Đại lộ Independence chạy từ khu phố buôn bán của Lusaka về phía đông. Tới chỗ mặt đất nhô cao lên một chút, ở góc phố Chikwa, quý vị thấy một khối nhà bê tông màu xám đứng lùi vào sau khoảng sân, hai bên cân nhau như gấp đôi một tờ giấy, trên là lớp mái đồng đã xỉn màu. Không có tháp nhọn. Người Lusaka gọi chỗ đất cao ấy là Cathedral Hill, đồi Nhà Thờ.
Đây là Nhà thờ chính tòa Thánh Giá (Cathedral of the Holy Cross), nhà thờ mẹ của giáo phận Anh giáo Lusaka. Zambia là nước mà gần như cả dân số theo Kitô giáo, chia thành rất nhiều giáo hội. Thư viện chọn ngôi nhà thờ này làm nơi duy nhất của Zambia vì nó đứng giữa thủ đô, vì chính nhà thờ tự gọi mình là đền thánh quốc gia để cầu nguyện và hòa giải, nơi nhiều giáo hội cùng tới cử hành lễ chung, và vì mái của nó lợp bằng đồng, thứ kim loại nuôi sống đất nước này.
IThánh Giá, Ghế Giám Mục Và Một Nơi Cầu Nguyện Chung
Nhà thờ không mang tên một vị thánh mà mang tên Thánh Giá, cây thập tự nơi Chúa Giêsu chịu chết. Chữ chính tòa có nghĩa đây là nơi đặt cathedra, ghế của vị giám mục coi sóc giáo phận. Theo trang của chính nhà thờ, đây là nhà thờ mẹ của giáo phận Anh giáo Lusaka. Bài nghiên cứu năm 2021 đăng trên scielo.org.za còn gọi nó là giáo xứ mẹ của Anh giáo trên cả nước Zambia.
Giáo phận Lusaka thuộc Giáo hội Tỉnh Trung Phi (Church of the Province of Central Africa), một giáo tỉnh của Hiệp thông Anh giáo trải trên mấy nước miền trung và nam châu Phi. Thư viện xếp Anh giáo vào nhánh Tin Lành theo lệ chung của mình, dù Anh giáo giữ hàng giám mục, áo lễ và lịch phụng vụ gần với Công Giáo hơn phần lớn các giáo hội Cải Chánh.
Lễ Suy Tôn Thánh Giá, người Anh giáo quen gọi là Holy Cross Day, rơi vào ngày 14 tháng 9. Gốc của ngày lễ là việc cung hiến nhà thờ dựng trên đồi Canvê và mộ Chúa ở Jerusalem vào thế kỷ 4, gắn với truyền thống kể rằng Thánh Helena (Helena), mẹ hoàng đế Constantinus, đã tìm thấy cây thập tự. Chuyện tìm thấy là truyền thống của Hội thánh, không phải điều Kinh Thánh chép.
Với người Kitô hữu, thánh giá không phải vật để thờ. Nó là dấu chỉ về cái chết và sự sống lại của Chúa Kitô. Đặt tên nhà thờ theo Thánh Giá là đặt cả ngôi nhà dưới dấu chỉ ấy, và ngày 14 tháng 9 thành ngày lễ bổn mạng của nó.
Bài trên scielo.org.za ghi nhà thờ được thánh hiến ngày 14 tháng 9 năm 1962, đúng lễ Suy Tôn Thánh Giá, bằng một thánh lễ trọng thể. Cũng bài ấy ghi một cây thánh giá lớn do một người hảo tâm tặng đã được làm phép từ ngày 2 tháng 8 năm 1953, tức chín năm trước khi có nhà thờ. Nguyên văn tiếng Anh gọi đó là teal cross. Chữ ấy có thể hiểu là thánh giá màu lục lam, cũng có thể là lỗi in của chữ teak, gỗ tếch. Thư viện chưa có ảnh hay nguồn thứ hai để phân định, nên ghi cả hai cách hiểu.
Người được bài nghiên cứu nêu là linh hồn của việc dựng nhà thờ là giám mục Francis Oliver Green-Wilkinson. Vị niên trưởng đầu tiên coi sóc nhà thờ là Alfred Webster Smith.
Có hai chỗ dễ lẫn. Thứ nhất, cái tên Thánh Giá khiến nhiều người tưởng đây là nhà thờ Công Giáo. Không phải. Công Giáo ở Lusaka có nhà thờ chính tòa riêng tại một khu khác, còn ngôi nhà thờ trên Cathedral Hill là của Anh giáo. Thứ hai, một trang du lịch tả nơi này có những ngọn tháp nhọn theo lối cổ. Mô tả ấy không khớp với công trình. Mọi nguồn đáng tin và mọi tấm ảnh đều cho thấy một khối bê tông hiện đại của đầu thập niên 1960, không có tháp nhọn nào.
Trong cùng Giáo hội Tỉnh Trung Phi, thư viện đã có Nhà thờ chính tòa Thánh Maria và Các Thánh, Harare và Nhà thờ chính tòa Thánh Phêrô, đảo Likoma. Hai nơi ấy xây bằng đá từ đầu thế kỷ 20, Lusaka là nhà thờ bê tông của một thế hệ sau. Gốc chung của cả ba là Nhà thờ chính tòa Canterbury, nơi bài viết về nó đã kể lịch sử Anh giáo.
IITừ Thửa Đất Năm 1951 Tới Ngày Thánh Hiến Năm 1962
So với những nhà thờ chính tòa dựng dở dang qua mấy đời người, chuyện ở Lusaka gọn hơn nhiều. Từ lúc có đất tới lúc thánh hiến là mười một năm, riêng việc thi công chỉ hơn hai năm. Theo bài trên scielo.org.za, trước khi thành đất nhà thờ, chỗ này từng có một rạp chiếu bóng và một trạm xăng. Lusaka khi ấy là một thành phố trẻ, và ngọn đồi thấp này được chọn làm chỗ đứng cho nhà thờ mẹ của Anh giáo trong vùng.
- 1951Có đấtKhu đất trên Cathedral Hill được cấp cho giáo hội, theo bài nghiên cứu trên scielo.org.za.
- 1953Làm phép cây thánh giáNgày 2 tháng 8, một cây thánh giá lớn do người hảo tâm tặng được làm phép, khi nhà thờ còn chưa có bản vẽ.
- 1956Đặt thiết kếBlog kiến trúc fourwallsdesign ghi công trình được đặt thiết kế năm này. Chỉ một nguồn ghi.
- 1957Đặt đá móngViên đá móng được đặt ngày 11 tháng 7.
- 1960Khởi côngTháng 7, hãng xây dựng địa phương HK Mitchell Ltd bắt đầu thi công.
- 1962Thánh hiếnNgày 14 tháng 9, lễ Suy Tôn Thánh Giá, nhà thờ được thánh hiến và mở cửa bằng một thánh lễ trọng thể.
Về người thiết kế, các nguồn không nói cùng một điều. Bài nghiên cứu trên scielo.org.za, nguồn kỹ nhất về lịch sử nhà thờ, không nêu tên kiến trúc sư. Một bài trên trang của chính nhà thờ và trang ảnh kiến trúc dẫn tạp chí Architects' Journal ghi là Hope Reeler Morris, năm 1960 tới 1962. Xin lưu ý đây là tên một hãng gồm ba người, không phải tên một người. Blog fourwallsdesign nói rõ hơn rằng người vẽ là Ian Reeler của hãng ấy, phần kết cấu do hãng kỹ sư Ove Arup tính. Chi tiết về Ian Reeler và Ove Arup chỉ có ở blog này, thư viện ghi lại kèm tên nguồn và chưa coi là chắc.
Về năm xây, trang của nhà thờ viết gọn là xây năm 1962, tức lấy năm xong. Ba mốc 1957, 1960 và 1962 trong bảng trên là ba việc khác nhau: đặt đá, khởi công, thánh hiến. Chúng không mâu thuẫn nhau.
IIIKhối Bê Tông Đối Xứng, Mái Đồng Và Bức Khảm Kính Màu
Đây là một nhà thờ của lối hiện đại giữa thế kỷ 20. Theo các trang wanderlog.com và trip.com, công trình dựng hoàn toàn bằng bê tông. Bài trên scielo.org.za tả bố cục đối xứng cả ngoài lẫn trong, một trần bê tông cao, và trên cao là những ô kính màu nhiều sắc sáng ghép lại thành thứ mà tác giả gọi là một bức khảm khổng lồ. Trang wanderlog.com thêm rằng các ô kính nằm sau một lớp lưới chắn bằng bê tông, nên từ ngoài nhìn vào chỉ thấy những ô lỗ đều đặn, phải vào trong mới thấy màu.
Blog fourwallsdesign để ý một chi tiết nhỏ: hoa văn trên nền nhà lặp lại hoa văn của trần. Cũng blog ấy so mảng kính màu ở đây với nhà thờ chính tòa Coventry ở Anh, thánh hiến cùng năm 1962. Đó là nhận xét của một người viết về kiến trúc, không phải tư liệu của nhà thờ.
Mái lợp bằng đồng. Bài nghiên cứu nhắc rằng đồng là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Zambia, nên tấm mái cũng là lời của xứ sở này.
Lớp đá ốp tường được chở từ vùng Chipata ở tỉnh miền Đông, cách Lusaka mấy trăm cây số.
Những ô kính nhiều sắc sáng đặt cao sát trần, sau lưới chắn bê tông, ghép thành một mảng màu lớn.
Ở cuối nhà thờ, một cầu thang xoắn dẫn lên gác, nơi đặt cây đại phong cầm.
Mặt trước có những cánh cửa gỗ rất lớn, được tặng cho nhà thờ khi xây.
| Hạng mục | Điều nguồn ghi | Nguồn |
|---|---|---|
| Kết cấu | Bê tông toàn khối, trần cao | scielo.org.za, wanderlog.com |
| Mái | Lợp đồng | scielo.org.za |
| Đá ốp | Chở từ Chipata | scielo.org.za |
| Nhà thầu | HK Mitchell Ltd, hãng địa phương | scielo.org.za, fourwallsdesign |
| Thiết kế | Hãng Hope Reeler Morris | Trang của nhà thờ, Architects' Journal qua trang ảnh kiến trúc |
| Kích thước, sức chứa | Chưa có nguồn đã mở nào ghi | Thư viện không ước lượng |
Với người Việt quen nhà thờ có tháp chuông và vòm nhọn, một nhà thờ không tháp có thể hơi lạ. Nhưng bố cục bên trong vẫn là bố cục cũ của Hội thánh phương tây: một lòng nhà dài cho cộng đoàn, bàn thờ ở đầu kia, ca đoàn và đàn ở chỗ riêng. Cái mới nằm ở vật liệu. Bê tông cho phép trần cao mà không cần hàng cột dày, nên lòng nhà rộng và thoáng, đúng như trang chalochatu.org tả.
IVThế Đất Và Hướng
Mục này không lấy từ hồ sơ của giáo phận. Đó là cách thư viện nhìn một ngọn đồi ở Lusaka bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, và cần nói ngay rằng Anh giáo không dạy phong thủy. Người vẽ nhà thờ này làm việc bằng bản tính kết cấu bê tông, không bằng la bàn. Phép về hướng mà các nhà thờ phương tây thừa hưởng là hướng phụng vụ, bàn thờ đặt về phía đông, phía mặt trời mọc. Nguồn đã mở không ghi trục nhà thờ ở Lusaka theo hướng nào, thửa đất lại nằm ở một góc phố, nên thư viện không khẳng định nó giữ đúng lệ ấy hay không. Những điều dưới đây chỉ để quý vị quen lối xem đất của ông cha có một chỗ đối chiếu.
Gò nổi giữa đất bằng. Lusaka nằm trên một cao nguyên cao hơn mặt biển trên một nghìn mét, mặt đất phẳng và thoải, không có núi kề bên. Trên nền ấy, Cathedral Hill chỉ là một chỗ đất nhô lên, nhưng đủ để nhà thờ nhìn xuống thành phố như các nguồn tả. Lối cổ truyền gọi đất bằng là bình dương và coi một gò nổi giữa bình dương là chỗ khí dừng. Đình và chùa ở đồng bằng Bắc Bộ cũng hay được đặt trên những gò như thế.
Lùi vào sau khoảng trống. Nhà thờ không đứng sát mép đường mà lùi sau một khoảng sân. Khoảng trống trước cửa một nơi thờ tự, trong phép xem đất, là minh đường. Đại lộ lớn chạy ngang phía trước giống một dòng nước đi qua, và khoảng sân là chỗ làm chậm dòng ấy lại trước khi người ta bước vào.
Đối xứng. Bố cục hai bên cân nhau là điều bài nghiên cứu nhấn mạnh. Nhà thờ tự làm tay long và tay hổ cho mình bằng hai nửa bằng nhau của chính khối nhà, vì chung quanh không có đồi núi nào làm việc ấy. Kiến trúc đình chùa Việt cũng chuộng trục giữa và sự cân đối hai bên, tuy đi từ một lý do khác.
Đồng trên mái, bê tông dưới nền. Theo ngũ hành, đồng thuộc Kim, bê tông và đá thuộc Thổ, mà Thổ sinh Kim. Một khối Thổ đội một mái Kim là thế tương sinh từ dưới lên. Người xây chọn đồng vì đó là sản vật của Zambia. Phép ngũ hành chỉ tình cờ đọc ra một nghĩa thuận.
Nam bán cầu. Lusaka ở khoảng vĩ độ 15 Nam. Mặt trời giữa trưa nằm ở phía bắc trong phần lớn năm, ngược với đất Việt. Lệ chuộng hướng nam của ông cha ta sinh từ nắng và gió mùa của vĩ độ Bắc, không thể bê nguyên sang đây. Thư viện nêu ra để thấy giới hạn của phép đọc này, không để đặt một phép hướng mới.
VLễ Thánh Giá Và Năm Phụng Vụ Anh Giáo
Nhà thờ theo lịch Anh giáo, lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày mỗi năm. Lễ riêng lớn nhất là lễ Suy Tôn Thánh Giá ngày 14 tháng 9, vừa là lễ bổn mạng, vừa là ngày kỷ niệm thánh hiến. Theo trang chalochatu.org, đây là nơi có lễ thường kỳ, ca đoàn, hôn lễ, lễ thêm sức và các buổi cầu nguyện chung. Bài trên scielo.org.za ghi nhà thờ nhiều lần là nơi các giáo hội khác nhau cùng cử hành lễ liên giáo phái. Bảng dưới chỉ ghi ngày.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 14 tháng 9 | Lịch Anh giáo, dương lịch | Lễ Suy Tôn Thánh Giá | Lễ bổn mạng và ngày kỷ niệm thánh hiến năm 1962. |
| Mỗi Chủ nhật | Lịch Anh giáo, theo tuần | Thánh lễ Chủ nhật | Buổi lễ chính trong tuần, có ca đoàn và đại phong cầm. |
| Thay đổi theo năm | Lịch Anh giáo, tính theo Phục Sinh | Thứ Sáu Tuần Thánh | Ngày tưởng niệm cuộc khổ nạn, có nghĩa riêng với một nhà thờ mang tên Thánh Giá. Nguồn đã mở không ghi nghi thức riêng của nhà thờ. |
| Thay đổi theo năm | Lịch Anh giáo, tính theo Phục Sinh | Phục Sinh | Lễ lớn nhất của năm phụng vụ ở mọi nhà thờ Kitô giáo. |
| 25 tháng 12 | Lịch Anh giáo, dương lịch | Giáng Sinh | Ở Lusaka, Giáng Sinh rơi vào mùa mưa của Nam bán cầu. |
| Không cố định | Theo việc của giáo phận | Thêm sức, truyền chức, lễ liên giáo phái | Những lễ do giám mục chủ sự tại nhà thờ mẹ, và các buổi cầu nguyện chung của nhiều giáo hội. |
Danh xưng đền thánh quốc gia để cầu nguyện và hòa giải là lời nhà thờ tự nói về mình trên trang của mình. Thư viện hiểu chữ ấy theo nghĩa tôn giáo: một nơi mà tín hữu của nhiều giáo hội cùng tới cầu nguyện trong những dịp chung. Khách tới thăm, theo các trang du lịch, nhắc nhiều nhất tới tiếng đại phong cầm và ca đoàn.
Thư viện không tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại nhà thờ này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- 3 Chikwa Road, góc Independence Avenue, Cathedral Hill, Lusaka 10101
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 3 Chikwa Road, góc Independence Avenue, trên đồi Cathedral Hill, phía đông khu trung tâm buôn bán của Lusaka, đi xe từ trung tâm mất ít phút.
- Toạ độ
- -15.4208, 28.2961
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ, khách vào tự do theo các trang du lịch. Lệ chung của một nhà thờ Anh giáo là bỏ mũ, ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không bước lên khu bàn thờ và không ngồi vào ghế giám mục. Nếu quý vị vào khi đang có lễ, xin ngồi cùng cộng đoàn tới hết buổi. Gác đàn trên cầu thang xoắn là chỗ của người đệm đàn và ca đoàn, không phải chỗ ngắm cảnh. Muốn xem kính màu, xin đứng ở cuối lòng nhà và ngước lên.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Thánh Giá, Lusaka
Contribute photos, information or video for Cathedral of the Holy Cross, LusakaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Thánh Giá Lusaka thuộc đạo nào
Đây là nhà thờ Anh giáo, nhà thờ mẹ và nơi đặt ghế giám mục của giáo phận Lusaka, thuộc Giáo hội Tỉnh Trung Phi trong Hiệp thông Anh giáo. Dù tên là Thánh Giá, đây không phải nhà thờ Công Giáo. Công Giáo ở Lusaka có nhà thờ chính tòa riêng ở khu khác của thành phố.
Cathedral of the Holy Cross Lusaka xây năm nào
Đất được cấp năm 1951, đá móng đặt ngày 11 tháng 7 năm 1957, hãng HK Mitchell thi công từ tháng 7 năm 1960, và nhà thờ được thánh hiến ngày 14 tháng 9 năm 1962. Trang của nhà thờ ghi gọn là xây năm 1962, tức lấy năm hoàn thành.
Ai thiết kế nhà thờ Anh giáo Lusaka
Nguồn thứ cấp ghi hãng Hope Reeler Morris, một hãng gồm ba kiến trúc sư. Một blog kiến trúc nói người vẽ là Ian Reeler, kết cấu do hãng Ove Arup tính. Bài nghiên cứu kỹ nhất về lịch sử nhà thờ lại không nêu tên kiến trúc sư, nên thư viện ghi kèm nguồn và chưa coi là chắc.
Nhà thờ chính tòa Lusaka có gì đáng xem
Khối bê tông đối xứng với trần cao, những ô kính màu sáng đặt sát trần ghép như một bức khảm lớn, mái lợp đồng, tường ốp đá chở từ Chipata, cầu thang xoắn dẫn lên gác đàn có đại phong cầm và những cánh cửa gỗ lớn ở mặt trước. Nhà thờ không có tháp nhọn.
Lễ lớn nhất ở nhà thờ Thánh Giá Lusaka là lễ gì
Lễ riêng lớn nhất là lễ Suy Tôn Thánh Giá ngày 14 tháng 9 theo lịch Anh giáo, tính dương lịch, vừa là lễ bổn mạng vừa là ngày kỷ niệm thánh hiến năm 1962. Như mọi nhà thờ Kitô giáo, lễ lớn nhất của cả năm phụng vụ vẫn là Phục Sinh, đổi ngày mỗi năm.