Vượt qua cây cầu bắc ngang dòng sông Tích lững lờ trôi ở phía tây thành cổ Sơn Tây, quý vị sẽ bước vào một vùng bán sơn địa xanh thẫm bóng cây, nơi một quả đồi đá ong thấp mang dáng hình con rùa lớn vươn đầu về hướng mặt trời mọc. Trên lưng gò đồi rộng hơn hai nghìn mét vuông ấy, giữa rừng lim xanh cổ thụ gồm 245 gốc cây hàng trăm năm tuổi rợp bóng bốn mùa, một quần thể kiến trúc xây bằng đá ong đỏ sậm kết hợp khung gỗ lim trầm mặc hiện ra với cổng Nghi môn uy nghiêm và đôi gác chuông, gác trống hai tầng tám mái đao cong vút.
Đó là Đền Và, tên chữ Hán là Đông Cung hay Vân Già Đông Trấn Cung, ngôi đền giữ phương Đông trong hệ thống Tứ cung xứ Đoài phụng thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thần đứng đầu Tứ Bất Tử trong tâm thức dân gian Việt Nam. Không chỉ lưu giữ những lớp kiến trúc từ thời Mạc, thời Lê Trung hưng đến triều Nguyễn, Đền Và còn là tâm điểm của đại lễ rước kiệu Long ngai vượt sông Hồng sang đất Vĩnh Tường cứ ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, gắn kết hàng vạn cư dân đôi bờ sông Cái trong mạch nguồn thờ phụng vị Thánh tổ trị thủy và dựng nước.
ITam Vị Đức Thánh Tản Viên Và Vị Thế Đông Cung Trong Tứ Cung Xứ Đoài
Đền Và thuộc truyền thống Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và Thần linh bản địa (Thờ cúng Tổ tiên) của người Việt cổ vùng chân núi Ba Vì. Đối tượng phụng thờ tối cao tại Thượng cung Đền Và là Tam vị Đức Thánh Tản Viên (tôn hiệu trong các đạo sắc phong là Tản Viên Sơn Tam vị Quốc Chúa Đại Vương Thượng Đẳng Thần), đứng đầu là Tản Viên Sơn Thánh (tức Sơn Tinh, tên húy theo ngọc phả là Nguyễn Tuấn), cùng hai người em con chú ruột là Cao Sơn Đại Vương (Nguyễn Sùng) và Quý Minh Đại Vương (Nguyễn Hiển). Phía sau Thượng cung là tòa Hậu cung bảy gian thờ Thánh mẫu Đinh Thị Đen (thân mẫu của Đức Thánh Tản Viên), còn ở không gian Tiền tế phối thờ Tứ vị Hồng Nương (bốn cô gái đồng trinh thôn Vân Già từng cắt cỏ, chăn trâu và dâng hầu Đức Thánh khi Ngài dừng chân tại đồi Lim).
Về địa danh Vân Già (雲遮, âm Nôm đọc chệch thành Vân Gia rồi gọi tắt là Và), ngọc phả và văn bia tại đền chép rằng: thuở xưa, sau khi được gậy thần và sách ước, Đức Thánh Tản Viên thường tuần du khắp vùng núi Tản sông Đà để dạy dân trị thủy, gieo trồng lúa nước, săn bắn và dệt vải. Một lần Ngài đi từ núi Ba Vì về phía đông tới gò đồi lim xanh ven bờ sông Tích, thấy cảnh sắc thanh u, địa thế như rùa thần chầu về phương mặt trời mọc liền dừng chân nghỉ ngơi. Đúng lúc ấy, trên bầu trời bỗng xuất hiện một đám mây ngũ sắc lớn bay tới che rợp cả đỉnh đồi như chiếc lọng trời hộ vệ. Từ điềm lành mây lành che phủ (Vân Già) ấy, Ngài cho lập hành cung hướng về phương Đông, nhân dân quanh vùng từ đó gọi mảnh đất này là thôn Vân Già và gọi ngôi đền trên đồi lim là Đền Và.
Trong cấu trúc không gian thiêng của vùng văn hóa xứ Đoài quanh ngọn núi Tổ Ba Vì, Đền Và giữ vai trò là Đông Cung (Cung trấn phương Đông) trong hệ thống Tứ cung bốn phương trời đất. Triết lý lập Tứ cung phản ánh vũ trụ quan nông nghiệp cổ truyền của người Việt: ngọn núi Tản Viên ba đỉnh cao vút ở giữa là trục vũ trụ nối trời với đất, còn bốn ngôi đền lớn bao quanh bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc là bốn hành cung nơi Đức Thánh Tản ngự trị để ban phát sinh khí, che chở cho muôn dân khỏi nạn hồng thủy và ngoại xâm. Tại Đông Cung Đền Và, phương Đông thuộc quẻ Chấn, hành Mộc, ứng với mùa xuân và bình minh sinh sôi, lại nằm ngay giữa rừng lim xanh cổ thụ đại ngàn (cũng thuộc hành Mộc), tạo nên sự tương ứng trọn vẹn giữa phương vị, ngũ hành và cảnh quan tự nhiên.
Khi khảo cứu danh mục bốn ngôi đền hợp thành Tứ cung xứ Đoài trong các nguồn thư tịch Hán Nôm và địa chí dân gian vùng Sơn Tây, Phú Thọ, thư viện ghi nhận hai cách định danh truyền thống có sự khác biệt ở cung phương Bắc và phương Tây, nên chép rõ cả hai để quý vị đối chiếu. Theo cách phân định thứ nhất phổ biến trong hồ sơ di sản quốc gia và truyền thống lễ hội vùng Sơn Tây, Thanh Thủy: Đông Cung là Đền Và (phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội), Nam Cung là Đền Lăng Sương (xã Tu Vũ, huyện Thanh Thủy cũ, tỉnh Phú Thọ, nơi Thánh mẫu Đinh Thị Đen sinh hạ Đức Thánh Tản), Tây Cung là Đền Hạ (cùng cụm Đền Trung ở chân núi phía tây thuộc xã Minh Quang, huyện Ba Vì cũ, thành phố Hà Nội), và Bắc Cung là Đền Thượng trên đỉnh núi Tản Viên Ba Vì. Trong khi đó, theo cách phân định thứ hai lưu truyền ở một số làng xã phía đông bắc chân núi Ba Vì, Đông Cung vẫn là Đền Và và Nam Cung vẫn là Đền Lăng Sương, nhưng Tây Cung được tính là cụm đền trên sườn núi Ba Vì (hoặc đền Măng Sơn), còn Bắc Cung là ngôi đền trấn giữ bờ nam sông Hồng nhìn sang đất Vĩnh Tường. Dù theo cách gọi nào, vị thế độc tôn của Đền Và là Đông Cung chưa bao giờ thay đổi trong suốt chiều dài lịch sử.
Nhiều người khi nghe Đền Và thờ Tam vị Đức Thánh Tản thường lầm tưởng ba pho tượng trong ba cỗ khám lớn ở Thượng cung là ba hóa thân khác nhau của một mình Sơn Tinh, hoặc là Sơn Tinh cùng hai bộ tướng khác họ. Thực ra, theo thần tích Tản Viên Sơn Thánh do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc nguyên niên (1572), ba vị là ba anh em con chú con bác ruột: ngôi chính giữa là Đức Thánh Tản Viên Nguyễn Tuấn (con ông Nguyễn Cao Hành và bà Đinh Thị Đen), còn hai ngôi tả hữu là hai người em con ông chú ruột Nguyễn Cao Đạt tên là Cao Sơn Đại Vương Nguyễn Sùng và Quý Minh Đại Vương Nguyễn Hiển, những người đã cùng Sơn Tinh phò giúp vua Hùng Duệ Vương dẹp giặc Thục và trấn giữ giang sơn.
IILịch Sử Khởi Dựng Và Các Đợt Trùng Tu Qua Tư Liệu Văn Bia
Lịch sử hình thành của Đền Và trải dài hơn một thiên niên kỷ, đi từ một hành cung cổ sơ dưới tán rừng lim thời Bắc thuộc và thời kỳ đầu độc lập tự chủ đến một quần thể kiến trúc cung điện bề thế bậc nhất trấn Sơn Tây dưới các triều đại Lý, Trần, Mạc, Lê Trung hưng và Nguyễn.
Tư liệu thành văn quan trọng bậc nhất hiện còn lưu giữ tại đền là tấm bia đá bốn mặt Vân Già Đông Trấn Cung ký (雲遮東鎮宮記) dựng năm Tự Đức thứ 36 (Quý Mùi, 1883) do Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên và các bậc khoa bảng xứ Đoài soạn văn. Về niên đại khởi dựng ban đầu của ngôi đền, các nguồn sử liệu và truyền thuyết địa phương có hai lớp ghi nhận bổ sung cho nhau. Theo nội dung văn bia năm 1883 và truyền thuyết dân gian vùng Sơn Tây, ngôi đền đã được lập từ thời Bắc thuộc nhà Đường (khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 9) khi cư dân Việt cổ quanh vùng núi Tản tôn lập đền thờ vị thần núi Tản Viên để khẳng định linh khí bản địa trước chính quyền đô hộ. Đến thế kỷ 10 và thế kỷ 11 (thời Đinh, Tiền Lê và thời Lý), ngôi đền được triều đình phong kiến độc lập chính thức sắc phong và mở rộng thành hành cung lớn ở phía đông núi Tản.
Dấu tích vật chất cổ xưa nhất còn hiện diện trực tiếp trên mái kiến trúc Đền Và hôm nay là đôi kìm nóc (con kìm) bằng đất nung màu nâu xám trên bờ nóc tòa Tiền tế, mang phong cách điêu khắc khỏe khoắn của thời nhà Mạc (thế kỷ 16). Bước sang thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn, khi trấn lỵ rồi tỉnh lỵ Sơn Tây được đặt ngay gần thôn Vân Gia, Đền Và trở thành nơi các quan đầu tỉnh và triều đình thường xuyên tới đảo vũ (cầu mưa) và tế lễ. Văn bia và câu đầu tại đền ghi nhận bốn cuộc đại trùng tu lớn định hình nên diện mạo kiến trúc hiện nay: đợt mở rộng tòa Tiền tế vào năm Minh Mạng thứ 10 (1829) trước khi thành lập tỉnh Sơn Tây năm 1831, đợt tu bổ và dựng bia năm Tự Đức thứ 36 (1883), đợt đại trùng tu quy mô lớn năm Thành Thái thứ 14 (1902) kiến tạo lại khu Thượng cung cùng gác chuông gác trống, và đợt tu sửa năm Bảo Đại thứ 7 (1932). Ngày 3 tháng 1 năm 1964, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 29-VH/QĐ xếp hạng Đền Và là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Ngày 19 tháng 1 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL ghi danh Lễ hội truyền thống Đền Và vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Về mặt hành chính, theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, khu vực thôn Vân Gia (thuộc phường Trung Hưng cũ, thị xã Sơn Tây cũ) đã sáp nhập vào phường Sơn Tây mới trực thuộc thành phố Hà Nội.
- Thế kỷ 7 - 10Khởi dựng hành cung Vân Già trên đồi LimTheo văn bia Vân Già Đông Trấn Cung ký (1883) và truyền thuyết xứ Đoài, đền được khởi dựng từ thời nhà Đường (thế kỷ 7 - 9) và được tôn tạo, ban sắc phong từ thời Đinh, Tiền Lê thế kỷ 10.
- Thế kỷ 16Dấu ấn trùng tu thời Mạc trên bờ nóc Tiền tếĐền được tu bổ lớn dưới vương triều Mạc, hiện còn lưu giữ đôi kìm nóc bằng đất nung chạm rồng mây thế kỷ 16 trên mái tòa Tiền tế.
- 1740 - 1786Ban tặng các đạo sắc phong thời Lê Cảnh HưngTriều vua Lê Hiển Tông ban nhiều đạo sắc phong tôn vinh Tản Viên Sơn Tam vị Đại Vương Thượng Đẳng Thần, mở đầu cho bộ sưu tập 18 đạo sắc phong hiện còn tại đền.
- 1829 - 1883Mở rộng thời Minh Mạng và dựng bia thời Tự ĐứcNăm Minh Mạng thứ 10 (1829), quan dân trấn Sơn Tây hưng công tu tạo tòa Tiền tế. Năm Tự Đức thứ 36 (1883), dựng tấm bia đá lớn Vân Già Đông Trấn Cung ký tổng thuật lịch sử ngôi đền.
- 1902 - 1932Đại trùng tu thời Thành Thái và Bảo ĐạiNăm Thành Thái thứ 14 (1902) và năm Bảo Đại thứ 7 (1932), đền được đại trùng tu toàn diện theo bố cục nội công ngoại quốc với tường đá ong, gác chuông, gác trống và Hậu cung như hiện thấy.
- 1964Xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc giaNgày 3 tháng 1 năm 1964, Bộ Văn hóa ký Quyết định số 29-VH/QĐ công nhận Đền Và là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2016Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 85 Cây Di sảnNgày 19 tháng 1 năm 2016, Lễ hội Đền Và được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL. Cùng năm, 85 cây lim cổ thụ quanh đền được công nhận Cây Di sản Việt Nam.
- 2025Thuộc phường Sơn Tây mới theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, thôn Vân Gia (phường Trung Hưng cũ, thị xã Sơn Tây cũ) chính thức thuộc địa giới hành chính phường Sơn Tây mới của thành phố Hà Nội.
IIIKiến Trúc Đá Ong Nội Công Ngoại Quốc Giữa Rừng 245 Cây Lim Cổ Thụ
Toàn bộ quần thể Đền Và tọa lạc trên đỉnh đồi Vân Già rộng khoảng 2.000 mét vuông, được bao bọc bởi những bức tường thành xây hoàn toàn bằng đá ong Sơn Tây màu nâu đỏ trầm mặc, tạo thành bố cục nội công ngoại quốc (bên trong hình chữ Công, bên ngoài khung tường bao hình chữ Quốc) đăng đối và uy nghiêm. Điểm làm nên vẻ độc nhất vô nhị của Đền Và so với mọi ngôi đền khác ở đồng bằng Bắc Bộ chính là khu rừng lim xanh nguyên sinh rộng khoảng 6,8 héc-ta ôm trọn lấy ngôi đền. Theo số liệu kiểm kê bảo tồn của địa phương, khu rừng hiện còn 245 cây lim cổ thụ có tuổi đời từ vài trăm năm đến gần một nghìn năm, thân cây sần sùi rêu mốc, tán lá đan kín bầu trời, trong đó có 85 cây lim cổ thụ có đường kính thân lớn và dáng thế kỳ vĩ nhất đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam gắn biển công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào năm 2016.
Đi dọc theo trục thần đạo từ chân đồi phía đông nam tiến vào trung tâm đền, quý vị sẽ lần lượt đi qua các lớp không gian kiến trúc nối tiếp nhau. Mở đầu là một bình phong đá ong và miếu thờ Ngũ Hổ nằm dưới tán lim già, tiếp đến là Nghi môn ba gian xây kiểu bít đốc tay ngai với bốn cột trụ biểu uy nghi. Bước qua Nghi môn là khoảng sân gạch rộng, hai bên tả hữu nổi bật lên hai tòa Gác chuông (bên trái) và Gác trống (bên phải) dựng theo thức chồng diêm hai tầng tám mái đao cong thanh thoát, bốn mặt tầng trên trổ cửa sổ tròn gợi nhớ dáng dấp Khuê Văn Các và gác chuông chùa Thầy. Nối tiếp hai bên sân là hai dãy Tả mạc và Hữu mạc (mỗi dãy 7 gian), nơi chuẩn bị đồ tế lễ và đón tiếp các bô lão trong kỳ đại hội.
Tiền tế, Thượng cung chữ Công, Hậu cung và kho tàng cổ vật
Trung tâm của khu nội tự là tòa Tiền tế rộng 5 gian 2 dĩ dựng trên nền đá ong cao, bộ khung gỗ lim liên kết theo lối thượng chồng rường giá chiêng, hạ cốn bẩy chạm khắc tinh xảo đề tài tứ linh, tứ quý, trên bờ nóc Tiền tế vẫn giữ nguyên đôi kìm nóc bằng đất nung từ thời Mạc thế kỷ 16. Tại gian giữa Tiền tế là nơi phối thờ Tứ vị Hồng Nương. Từ Tiền tế đi qua nhà Ống muống (Thiêu hương) dọc ở giữa sẽ dẫn vào Thượng cung (Chính điện), hợp thành kết cấu chữ Công (工) chuẩn mực. Trong lòng Thượng cung thâm nghiêm đặt ba cỗ khám thờ lớn bằng gỗ mít và gỗ vàng tâm sơn son thếp vàng cao hơn 3 mét, chạm lộng hình rồng chầu mặt nguyệt, phượng hàm thư và hoa văn xoắn ốc thời Lê Trung hưng, bên trong an vị Long ngai, bài vị và tượng thờ Tam vị Đức Thánh Tản Viên (Đức Thánh Tản ở chính giữa, Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương ở hai bên).
Tách biệt phía sau Thượng cung bởi một khoảng sân hẹp là tòa Hậu cung rộng 7 gian, nơi phụng thờ Thánh mẫu Đinh Thị Đen. Hiện nay, Đền Và còn bảo lưu được một kho tàng di vật Hán Nôm và đồ thờ cổ vô giá: 18 đạo sắc phong của các vương triều Lê Trung hưng (từ niên hiệu Cảnh Hưng năm 1740 đến Chiêu Thống) và triều Nguyễn (từ Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đến Khải Định năm 1924), 4 tấm bia đá cổ (tiêu biểu là bia Vân Già Đông Trấn Cung ký năm 1883), quả chuông đồng cổ đúc thời Nguyễn, cùng hàng chục bức hoành phi (như bức Đông Cung, Nam Thiên Thánh Tổ), câu đối, cỗ kiệu bát cống, kiệu văn và chấp kích bát bửu sơn son thếp vàng.
Khu rừng lim xanh nguyên sinh rộng 6,8 ha bao bọc quanh đồi Vân Già với 245 cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, trong đó 85 cây lim lớn nhất được công nhận là Cây Di sản Việt Nam năm 2016.
Cổng Nghi môn 3 gian kết hợp đá ong Sơn Tây với cột gỗ lớn, mở vào sân bái đường có hai tòa Gác chuông và Gác trống 2 tầng 8 mái đao cong đối xứng hai bên tả hữu.
Nếp nhà 5 gian 2 dĩ bề thế làm nơi cử hành đại tế và phối thờ Tứ vị Hồng Nương, trên bờ nóc còn bảo tồn nguyên vẹn đôi con kìm bằng đất nung mang niên đại thời Mạc thế kỷ 16.
Không gian cấm cung linh thiêng nhất đặt ba cỗ khám thờ gỗ sơn son thếp vàng cao 3 m chạm rồng thế kỷ 17 - 19, bên trong phụng thờ tượng và bài vị Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương.
Di sản tư liệu Hán Nôm gồm 18 đạo sắc phong từ thời Lê Cảnh Hưng đến thời Nguyễn Khải Định và tấm bia đá bốn mặt dựng năm Tự Đức thứ 36 (1883) chép rõ lịch sử Đông Cung.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy hình thế cổ truyền trên thực địa đồi Vân Già và lưu vực sông Tích, không phải điều chép sẵn trong văn bia của đền. Chúng tôi nói rõ để quý vị phân biệt được giữa tư liệu lịch sử và kiến giải địa lý phong thủy.
Xét trên bản đồ địa hình vùng bán sơn địa Sơn Tây ở tọa độ 21,13862 độ vĩ Bắc và 105,48549 độ kinh Đông, Đền Và tọa lạc trên đồi Vân Già (đồi Lim), một gò đồi đá ong độc lập nổi lên giữa vùng đồng trũng ven sông. Trong phép xem hình thế (Hình gia) của địa lý cổ truyền, quả đồi Vân Già mang dáng dấp một con rùa thần khổng lồ (Linh Quy) đang nằm phục giữa rừng lim cổ thụ, đầu rùa vươn về phía đông đón ánh mặt trời mọc (ứng với tên gọi Đông Cung), còn bốn chân và mai rùa chính là nền đá ong vững chắc nâng đỡ toàn bộ khu nội tự. Mạch đất của đồi Lim vốn là một chi mạch phóng xuất từ Tổ sơn Ba Vì (núi Tản Viên) ở phía tây nam, trườn qua các dải đồi đá ong vùng Trung Sơn Trầm, Đường Lâm rồi kết huyệt ngay bên bờ tả ngạn dòng sông Tích (Tích Giang).
Về sơn hướng và thủy pháp Minh đường, trục kiến trúc chính của Đền Và (từ Nghi môn qua Tiền tế vào Thượng cung và Hậu cung) được định vị theo trục Tây Bắc - Đông Nam (tọa Càn hướng Tốn, tức quay mặt về hướng Đông Nam chếch Nam). Cách lập hướng này hội tụ hai tầng ý nghĩa phong thủy sâu sắc: trước mặt đền ở phía nam và đông nam là vùng ruộng trũng tụ thủy cùng dòng sông Tích uốn khúc ôm vòng quanh chân đồi làm Nội Minh đường và Ngọc đái thủy, giúp tụ giữ sinh khí không bị tản mát. Xa hơn ở phía tây nam là đỉnh núi Tản Viên ba chóp uy nghi hiện lên trên đường chân trời như bức bình phong đại tổ hộ trì cho hành cung. Đặc biệt, quần thể 245 cây lim xanh cổ thụ bao bọc dày đặc bốn phía gò đồi đóng vai trò như một bức tường thành sinh học hành Mộc che chắn gió bấc lạnh giá mùa đông, giữ độ ẩm và thanh lọc trường khí, khiến cho Đông Cung Đền Và luôn giữ được vẻ u tịch, linh thiêng suốt ngàn năm.
VLễ Hội Đền Và Và Đại Lễ Rước Kiệu Vượt Sông Hồng Ba Năm Một Lần
Được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu năm 2016, Lễ hội Đền Và là một trong những lễ hội vùng lớn và cổ kính bậc nhất của xứ Đoài và châu thổ sông Hồng, gắn kết tám làng cổ có chung thần tích thờ Đức Thánh Tản gồm bảy làng thuộc thị xã Sơn Tây cũ (Vân Gia, Thanh Trì, Ái Mộ, Phú Nhi, Phù Sa, Mai Trai, Nghĩa Phủ) và một làng bên kia bờ bắc sông Hồng là thôn Duy Bình (xã Vĩnh Ninh cũ, huyện Vĩnh Tường cũ, tỉnh Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ).
Điểm đặc sắc nhất của Lễ hội Đền Và là Đại hội chính (rước Thánh qua sông) chỉ tổ chức ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu (các năm tứ trọng) từ ngày 14 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch. Rạng sáng ngày Rằm tháng Giêng năm chính hội, hàng vạn người dân cùng đoàn rước gồm ba cỗ kiệu lớn (kiệu Long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản, kiệu Văn, kiệu Hồng Nương) khởi hành từ Đền Và đi qua các phố phường Sơn Tây ra bờ sông Hồng, bước lên đoàn thuyền rồng rẽ sóng vượt sông Cái sang đền Ngự Dội ở thôn Duy Bình. Tại đền Ngự Dội, các bô lão cử hành lễ Mộc dục (lễ tắm Thánh): múc nước giếng cổ hòa với nước sông Hồng dội lên hương án để tái hiện sự tích thuở xưa Đức Thánh Tản đi tuần du qua đất Duy Bình, dừng chân tắm gội và được hai cô gái trong làng gánh nước sông Hồng dội hầu. Sau khi hoàn tất khóa tế trang nghiêm tại đền Ngự Dội, đoàn kiệu lại xuống thuyền vượt sông Hồng trở về an vị tại Đền Và trong tiếng trống chiêng vang dậy cả một khúc sông.
| Thời gian âm lịch | Tên kỳ lễ hội | Nghi thức và hoạt động văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Ngày 14 đến 17 tháng Giêng (các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu) | Đại hội Đền Và (ba năm một lần) | Nghi lễ đại rước ba cỗ kiệu Long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản từ Đền Và vượt sông Hồng sang đền Ngự Dội (thôn Duy Bình) làm lễ Mộc dục rồi rước hồi cung về đền, thu hút hàng vạn nhân dân tám làng cùng dự. |
| Ngày 14 đến 17 tháng Giêng (các năm thường) | Lễ hội mùa xuân hằng năm | Tổ chức lễ Mộc dục, lễ tế xuân của tám làng và dâng hương tưởng niệm Đức Thánh Tản ngay tại khuôn viên Đền Và mà không tổ chức rước kiệu qua sông Hồng. |
| Ngày 14 và 15 tháng Chín âm lịch | Lễ hội mùa thu (Tiệc Đả ngư) | Tục lệ truyền thống đánh cá (đả ngư) trên dòng sông Tích: dân làng chọn những con cá chép, cá trắm trắng to nhất chế biến thành 99 mâm cỗ cá (gỏi cá, cá nướng, cá nấu) dâng cúng Tam vị Đức Thánh Tản. |
| Mùng 1 và Rằm hằng tháng | Lễ sóc vọng thường kỳ | Các bô lão thôn Vân Gia và nhân dân phường Sơn Tây dâng hương hoa, trầu cau, oản quả cầu bình an dưới mái Đông Cung. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đồi Lim, thôn Vân Gia, phường Sơn Tây (phường Trung Hưng cũ, thị xã Sơn Tây cũ), thành phố Hà Nội
- Đường tới
- Từ trung tâm thành phố Hà Nội, quý vị đi theo Quốc lộ 32 về phía tây khoảng 42 cây số tới trung tâm phường Sơn Tây (thị xã Sơn Tây cũ), từ khu vực Thành cổ Sơn Tây đi tiếp theo đường Đền Và qua cầu sông Tích khoảng 2 cây số là tới đồi Lim và Đền Và.
- Toạ độ
- 21.13862, 105.48549
Khi tới chiêm bái Đền Và, quý vị đang bước vào một khu rừng lim di sản hàng trăm năm tuổi và một không gian thờ tự cổ kính của xứ Đoài. Xin quý vị giữ trang phục lịch sự, đi nhẹ nói khẽ khi vào khu vực Tiền tế, Thượng cung và Hậu cung, không thắp hương vòng hay đốt vàng mã quá nhiều bên trong các nếp nhà gỗ cổ, đồng thời tuyệt đối không khắc chữ lên thân cây lim cổ thụ hay xả rác dưới tán rừng di sản.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Và (Đông Cung)
Contribute photos, information or video for Và Temple (Đông Cung)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Và thờ ai và vì sao đền có tên chữ là Đông Cung?
Đền Và thờ chính Tam vị Đức Thánh Tản Viên gồm Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh, vị thánh đứng đầu Tứ Bất Tử Việt Nam) cùng hai người em con chú là Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương, ngoài ra còn phối thờ Thánh mẫu Đinh Thị Đen ở Hậu cung và Tứ vị Hồng Nương ở Tiền tế. Đền có tên chữ là Đông Cung vì giữ vị trí cung trấn phương Đông trong hệ thống Tứ cung vùng núi Tản sông Đà.
Tứ cung xứ Đoài thờ Đức Thánh Tản Viên gồm những ngôi đền nào?
Theo truyền thống lịch sử và lễ hội vùng Sơn Tây, Phú Thọ, hệ thống Tứ cung bao quanh núi Tổ Ba Vì gồm bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương: Đông Cung là Đền Và (phường Sơn Tây, Hà Nội), Nam Cung là Đền Lăng Sương (xã Tu Vũ, tỉnh Phú Thọ, nơi sinh Đức Thánh Tản), Tây Cung là Đền Hạ ở chân núi phía tây và Bắc Cung là Đền Thượng trên đỉnh núi Tản Viên Ba Vì.
Lễ rước kiệu vượt sông Hồng của Đền Và diễn ra khi nào và có ý nghĩa gì?
Lễ rước kiệu Long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản vượt sông Hồng sang đền Ngự Dội (thôn Duy Bình, bên bờ bắc sông Hồng) chỉ được tổ chức 3 năm một lần vào rạng sáng ngày Rằm tháng Giêng các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Nghi lễ này tái hiện tích Đức Thánh Tản đi tuần du qua thôn Duy Bình được hai cô gái gánh nước sông Hồng dội tắm, thể hiện tình đoàn kết keo sơn của cư dân tám làng đôi bờ sông Hồng.
Rừng lim quanh Đền Và có bao nhiêu cây và có gì đặc biệt?
Bao bọc quanh gò đồi hình rùa của Đền Và là khu rừng lim xanh nguyên sinh rộng khoảng 6,8 héc-ta với 245 cây lim cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Năm 2016, 85 cây lim cổ thụ lớn nhất trong khu rừng này đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Đền Và thuộc phường nào của Hà Nội?
Trước ngày 1 tháng 7 năm 2025, Đền Và thuộc thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, khu vực thôn Vân Gia thuộc phường Trung Hưng cũ đã được sáp nhập vào phường Sơn Tây mới trực thuộc thành phố Hà Nội.