháp: wondermondo ghi năm 1844, còn các khảo cứu lịch sử kiến trúc (như bài nghiên cứu của Patrice Cressier và Suzanne Bernus đăng trên Journal des africanistes năm 1984, được dẫn trên Wikipedia tiếng Pháp và tiếng Anh) ghi đợt dựng lại ngọn tháp kéo tới năm 1847. Ở góc đông bắc khuôn viên vẫn còn dấu vết phần chân của một ngọn tháp cũ có trước đợt tái thiết thế kỷ 19.
Thứ hai là người khởi lập thế kỷ 16. Mosqpedia và Wikipedia tiếng Pháp chép truyền thống địa phương gắn công trình năm 1515 (hoặc 1530) với một nhân vật tên Zakariya đến từ Baghdad, người đã truyền dạy cách dựng tháp. Trong khi đó, Wikipedia tiếng Anh nhắc tên học giả Hồi giáo Imam Bakhili (sinh tại vùng đất nay thuộc Algeria). Wondermondo lại chép một truyền thuyết khác rằng thợ xây người Tuareg từng tới Timbuktu (Tombouctou) học nghề. Thư viện ghi đầy đủ các thuyết này để bạn đọc đối chiếu.
IIIBanco, Giàn Gỗ Và Cầu Thang Trong Lòng Tháp
Vật liệu là banco, theo wondermondo là đất sét trộn rơm và sỏi, đóng thành gạch phơi nắng. Ngọn tháp cao 27 m, mặt bằng hình vuông thu nhỏ dần lên đỉnh như một kim tự tháp cụt, UNESCO gọi là công trình gạch bùn cao nhất thế giới. Bốn mặt ngoài của tháp có mười ba hàng thanh gỗ cọ doum (gọi là toron) đâm ngang ra khỏi tường, theo wondermondo và Wikipedia tiếng Pháp vừa để giằng kết cấu thân tháp, vừa làm giàn giáo cố định cho thợ trèo lên trát lại lớp bùn sau những trận mưa mùa hạ.
Bên trong thân tháp có một cầu thang hẹp dẫn lên sân thượng trên đỉnh, theo africanworldheritagesites. Từ trên đỉnh nhìn xuống là toàn cảnh thành phố mái bằng với mười một khu phố cổ xếp theo ranh giới những khu trại Tuareg xưa. Bên dưới chân tháp là khu phòng lễ nguyện và sân trong có tổng diện tích khoảng 5.600 m² theo mosqpedia, gồm phòng lễ nguyện cũ ở phía bắc và các dãy mở rộng có mái phẳng đỡ bằng hàng cột đất trát bùn.
Tháp hình chóp cụt bằng gạch bùn cao 27 m, vượt lên trên mọi mái nhà trong thành, được UNESCO ghi nhận là công trình gạch bùn cao nhất thế giới.
Mười ba hàng thanh gỗ đâm ngang ra khỏi bốn mặt tháp, vừa giằng tường vừa làm giàn giáo cố định cho thợ trát lại bùn, theo wondermondo và Wikipedia tiếng Pháp.
Lối thang hẹp chạy xoắn trong lòng tháp lên tới sân đỉnh, theo africanworldheritagesites.
Quần thể thánh đường rộng khoảng 5.600 m² theo mosqpedia, xây bằng gạch đất sét trộn rơm và sỏi phơi nắng (banco).
Mười một khu nhà đất mái bằng rộng 77,6 ha quanh thánh đường và Cung điện Quốc vương vùng Aïr, đường phố theo ranh giới các khu trại Tuareg đầu tiên, theo UNESCO và africanworldheritagesites.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp | 27 m | UNESCO, africanworldheritagesites |
| Số hàng thanh gỗ trên thân tháp | 13 hàng | Wikipedia tiếng Pháp (dẫn Cressier & Bernus) |
| Diện tích khuôn viên thánh đường | Khoảng 5.600 m² | mosqpedia |
| Năm dựng và dựng lại tháp | 1515, dựng lại năm 1844 tới 1847 | wondermondo, Cressier & Bernus |
| Diện tích khu di sản phố cổ Agadez | 77,6 ha (khoảng 0,8 km²), 11 khu phố, 18 điểm di sản chính | UNESCO, africanworldheritagesites |
IVThế Đất Và Hướng
Đọc phần này, quý vị cần giữ một điều: Hồi Giáo không có phong thủy, và người xây thánh đường Agadez không chọn đất theo phép nào như vậy. Quy tắc duy nhất của mọi thánh đường là hướng qibla, bức tường lễ nguyện quay về Kaaba ở Mecca. Tính theo đường tròn lớn từ Agadez, thư viện tính ra hướng ấy vào khoảng 77 độ, gần chính đông, lệch chút về bắc. Thư viện chưa có bản đo thực địa của thánh đường nên đây chỉ là con số tính, không phải số đo. Những gì viết tiếp là cách người quen phong thủy cổ truyền Việt Nam có thể nhìn nơi này để so sánh, không có trong tư liệu nào của thánh đường.
Nét lớn nhất là đất bằng giữa cát. Agadez nằm trên vùng đất phẳng ở mép nam sa mạc, khối núi Aïr ở phía bắc. Lối Việt gọi đất không núi tựa gần là bình dương, và nói ở đất bình dương thì công trình phải tự làm chỗ giữ khí. Ở đây, cả thành cổ nén chặt thành một khối nhà đất mái bằng, ngõ hẹp, tường sát tường, như một vòng che gió cát cho nhau.
Nét thứ hai là một ngọn cao giữa đất phẳng. Ngọn tháp 27 m vươn lên giữa những mái nhà thấp. Sách xưa của người Việt gọi một khối cao nhọn đứng riêng là văn bút, ngọn bút, và coi là dấu của chữ nghĩa, của sự học. Trùng hợp là thánh đường ngày thứ Sáu cũng là nơi giảng dạy trong cộng đồng Hồi giáo. Thư viện ghi sự trùng hợp ấy như một nhận xét về hình dáng, người xây tháp chỉ muốn tiếng gọi cầu nguyện vang xa.
Nét thứ ba là hành Thổ. Cả tháp là đất, cả thành là đất, và lớp đất ấy phải được đắp lại theo năm tháng. Lối ngũ hành coi hình nhọn là Hỏa, vật liệu đất là Thổ, và Hỏa sinh Thổ. Người Agadez không nghĩ theo lối ấy. Họ trát lại tháp vì mưa gió bào mòn bùn, và thư viện chỉ ghi cách đọc này để quý vị có chỗ đối chiếu.
VLễ Nguyện Thứ Sáu Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Đại thánh đường theo lịch Hồi giáo (Hijri), lịch thuần âm mười hai tháng, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch. Nhịp sống thường nhật của thánh đường là năm giờ kinh mỗi ngày và lễ nguyện chung trưa thứ Sáu, khi cả cộng đồng dồn về. Ngoài ra là các lễ lớn chung của Hồi Giáo Sunni. Các nguồn đã mở không ghi một lễ riêng nào của thánh đường Agadez, nên bảng chỉ ghi các lễ chung. Bảng không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Hằng tuần, thứ Sáu | Lịch tuần | Lễ nguyện chung Jumaa | Thánh đường là nơi họp lễ ngày thứ Sáu của thành, theo Atlas Obscura. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống ban ngày, lễ nguyện và đọc Kinh Qur'an ban đêm. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng kết thúc tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mawlid, mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Lễ được nhiều cộng đồng Hồi Giáo Tây Phi giữ. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Agadez nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Agadez (Vieille ville), Agadez, Niger
- Đường tới
- Thánh đường đứng giữa khu phố cổ Agadez, thành phố Agadez, miền bắc Niger, ở mép nam sa mạc Sahara. Ngọn tháp nhìn thấy từ khắp thành, là chỗ định hướng dễ nhất.
- Toạ độ
- 16.9742, 7.9884
Đây là thánh đường đang có lễ nguyện mỗi ngày. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, che vai và chân, phụ nữ che tóc, bỏ giày trước khi bước vào khu lễ nguyện. Không vào và không leo tháp trong giờ kinh, nhất là trưa thứ Sáu. Cầu thang trong tháp hẹp và tối, quý vị cần cân nhắc sức mình và đi theo người trông coi. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Agadez
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp thánh đường Agadez cao bao nhiêu
Ngọn tháp cao 27 m, làm bằng gạch bùn phơi nắng (banco). UNESCO gọi đây là công trình gạch bùn cao nhất thế giới. Thân tháp có 13 hàng thanh gỗ cọ doum chìa ra làm giàn giáo cố định cho thợ trát lại bùn, bên trong có cầu thang hẹp lên tới đỉnh.
Đại thánh đường Agadez xây năm nào
Nền thánh đường đầu tiên hình thành từ thế kỷ 15 khi định đô ở Agadez. Theo wondermondo và mosqpedia, thánh đường có tháp được dựng năm 1515 (có nguồn ghi khoảng 1530) và được trùng tu, dựng lại ngọn tháp 27 m hiện nay trong giai đoạn 1844 tới 1847.
Thánh đường Agadez thuộc dòng Hồi giáo nào
Thuộc Hồi Giáo Sunni, là thánh đường ngày thứ Sáu của thành Agadez, nơi cả cộng đồng họp lễ nguyện chung trưa thứ Sáu trên khuôn viên rộng khoảng 5.600 m². Như mọi thánh đường, nơi này không có tượng, tín đồ lễ nguyện hướng về Mecca.
Vì sao thánh đường Agadez có những thanh gỗ chìa ra
Mười ba hàng thanh gỗ vừa giằng thân tháp bằng bùn, vừa làm giàn giáo cố định để thợ trèo lên sửa và trát lại lớp vỏ sau mùa mưa, vì mưa gió bào mòn bùn theo năm tháng. Lối làm này cũng thấy ở nhiều thánh đường gạch bùn khác vùng Sahel.
Phố cổ Agadez được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2013, với tên Trung tâm lịch sử Agadez (rộng 77,6 ha, gồm 11 khu phố cổ), theo tiêu chí (ii) và (iii). UNESCO ghi khu phố cổ hình thành trong thế kỷ 15 và 16, là cửa ngõ vào sa mạc Sahara, và Đại thánh đường là công trình tiêu biểu nhất.