Rẽ vào phố Sơn Lộc ở vùng Sơn Tây, quý vị gặp một khối nhà thờ không giống lối quen của miền Bắc. Không có đôi tháp nhọn vươn lên hai bên mặt tiền. Thay vào đó là một mái vòm tròn lớn úp xuống, trên thân vòm lỗ chỗ hàng trăm ô kính tròn, nhìn xa như một tổ ong khổng lồ. Ánh sáng lọt qua từng lỗ nhỏ ấy mà rơi xuống lòng nhà thờ thành từng đốm.
Và có một điều cần nói ngay, vì đây là chỗ nhầm nhiều nhất. Ngôi nhà thờ mang tên làng Sơn Lộc, nhưng nó không phải nhà thờ chính tòa của một giáo phận tên Sơn Lộc. Nó là nhà thờ chính tòa của giáo phận Hưng Hóa, giáo phận rộng nhất miền Bắc, trải trên cả một vùng tây bắc. Tên nhà thờ và tên giáo phận khác hẳn nhau, và lý do nằm ở chỗ tòa giám mục đã dời về Sơn Tây.
ITước Hiệu Thánh Têrêsa Và Giáo Phận Hưng Hóa
Ngôi nhà thờ này dâng kính Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, lễ bổn mạng ngày 1 tháng 10. Trong Công giáo, tước hiệu của một ngôi nhà thờ không phải cái tên phụ cho đẹp mà là phần thờ tự: nó định ngày lễ lớn nhất của nhà thờ, định tên các hội đoàn trong xứ, và thường định luôn đề tài cho phần trang trí bên trong. Thánh Têrêsa là một nữ tu dòng kín người Pháp, qua đời năm 1897 khi mới hai mươi bốn tuổi, được biết tới qua lối sống đạo mà bà gọi là con đường thơ ấu, nghĩa là làm những việc rất nhỏ với lòng mến rất lớn. Bà được đặt làm bổn mạng của các xứ truyền giáo, và điều ấy hợp với một giáo phận trải trên vùng núi non như Hưng Hóa.
Nhà thờ chính tòa là ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa đặt trong khu cung thánh, phần trong cùng của nhà thờ, cạnh bàn thờ. Vì ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, ngôi nhà thờ ấy được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận: lễ truyền chức, thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh và các nghi lễ trọng nhất của giáo phận đều cử hành tại đây, và cả giáo phận hướng về đây. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy.
Điều cần nhớ là tên của nhà thờ chính tòa không buộc phải trùng tên giáo phận. Nhà thờ mang tên chỗ nó đứng, còn giáo phận mang tên do Tòa Thánh đặt khi lập. Khi tòa giám mục dời chỗ, ngôi nhà thờ ở chỗ mới nhận vai trò chính tòa nhưng vẫn giữ tên làng của nó. Sơn Lộc là đúng trường hợp ấy.
Về giáo phận, tư liệu ghi giáo phận Hưng Hóa được lập năm 1895, tách ra từ địa phận Tây Đàng Ngoài, và mang tên Hưng Hóa từ năm 1924. Đây là giáo phận có địa bàn rộng nhất miền Bắc, trải trên mười tỉnh thành vùng tây bắc, coi sóc 116 giáo xứ với khoảng 240.000 giáo dân. Tòa giám mục về sau đặt tại Sơn Tây, và ngôi nhà thờ ở làng Sơn Lộc trở thành nhà thờ chính tòa.
Chỗ hay hiểu lầm lớn nhất về nơi này, xin nói thẳng bằng giọng sử liệu: không có giáo phận nào tên Sơn Lộc. Sơn Lộc là tên một làng ở vùng Sơn Tây, và ngôi nhà thờ mang tên làng ấy. Giáo phận là Hưng Hóa, đặt theo một địa danh khác hẳn, ở một tỉnh khác.
Nhầm lẫn này dễ xảy ra vì ở phần lớn giáo phận Việt Nam thì hai cái tên trùng nhau: nhà thờ chính tòa Bắc Ninh của giáo phận Bắc Ninh, nhà thờ chính tòa Thái Bình của giáo phận Thái Bình. Chỉ vài nơi lệch, và Sơn Lộc là một trong số đó. Khi tra cứu, quý vị nên bám vào tên giáo phận trước, rồi mới tới tên nhà thờ.
Có một nghịch cảnh đáng ghi đi kèm. Giáo phận Hưng Hóa rộng nhất miền Bắc, nhưng riêng giáo xứ Chính tòa Sơn Lộc lại nhỏ: tư liệu của giáo phận ghi giáo xứ chỉ có 6 giáo họ và chừng bốn trăm giáo dân. Vai trò của nhà thờ chính tòa vì thế không phải vai trò của ngôi đông giáo dân nhất, mà là của ngôi có đặt ngai tòa.
IITừ Nhà Thờ Năm Gian Tới Ngôi Chính Tòa
Ngôi nhà thờ này lớn dần theo nhiều đợt chứ không dựng một lần. Ban đầu là một nhà thờ nhỏ lợp ngói, sau thêm tháp chuông, rồi mới có công trình lớn bao lấy phần cũ. Các mốc dưới đây chỉ thuộc việc lập giáo phận, xây dựng, sửa chữa và cung hiến.
- 1895Lập giáo phậnGiáo phận được lập khi tách ra từ địa phận Tây Đàng Ngoài, coi sóc vùng thượng du và trung du phía tây bắc.
- 1924Mang tên Hưng HóaTên gọi Hưng Hóa được dùng cho giáo phận từ năm này và giữ tới nay.
- 1926 tới 1927Ngôi nhà thờ đầuTheo tư liệu của giáo phận, ngôi đầu tiên ở Sơn Lộc là một nhà thờ khiêm tốn năm gian lợp ngói.
- 1930Dựng tháp chuôngTháp chuông được xây thêm, đứng riêng trước khi công trình lớn bao lấy nó.
- 1936Dựng ngôi nhà thờ lớnCông trình lớn bao trùm cả phần cũ và tháp chuông, làm theo lối Byzantine với khối mái vòm. Đây là mốc mà các tư liệu lấy làm năm dựng của ngôi nhà thờ hiện nay.
- 1950Tòa giám mục về Sơn TâyTòa giám mục Hưng Hóa chuyển về Sơn Tây. Từ đó ngôi nhà thờ ở làng Sơn Lộc mang vai trò nhà thờ chính tòa của giáo phận, dù vẫn giữ tên làng.
- 1995Mốc một trăm năm giáo phậnTư liệu của giáo phận gắn việc xác nhận Sơn Lộc là nhà thờ chính tòa với dịp kỷ niệm một trăm năm lập giáo phận, vào tháng 7 năm này.
- 2008Cung hiếnNgôi nhà thờ được cung hiến ngày 24 tháng 1 năm 2008 sau đợt sửa chữa lớn, với tường xây gạch, khung thép và mái lợp ngói. Ngày này về sau thành ngày kỷ niệm cung hiến hằng năm.
Ở đây có một chỗ nguồn vênh nhau mà chúng tôi xin nêu thẳng thay vì chọn bừa một con số. Câu hỏi là: từ năm nào Sơn Lộc thành nhà thờ chính tòa. Có ba cách ghi. Cách thứ nhất gắn vào năm 1950, năm tòa giám mục chuyển về Sơn Tây, theo lẽ rằng nhà thờ ở nơi đặt tòa giám mục thì mang vai trò chính tòa. Cách thứ hai gắn vào ngày 24 tháng 11 năm 1960, mốc chung khi hàng giáo phẩm Việt Nam được thiết lập và các địa phận trong cả nước thành giáo phận chính tòa. Cách thứ ba, theo trang của chính giáo phận, ghi Sơn Lộc được chọn làm nhà thờ chính tòa vào tháng 7 năm 1995, dịp một trăm năm lập giáo phận.
Ba mốc này không nhất thiết loại trừ nhau: một mốc nói về chỗ đặt tòa giám mục, một mốc nói về địa vị giáo luật của cả giáo phận, một mốc nói về việc chọn và công bố chính thức ngôi nhà thờ. Chúng tôi ghi cả ba và không chốt.
Một chỗ vênh nhỏ nữa là số giáo dân của giáo xứ chính tòa: bản này ghi chừng 399 người, bản kia ghi 403 người. Chênh lệch nhỏ như vậy thường chỉ là hai lần đếm ở hai thời điểm khác nhau.
IIIMái Vòm Byzantine Và Hàng Trăm Ô Kính Tròn
Lối tạo hình ở đây được các tư liệu gọi là Byzantine. Đây là ngôn ngữ kiến trúc hình thành ở vùng đông Địa Trung Hải, khác hẳn hai lối quen thuộc của nhà thờ Việt Nam là Gothic và Roman. Chỗ khác nhau nằm ở cách đỡ mái. Gothic dùng vòm nhọn và tháp kim để đẩy công trình lên cao theo chiều đứng. Byzantine dùng một mái vòm tròn lớn úp xuống trên một mặt bằng gần vuông, nên lòng nhà thờ mở rộng theo chiều ngang và có một khoảng trống cao vút ngay giữa.
Điểm nhận dạng của Sơn Lộc là hàng trăm ô kính tròn gắn trên thân vòm. Không phải cửa sổ kính màu lớn kể tích thánh như nhà thờ Gothic, mà rất nhiều lỗ nhỏ, khiến ánh sáng vào lòng nhà thờ thành từng chấm chứ không thành từng mảng. Nhìn từ ngoài, mặt vòm lỗ chỗ như một tổ ong.
Hạng mục làm nên dáng của cả công trình. Vòm tròn úp xuống trên thân nhà thờ, thay cho hệ vòm nhọn quen thuộc, và là lý do các tư liệu xếp Sơn Lộc vào lối Byzantine.
Các ô kính nhỏ hình tròn gắn dày trên thân vòm, hắt ánh sáng vào lòng nhà thờ thành nhiều đốm nhỏ. Đây là chi tiết được nhắc nhiều nhất khi người ta mô tả nơi này.
Tháp chuông dựng năm 1930, về sau nằm gọn trong công trình lớn năm 1936 bao lấy nó. Đây là lý do mặt tiền Sơn Lộc không có đôi tháp đứng riêng như phần lớn nhà thờ cùng thời.
Phần trong cùng, nơi có bàn thờ và ngai tòa của giám mục Hưng Hóa. Chính chi tiết ngai tòa này, chứ không phải kích thước, làm nên địa vị chính tòa của ngôi nhà thờ.
Theo tư liệu của giáo phận, ngôi nhà thờ sau đợt sửa chữa dẫn tới lễ cung hiến năm 2008 có tường xây gạch, khung bằng thép và mái lợp ngói.
| Yếu tố | Ở Sơn Lộc | Ở nhà thờ Gothic cùng thời |
|---|---|---|
| Cách đỡ mái | Mái vòm tròn úp trên mặt bằng gần vuông | Vòm nhọn và cột chống đẩy lực ra hai bên |
| Dáng đứng nhìn từ xa | Một khối vòm tròn nổi lên giữa | Đôi tháp nhọn vươn thẳng hai bên mặt tiền |
| Lấy sáng | Hàng trăm ô kính tròn nhỏ trên thân vòm | Cửa sổ kính màu lớn kể tích thánh |
| Chất ánh sáng trong lòng nhà | Nhiều đốm sáng nhỏ rải đều | Từng mảng màu lớn đổ xuống |
| Hướng mở của không gian | Mở theo chiều ngang, cao vút ở giữa | Kéo mắt theo chiều đứng dọc lòng nhà |
Một chỗ nên đọc thận trọng. Nhiều bài viết ghi rằng mái vòm Sơn Lộc phỏng theo nhà thờ Sacré Coeur ở Paris hoặc nhà thờ San Marco ở Venezia. Chúng tôi chưa tra được tư liệu gốc nào của người dựng nói ra điều ấy, nên xin ghi đúng mức: đó là nhận xét so sánh của người viết về sau, dựa trên sự giống nhau của hình khối, chứ không phải một ý đã được người dựng xác nhận. Điều khảo được chắc chắn chỉ là công trình theo lối Byzantine với khối vòm và hệ ô kính tròn.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành. Lối cổ của Giáo hội là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc, vì mặt trời mọc được hiểu như hình ảnh của Chúa Phục Sinh. Đó là quy tắc của đạo chứ không phải một lựa chọn theo la bàn của thầy địa lý. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận.
Một, vùng đất chuyển tiếp. Sơn Tây nằm ở chỗ đồng bằng bắt đầu ngước lên thành gò đồi, phía tây bắc Hà Nội, không xa vùng núi Ba Vì. Trong lối đọc cổ truyền, đây là dạng đất được coi là thuận: có chỗ cao ở xa làm hậu chẩm, tức gối tựa sau lưng, mà phía trước vẫn mở ra đồng bằng. Khác với nhà thờ giữa châu thổ phẳng lì phải tự dựng tháp thật cao để tạo thế nổi, ở đây địa hình đã có sẵn cái thế ấy.
Hai, khối vòm đọc theo hình thể. Đây là chỗ đáng đọc nhất. Trong phép xem đất, người xưa quy hình khối về ngũ hành: đỉnh nhọn thuộc Hỏa, mặt vuông bằng thuộc Thổ, còn đỉnh tròn trịa úp xuống thì thuộc Kim. Phần lớn nhà thờ miền Bắc dựng cùng thời có tháp nhọn, tức dáng Hỏa. Sơn Lộc thì ngược lại: một khối tròn đầy đặn ngồi trên thân nhà, tức dáng Kim. Sách cũ mô tả dáng Kim là dáng của sự tròn đủ, khép kín và bền, ít gây xung hơn dáng nhọn. Chúng tôi nêu điều này như một nhận xét về hình thể, không phải một phán xét hơn kém.
Ba, ánh sáng lọt qua trăm lỗ nhỏ. Lối cũ của người Việt khi bàn về nhà thờ tự rất chú ý tới chất sáng: đình chùa xưa hay để lòng nhà tối, ánh sáng chỉ len qua khe cửa bức bàn, nhằm giữ cho không khí lắng lại. Hệ ô kính tròn ở Sơn Lộc cho một kết quả gần giống: ánh sáng vào nhiều nhưng bị chia nhỏ, nên lòng nhà sáng đều mà không chói. Xin nhắc lại rằng đây là cách đỡ mái và lấy sáng của lối Byzantine, sự tương đồng chỉ nằm ở kết quả.
Bốn, chỗ đứng của một ngôi nhà nhỏ giữa địa bàn rộng. Theo con mắt cũ, vị thế của một nơi thờ tự không đo bằng bề thế mà đo bằng chỗ nó đứng trong mạng lưới chung quanh. Sơn Lộc là một giáo xứ nhỏ, nhưng là điểm quy tụ của một giáo phận trải trên mười tỉnh thành. Đó là điều mà sách xưa gọi bằng chữ tâm: chỗ giữa không cần to, chỉ cần là nơi mọi đường hướng về. Chúng tôi ghi lối đọc này như một cách đối chiếu, và dừng ở đó.
VLễ Trong Năm Của Một Ngôi Chính Tòa
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với tước hiệu và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định, không ghi giờ cử hành.
| Thời điểm | Lễ hoặc nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 1 tháng 10 | Lễ Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu | Lễ bổn mạng theo đúng tước hiệu của nhà thờ, dịp lớn nhất trong năm của giáo xứ chính tòa. |
| Ngày 24 tháng 1 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ | Theo nếp Công giáo, ngày cung hiến về sau thành ngày kỷ niệm hằng năm của chính ngôi nhà thờ ấy. |
| Tuần Thánh | Thánh lễ Dầu và Tam Nhật Vượt Qua | Thánh lễ Dầu mang tính giáo phận, do giám mục Hưng Hóa chủ sự tại đây, linh mục từ khắp mười tỉnh thành về dự. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Mùa chuẩn bị rồi tới lễ mừng Chúa giáng sinh, một trong hai đỉnh của năm phụng vụ. |
| Các dịp trọng của giáo phận | Lễ truyền chức và nghi lễ do giám mục chủ sự | Vì đây là nơi đặt ngai tòa, những nghi lễ trọng nhất của cả giáo phận được cử hành tại ngôi nhà thờ này. |
Có một nếp riêng đáng nói về giáo phận này. Địa bàn Hưng Hóa trải trên vùng núi và trung du, nơi các giáo họ nằm cách xa nhau, đường đi khó, và nhiều giáo họ rất nhỏ. Vì vậy những dịp cả giáo phận quy tụ về ngôi chính tòa mang ý nghĩa khác hẳn so với các giáo phận đồng bằng có mật độ nhà thờ dày. Ở đây, việc về Sơn Lộc là một chuyến đi xa, và điều đó khiến các dịp ấy được giữ trọng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Sơn Lộc, phường Trung Sơn Trầm cũ, thị xã Sơn Tây cũ, thành phố Hà Nội
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở phố Sơn Lộc, phường Trung Sơn Trầm cũ, thị xã Sơn Tây cũ, thành phố Hà Nội, phía tây bắc trung tâm Hà Nội. Khối mái vòm là mốc nhận ra công trình từ xa.
- Toạ độ
- 21.1117, 105.4886
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động chứ không phải khu tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, xin quý vị không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi có ngai tòa giám mục, dành cho người có phận sự. Nếu quý vị tới để xem công trình thì nên đứng giữa lòng nhà thờ và ngước lên: cả cái lý của lối Byzantine nằm ở khoảng trống dưới vòm và ở hàng trăm đốm sáng lọt qua các ô kính tròn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Sơn Lộc
Contribute photos, information or video for Son Loc CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Sơn Lộc thuộc giáo phận nào
Thuộc giáo phận Hưng Hóa, không phải một giáo phận tên Sơn Lộc. Sơn Lộc là tên một làng ở vùng Sơn Tây, nơi ngôi nhà thờ đứng, còn Hưng Hóa là tên giáo phận. Hai tên khác hẳn nhau vì tòa giám mục Hưng Hóa về sau đặt tại Sơn Tây, và ngôi nhà thờ ở đó nhận vai trò chính tòa nhưng vẫn giữ tên làng của nó.
Nhà thờ chính tòa Sơn Lộc có tước hiệu gì
Tước hiệu là Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, nên lễ bổn mạng rơi vào ngày 1 tháng 10. Thánh Têrêsa là một nữ tu dòng kín người Pháp qua đời năm 1897, được biết qua lối sống đạo gọi là con đường thơ ấu, và được đặt làm bổn mạng của các xứ truyền giáo, điều rất hợp với một giáo phận trải trên vùng núi non.
Nhà thờ Sơn Lộc xây năm nào
Tư liệu của giáo phận ghi ngôi đầu tiên là một nhà thờ năm gian lợp ngói dựng khoảng 1926 tới 1927, tháp chuông thêm vào năm 1930, rồi năm 1936 công trình lớn theo lối Byzantine được dựng bao lấy cả phần cũ. Sau một đợt sửa chữa lớn, nhà thờ được cung hiến ngày 24 tháng 1 năm 2008.
Từ năm nào Sơn Lộc thành nhà thờ chính tòa
Các nguồn ghi vênh nhau nên chúng tôi ghi cả ba. Một cách gắn vào năm 1950, khi tòa giám mục chuyển về Sơn Tây. Một cách gắn vào ngày 24 tháng 11 năm 1960, mốc chung khi các địa phận trong cả nước thành giáo phận chính tòa. Trang của chính giáo phận thì ghi Sơn Lộc được chọn làm nhà thờ chính tòa vào tháng 7 năm 1995, dịp một trăm năm lập giáo phận.
Kiến trúc Byzantine của nhà thờ Sơn Lộc khác gì Gothic
Khác ở cách đỡ mái. Gothic dùng vòm nhọn và tháp kim để kéo công trình lên theo chiều đứng, lấy sáng bằng cửa sổ kính màu lớn. Byzantine dùng một mái vòm tròn úp trên mặt bằng gần vuông, nên lòng nhà mở theo chiều ngang. Ở Sơn Lộc, ánh sáng vào qua hàng trăm ô kính tròn nhỏ gắn trên thân vòm, thành nhiều đốm nhỏ chứ không thành mảng lớn.