Chợ Trung tâm của N'Djamena (Grand Marché) ồn và bụi: hàng vải, hàng gia vị, xe máy chen nhau dưới nắng Sahel. Ngay bên kia đường là một khoảng sân rộng lặng hẳn đi, và trên nền trời nhạt màu vươn lên những ngọn tháp cao, mảnh. Tới buổi cầu nguyện, tiếng gọi từ loa trên tháp phủ xuống cả khu chợ, người bán hàng gấp sạp, dòng áo dài lặng lẽ sang đường.
Đây là Đại thánh đường N'Djamena, thánh đường lớn giữa thủ đô nước Tchad (Chad), xây trong thập niên 1970. Tchad nằm vắt từ sa mạc Sahara xuống vùng xa van, theo các số liệu phổ thông thì hơn nửa dân số theo Hồi giáo, phần còn lại phần đông theo Kitô giáo và các tín ngưỡng bản địa. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Tchad vì đây là chỗ người Hồi giáo từ mọi miền về thủ đô cùng đứng lễ thứ Sáu, lại kèm thư viện, giảng đường và lớp dạy giáo lý.
IThánh Đường Thứ Sáu Của Một Thủ Đô Miền Sahel
Người Hồi giáo phân biệt nơi cầu nguyện hằng ngày của một khu phố với thánh đường Thứ Sáu, nơi cả cộng đồng dồn về trưa thứ Sáu để nghe giảng và đứng lễ chung. Đại thánh đường N'Djamena thuộc loại thứ hai. Các tên tiếng Anh và tiếng Pháp mà nguồn dùng đều nói đúng điều ấy: N'Djamena Grand Mosque, Grande Mosquée de N'Djaména, có nơi gọi N'Djamena Central Mosque, thánh đường trung tâm. Trang evendo.com xếp nó vào số những thánh đường lớn nhất nước.
Chỗ đặt cũng nói lên vai trò. Thánh đường nằm ngay khu trung tâm, đối diện Chợ Trung tâm, tức là đúng nơi người từ các miền của Tchad gặp nhau để buôn bán. Ở các đô thị Hồi giáo từ Bắc Phi tới Sahel, chợ lớn và thánh đường lớn đứng cạnh nhau là nếp quen từ nhiều thế kỷ: người ta đi chợ rồi sang lễ, lễ xong lại về chợ.
Hồi giáo thờ một Thượng Đế duy nhất, tiếng Ả Rập gọi là Allah, và nhận Muhammad là vị sứ giả sau cùng. Trong thánh đường không có tượng, không có tranh người hay vật, không có bàn thờ. Thứ duy nhất định hướng cho cả gian là mihrab, hốc tường chỉ về Kaaba ở Mecca. Tín đồ cầu nguyện năm lần mỗi ngày, và buổi trưa thứ Sáu, Jumu'ah, là buổi bắt buộc đứng chung với cộng đồng đối với nam giới trưởng thành.
Ngọn tháp cao bên thánh đường là tháp gọi cầu nguyện, sách báo quen gọi minaret. Xưa người xướng leo lên tháp cất tiếng, nay tiếng gọi phát qua loa, và trang petitfute.co.uk ghi đúng như vậy ở N'Djamena.
Về phái và trường luật, cần nói thẳng chỗ thiếu. Hiểu biết chung về Tchad là người Hồi giáo ở đây phần lớn theo Sunni, theo trường luật Maliki như phần nhiều Bắc Phi và Tây Phi, và có ảnh hưởng của dòng tu Sufi Tijaniyya. Nhưng trong các nguồn thư viện mở được, không nguồn nào ghi riêng thánh đường này theo phái nào hay trường luật nào. Bài vì thế chỉ chép hiểu biết chung ấy như bối cảnh của cả nước, không gán cho riêng thánh đường.
Cũng theo các sách sử phổ thông về vùng hồ Tchad, đạo Hồi tới miền này từ rất sớm, vào khoảng thế kỷ 11, theo các đường buôn xuyên Sahara. Câu ấy là bối cảnh chung, không lấy từ nguồn nào viết riêng về thánh đường.
Vì mang chữ đại thánh đường và đứng giữa một thành phố miền Sahel, nơi này dễ bị tưởng là công trình cổ bằng đất như các thánh đường nổi tiếng của vùng. Không phải. Đây là công trình của thế kỷ 20, xây trong thập niên 1970. Một trang tra cứu, aroundus.com, ghi niên đại cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20, con số ấy lệch hẳn với năm nguồn còn lại và thư viện không dùng.
Một trang khác, kupi.com, viết rằng thánh đường dựng trên nền móng công trình của nền văn minh Sao cổ, lớp cư dân xưa của vùng hồ Tchad. Chỉ một nguồn nói vậy, không kèm bằng chứng khảo cổ, nên thư viện chép lại như một lời kể chứ không coi là điều đã rõ.
Trong thư viện, miền Sahel đã có hai thánh đường đất theo lối cổ là Đại thánh đường Agadez ở Niger và Đại thánh đường Djenné ở Mali. N'Djamena thuộc một lớp khác hẳn: thánh đường đô thị thế kỷ 20, gần với Thánh đường Quốc gia Abuja của Nigeria hơn là với hai công trình đất kia.
IIMột Công Trình Của Thập Niên 1970
Lịch sử thành văn của thánh đường rất ngắn, và phần thư viện mở được còn ngắn hơn. Không có trang chính thức nào của thánh đường, không có hồ sơ di sản, chỉ có mấy trang hướng dẫn du lịch, mỗi trang vài dòng. Các mốc dưới đây vì thế thưa, mốc nào cũng ghi kèm nguồn, và chỗ các nguồn không khớp nhau được đưa xuống hộp sử liệu.
- Khoảng thế kỷ 11Đạo Hồi tới vùng hồ TchadTheo các sách sử phổ thông, đạo Hồi theo đường buôn xuyên Sahara vào miền quanh hồ Tchad từ khoảng thế kỷ này. Đây là bối cảnh chung của xứ sở, không phải mốc của riêng thánh đường.
- Đầu thế kỷ 20Thành phố bên sông Chari hình thànhThành phố nay là N'Djamena lớn lên bên bờ sông Chari từ đầu thế kỷ 20. Khu chợ trung tâm thành hình cùng thành phố, và thánh đường về sau được đặt ngay đối diện khu chợ ấy.
- Thập niên 1970Xây thánh đườngBa nguồn (petitfute.co.uk, voyagetchad.com, sevencontinentslater.com) ghi thánh đường xây trong thập niên 1970. Sevencontinentslater.com ghi công trình xây bằng tiền tài trợ từ nước ngoài.
- 1978Hoàn thành theo hai nguồnKupi.com và evendo.com cùng ghi năm 1978. Hai cách ghi không trái nhau: 1978 nằm trong thập niên 1970 và có thể là năm xong việc.
- Về sauThư viện, giảng đường và lớp giáo lýEvendo.com ghi trong khuôn viên có thư viện, giảng đường và trường dạy giáo lý Hồi giáo. Nguồn không ghi các phần này dựng cùng lúc với gian cầu nguyện hay thêm vào sau.
Ba chỗ nguồn vênh nhau, thư viện ghi cả ra. Năm xây: năm 1978 theo kupi.com và evendo.com, thập niên 1970 theo ba nguồn khác, còn aroundus.com ghi cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20 là sai rõ. Trường niên đại của bài vì vậy ghi thập niên 1970, kèm chú năm 1978.
Người xây: kupi.com viết công trình do chính quyền Pháp dựng năm 1978. Hai vế ấy không khớp niên đại với nhau, nên thư viện không dùng, và chỉ giữ điều mà nguồn khác ghi: tiền xây là tiền tài trợ từ nước ngoài.
Vị trí trên bản đồ: tọa độ của aroundus.com (12,1104 độ Bắc, 15,0509 độ Đông) khớp với mã vị trí trên kupi.com và evendo.com, còn tọa độ của petitfute.co.uk lệch khoảng 300 mét. Thư viện theo nhóm thứ nhất.
IIITháp Cao Mảnh, Sân Rộng Và Hàng Cột
Các nguồn tả kiến trúc bằng những chữ rất chung. Kupi.com gọi là lối Hồi giáo hiện đại, evendo.com nói có sự kết hợp giữa lối Hồi giáo và lối bản địa, còn petitfute.co.uk thì nhận xét thẳng rằng kiến trúc không có gì đặc sắc. Ba nhận xét ấy không hẳn trái nhau. Đây không phải một kiệt tác để ngắm như các thánh đường cổ, mà là một công trình làm ra để dùng: đủ rộng cho mấy nghìn người, đủ cao để từ khu chợ nhìn thấy.
Thứ nhận ra từ xa là tháp gọi cầu nguyện. Voyagetchad.com tả tháp cao, mảnh, nổi trên nền trời khu trung tâm. Bên dưới là một sân rộng có hàng cột theo kupi.com, rồi tới gian cầu nguyện lớn. Trang này còn ghi một chi tiết nhỏ mà đáng nhớ: dọc tường có những kệ gắn sẵn để kinh sách, cho thấy đây là chỗ người ta ngồi lại đọc chứ không chỉ ghé vào rồi đi.
Thư viện không tìm được nguồn nào ghi chiều cao tháp, kích thước sân, vật liệu hay tên người thiết kế. Bài để trống những chỗ ấy.
Cao, mảnh, là điểm mốc của khu trung tâm. Số tháp các nguồn ghi khác nhau: hai theo kupi.com, một tháp nổi bật theo sevencontinentslater.com, các nguồn còn lại chỉ viết số nhiều.
Khoảng sân rộng trước gian cầu nguyện, có hàng cột theo kupi.com. Ngày lễ lớn, sân là chỗ đứng thêm khi gian trong đã kín.
Gian lớn, chứa khoảng 4.000 tín đồ theo voyagetchad.com. Tường có kệ để kinh sách theo kupi.com.
Theo evendo.com, khuôn viên có thư viện, giảng đường và trường dạy giáo lý Hồi giáo. Biển chỉ dẫn chủ yếu bằng tiếng Pháp và tiếng Ả Rập, hai thứ tiếng dùng chung của Tchad.
| Hạng mục | Nguồn ghi gì | Nguồn |
|---|---|---|
| Niên đại | Thập niên 1970, hai nguồn ghi 1978 | petitfute, voyagetchad, sevencontinentslater, kupi, evendo |
| Sức chứa | Tới 4.000 tín đồ | voyagetchad.com |
| Số tháp | Hai, hoặc một tháp nổi bật | kupi.com ghi hai, sevencontinentslater.com ghi một |
| Lối kiến trúc | Hồi giáo hiện đại, có nét bản địa | kupi.com, evendo.com |
| Phần phụ | Thư viện, giảng đường, lớp giáo lý | evendo.com |
| Chiều cao tháp, kích thước sân | Không nguồn nào ghi | thư viện để trống |
IVThế Đất Và Hướng
Một thánh đường chỉ hỏi một câu về hướng: Mecca ở phía nào. Hồi Giáo không dạy phong thủy, không tìm long mạch, không chọn đất theo núi sông. Quy tắc của đạo ấy là qibla, tức gian cầu nguyện và hốc mihrab phải quay về Kaaba. Từ N'Djamena, Mecca nằm về phía đông đông bắc. Thư viện tự tính theo đường tròn lớn từ tọa độ của thánh đường thì ra khoảng 65 độ kể từ hướng bắc. Xin lưu ý đó là số tính trên giấy, không phải số đo tại chỗ, và không nguồn nào thư viện mở được ghi hướng thật của công trình. Còn mấy đoạn sau đây thuộc về một truyền thống khác hẳn: lối xem đất của người Việt xưa, được thư viện mượn để nhìn thử một thành phố bên sông Chari, cho quý vị quen lối ấy có cái để so. Người dựng thánh đường không nghĩ theo cách này, và tư liệu về nơi ấy không chép điều nào như thế.
Nhìn bằng con mắt xem đất, điều đầu tiên là chỗ hai sông gặp nhau. N'Djamena nằm ở bờ đông sông Chari, gần nơi sông Logone nhập vào, rồi dòng nước chung chảy lên tây bắc đổ vào hồ Tchad. Sách địa lý cổ của người Việt gọi chỗ hai dòng hợp lại là thủy hội, nước về một mối, và coi đó là nơi người và của cùng tụ. Một thành phố chợ mọc lên đúng chỗ ấy thì người xem đất không lấy làm lạ. Thánh đường đứng trong khu trung tâm, lùi vào khỏi bờ sông, tức ở phần đất mà sông ôm phía tây và phía nam.
Thứ hai là đất bằng. Quanh N'Djamena không có núi, chỉ có đồng bằng ngập lũ của hai con sông trải ra tới chân trời. Phép cổ gọi vùng như vậy là bình dương, và dạy rằng ở đất bằng thì chỗ nhô lên một chút đã là núi. Giữa một khu phố nhà thấp, những ngọn tháp gọi cầu nguyện là vật cao nhất, giữ vai ngọn núi nhỏ mà cả khu nhìn về. Cái lý thật của tháp thì giản dị hơn nhiều: phải cao thì tiếng gọi mới đi xa.
Thứ ba là chợ trước mặt. Lối Việt xưa thường đặt đình chùa lùi khỏi chỗ buôn bán, có sân, có cổng, có cây che. Ở đây thánh đường nhìn thẳng sang chợ lớn nhất thành phố. Người xem đất sẽ gọi khu chợ là minh đường động, chỗ khí người qua lại không dứt, còn khoảng sân có hàng cột là lớp đệm cho cái động ấy lắng xuống trước khi vào gian cầu nguyện. Thư viện ghi chỗ khác nhau giữa hai nếp đặt nơi thờ, không xếp nếp nào hơn.
Sau cùng là hướng đông đông bắc. Người cầu nguyện ở đây quay mặt về phía mặt trời mọc chếch lên bắc. Lối Việt chuộng hướng nam cho nhà ở và đình chùa vì gió mát, còn hướng đông thì coi là hướng sinh, hướng của buổi sớm. Hai cách chọn hướng không cùng một gốc. Một bên nhìn về một điểm thiêng duy nhất trên mặt đất, một bên nhìn theo gió và nắng của chính mảnh đất mình đứng.
VLễ Thứ Sáu Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Thánh đường theo lịch Hồi giáo, còn gọi lịch Hijri, một thứ lịch thuần theo trăng, mỗi năm ngắn hơn dương lịch chừng mười một ngày, nên các lễ cứ lùi dần qua các mùa. Thư viện không tìm được nguồn nào ghi lịch lễ riêng của thánh đường này. Bảng dưới là lịch chung của người Hồi giáo, cộng với một chi tiết mà kupi.com có ghi: khách tham quan có thể bị hạn chế vào buổi lễ thứ Sáu và các ngày lễ lớn, tức là những dịp ấy thánh đường đông nhất. Bảng chỉ ghi ngày.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mỗi thứ Sáu | Lịch tuần | Jumu'ah, lễ nguyện chung | Buổi đông nhất trong tuần. Tín đồ nghe bài giảng rồi đứng lễ chung, khu chợ đối diện vắng hẳn trong lúc ấy. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay | Nhịn ăn uống từ rạng đông tới lúc mặt trời lặn, tối về thánh đường cầu nguyện và nghe đọc kinh Qur'an. |
| 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo | Eid al-Fitr | Lễ mừng hết tháng chay, mở đầu bằng buổi lễ nguyện chung buổi sáng. |
| 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo | Eid al-Adha, vùng Sahel quen gọi Tabaski | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca, nhớ lòng vâng phục của tổ phụ Ibrahim. |
| 12 tháng Rabi al-Awwal | Lịch Hồi giáo | Mawlid | Ngày nhớ sự ra đời của Nhà tiên tri Muhammad, một lễ quen thuộc ở nhiều cộng đồng Hồi giáo miền Sahel. |
Thư viện không tìm được nguồn nào về người Việt sinh sống hay hành lễ tại thánh đường này nên không viết phần kiều bào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Trung tâm thành phố N'Djamena, đối diện Chợ Trung tâm (Grand Marché), quận 4 (mã Plus Code 4362+5F)
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở trung tâm N'Djamena, đối diện Chợ Trung tâm (Grand Marché). Từ bất cứ đâu trong thành phố, hỏi đường tới chợ lớn là tới, các ngọn tháp hiện ra ngay bên kia đường.
- Toạ độ
- 12.1104, 15.0509
Đây là thánh đường đang dùng hằng ngày. Theo petitfute.co.uk, người ngoài đạo vào được khi không có buổi cầu nguyện và phải được imam cho phép. Phụ nữ mặc váy dài và trùm khăn, nam nữ đều ăn mặc kín đáo như evendo.com dặn. Kupi.com ghi khách có thể bị hạn chế vào trưa thứ Sáu và các ngày lễ lớn. Theo lệ chung của mọi thánh đường, quý vị bỏ giày trước khi vào gian cầu nguyện và không đi ngang trước mặt người đang lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường N'Djamena
Contribute photos, information or video for N'Djamena Grand MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đại thánh đường N'Djamena xây năm nào
Thánh đường xây trong thập niên 1970. Hai trang kupi.com và evendo.com ghi cụ thể năm 1978, ba trang khác chỉ ghi thập niên 1970, hai cách ghi không trái nhau. Một trang tra cứu ghi cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20, con số ấy lệch hẳn các nguồn còn lại và thư viện không dùng.
Đại thánh đường N'Djamena nằm ở đâu
Ở trung tâm thủ đô N'Djamena của Tchad, ngay đối diện Chợ Trung tâm mà người địa phương gọi là Grand Marché. Tọa độ theo aroundus.com là khoảng 12,1104 độ Bắc và 15,0509 độ Đông. Thành phố nằm bên bờ đông sông Chari, gần chỗ sông Logone nhập vào.
Thánh đường N'Djamena thuộc phái Hồi giáo nào
Các nguồn thư viện mở được không ghi phái hay trường luật riêng của thánh đường. Hiểu biết chung là người Hồi giáo ở Tchad phần lớn theo Sunni, trường luật Maliki, có ảnh hưởng của dòng Sufi Tijaniyya. Thư viện chỉ chép điều ấy như bối cảnh cả nước, không gán cho riêng thánh đường.
Người ngoài đạo có vào thăm Đại thánh đường N'Djamena được không
Theo petitfute.co.uk thì được, với điều kiện không đúng lúc cầu nguyện và có phép của imam. Phụ nữ phải mặc váy dài và trùm khăn. Kupi.com ghi thêm rằng trưa thứ Sáu và các ngày lễ lớn khách tham quan có thể bị hạn chế vì thánh đường rất đông tín đồ.
Đại thánh đường N'Djamena chứa được bao nhiêu người
Trang voyagetchad.com ghi thánh đường chứa tới 4.000 tín đồ, và evendo.com xếp nó vào số những thánh đường lớn nhất nước Tchad. Ngoài gian cầu nguyện và sân, khuôn viên còn có thư viện, giảng đường và trường dạy giáo lý Hồi giáo. Thư viện chưa tìm được số đo diện tích hay chiều cao tháp.