Đường vào Tsodilo là đường cát. Suốt mấy chục cây số chỉ có bụi gai, cây keo thấp và mặt đất phẳng tới tận chân trời. Rồi phía trước hiện lên mấy khối đá sẫm, đứng thẳng khỏi đồng cát. Lại gần, quý vị thấy trên vách những hình màu đỏ son: một con linh dương, một con tê giác, một hàng người nhỏ, vẽ bằng ngón tay từ rất lâu đời.
Đó là Tsodilo, cụm đồi mà người San và người Hambukushu tôn là nơi thiêng, chỗ linh hồn tổ tiên lui tới. Ở đây không có đền, không có miếu, không có tượng. Cái thiêng nằm ngay trong đá, trong hang và trong nước. Botswana ngày nay phần đông theo Kitô giáo, nhưng nếp tin vào tổ tiên là lớp nền cổ nhất của xứ này, và thư viện chọn Tsodilo làm nơi đại diện duy nhất vì UNESCO đã ghi danh nó chính vì ý nghĩa biểu tượng và tôn giáo ấy đối với các cộng đồng sống quanh đồi.
IĐồi Của Tổ Tiên: Đực, Cái Và Con
Tsodilo thuộc nhóm mà thư viện xếp vào thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng bản địa. Hai cộng đồng coi nơi này là thiêng. Người San, sách cũ gọi là Bushmen, có nhóm tự gọi là !Kung, là cư dân săn bắt hái lượm lâu đời nhất của vùng Kalahari. Người Hambukushu là một cộng đồng nói tiếng Bantu làm ruộng và chăn nuôi, theo botswanatourism mới tới ở quanh đồi khoảng hai trăm năm nay. Hai dân tộc có hai chuyện kể khác nhau về cùng mấy ngọn đồi, và cùng kính nó.
Người San đặt tên các đồi như một gia đình: Đồi Đực lớn nhất, Đồi Cái thấp hơn, Đồi Con nhỏ nhất. Trang botswana.co.za kể thêm một ngọn thứ tư không tên, được coi là người vợ đầu của Đồi Đực, bị bỏ lại khi Đồi Đực lấy Đồi Cái. Sách báo tiếng Anh còn gọi Tsodilo là Núi của các Thần (Mountains of the Gods), còn UNESCO dẫn lại biệt danh Louvre của sa mạc vì mật độ tranh vách.
Theo người San, Tsodilo là nơi tạo dựng đầu tiên và là chốn nghỉ của linh hồn những người đã khuất. Các vị thần của họ ở trong những hang trên Đồi Cái và từ đó coi sóc thế gian. Chỗ thiêng nhất nằm gần đỉnh Đồi Đực, nơi vị thần đầu tiên đã quỳ xuống cầu nguyện sau khi làm ra thế giới. Vì đồi là nhà của thần và của tổ tiên, không ai được săn bắn hay gây chết chóc ở gần, làm thế sẽ rước lấy điều chẳng lành.
Theo người Hambukushu, thần Nyambe đã thả tổ tiên của họ cùng đàn gia súc từ trời xuống mặt đất ngay trên Đồi Cái. Bằng chứng họ chỉ ra là những vết móng in trên một phiến đá cao trên đồi. Cả hai cộng đồng, theo botswanatourism, vẫn tới đồi làm lễ xin trợ giúp và cầu mưa.
Người ta dễ nghĩ Tsodilo là một di chỉ khảo cổ đã tắt, chỉ còn để tham quan. UNESCO ghi khác: các cộng đồng địa phương đến nay vẫn tôn nơi này là chốn thờ phụng và là nhà của linh hồn tổ tiên, và tiêu chí vi của hồ sơ ghi danh nói đúng về ý nghĩa tôn giáo còn sống ấy.
Chỗ lẫn thứ hai là cho rằng mọi hình vẽ đều do người San vẽ và đều rất cổ. Botswanatourism ghi phần lớn do người San, nhưng một số do người Khoe chăn nuôi vẽ, và phần lớn tranh thuộc thiên niên kỷ thứ nhất. UNESCO thì nói thẳng là các hình vẽ chưa được định tuổi chính xác, chỉ biết trải từ thời đồ đá tới tận thế kỷ 19.
Cùng nhóm đồi thiêng gắn với tổ tiên ở châu Phi, thư viện có bài Đồi thiêng hoàng gia Ambohimanga ở Madagascar. Ambohimanga là đồi có cung điện và lăng mộ do người dựng nên. Tsodilo thì không ai xây gì cả: đồi đá tự nhiên, tranh vách và chuyện kể về buổi tạo dựng là tất cả.
IIMột Trăm Nghìn Năm Người Qua Lại
Tsodilo không có ngày khởi dựng. Lịch sử của nó là lịch sử người tới trú dưới mái đá, đào quặng, vẽ lên vách, rồi đi, rồi lại có người khác tới. UNESCO ghi các dấu tích khảo cổ ở đây kể lại hoạt động của con người và biến đổi của môi trường trong ít nhất 100.000 năm. Các mốc dưới đây vì thế phần lớn là ước chừng, ghi theo nguồn nào nói.
- Khoảng 100.000 năm trướcDấu vết con người sớm nhấtUNESCO ghi các mái đá và hang ở Tsodilo đã che chở con người hơn 100.000 năm. Botswanatourism ghi có hiện vật hơn 90.000 năm tuổi.
- Khoảng 70.000 năm trướcDấu nghi lễ ở hang Rhino, còn tranh luậnInternationalparks ghi hang Rhino có dấu vết nghi lễ khoảng 70.000 năm. Đây là một giả thuyết khảo cổ còn đang được bàn cãi, thư viện chép lại với sự dè dặt.
- Thiên niên kỷ thứ nhấtPhần lớn tranh váchTheo botswanatourism, phần lớn hình vẽ được làm trong thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Botswana.co.za ghi một số hình có niên đại khoảng năm 800 tới 1300.
- Năm 700 tới 900Làng DivuyuDi chỉ Divuyu thuộc sơ kỳ đồ sắt. Người ở đây khai thác hơn 20 mỏ specularit, một thứ quặng sắt óng ánh dùng làm phấn trang điểm, và đổi lấy đồ đồng, vỏ sò biển và hạt thủy tinh từ rất xa.
- Khoảng 200 năm nayNgười Hambukushu tới ởBotswanatourism ghi người Hambukushu sống quanh đồi khoảng hai trăm năm, bên cạnh người San là cư dân gốc.
- Thế kỷ 19Những hình vẽ muộn nhấtUNESCO ghi truyền thống vẽ trên đá ở Tsodilo kéo dài tới thế kỷ 19.
- 1927Xếp di tích quốc giaTsodilo được công nhận là di tích quốc gia từ năm 1927 theo hồ sơ UNESCO.
- 2001Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí i, iii và vi. Khu di sản rộng 4.800 hecta, vùng đệm 70.400 hecta.
Các con số về Tsodilo vênh nhau khá nhiều. Số hình vẽ: hơn 4.500 theo UNESCO, khoảng 4.000 theo Tổng cục Du lịch Botswana, hơn 3.500 theo một trang của botswana.co.za. Số điểm có tranh: gần 400 hay 500 tùy nguồn. Thư viện dùng con số của UNESCO và ghi các số khác bên cạnh, vì mỗi đợt khảo sát đếm thêm được những vách mới.
Số đồi: ba theo Tổng cục Du lịch Botswana, bốn theo botswana.co.za. Hai cách đếm không mâu thuẫn, vì ngọn thứ tư nhỏ và không có tên riêng. Năm ghi danh: UNESCO và Britannica ghi 2001, trang của Tổng cục Du lịch Botswana ghi 2002, thư viện theo UNESCO. Tuổi tranh: botswana.co.za ghi có hình hơn 20.000 năm, trong khi UNESCO nói các hình chưa được định tuổi chính xác. Thư viện coi con số 20.000 năm là chưa chắc.
IIIĐá Thạch Anh, Mái Hang Và Tranh Vẽ Bằng Ngón Tay
Tsodilo không có kiến trúc theo nghĩa thường. Thứ để xem là đá và tranh. UNESCO tả các đồi là những khối đá thạch anh đồ sộ nhô lên từ các cồn cát cổ ở phía đông và một lòng hồ khô hóa thạch ở phía tây. Đá thạch anh rất cứng, ít bị mưa gió bào mòn, đó là lý do tranh còn được tới nay. Phần lớn tranh tập trung trong một vùng chỉ khoảng 10 cây số vuông.
Theo botswanatourism, tranh ở đây chủ yếu là hình vẽ bằng ngón tay màu đỏ và các hình hình học. Đề tài là thú vật của vùng: linh dương eland, tê giác, ngựa vằn, cùng hình người. Trang này nhắc hai vách nổi tiếng là vách tê giác nhiều màu và vách linh dương eland. Botswana.co.za ghi hình ngựa vằn ở Tsodilo được lấy làm biểu trưng của Bảo tàng Quốc gia Botswana. Điểm tranh gần nhất ngoài Tsodilo cách tới 250 cây số, và tranh ở đây khác kiểu với các nơi khác ở miền nam châu Phi.
Ngọn lớn nhất, cao 1.400 mét theo internationalparks. Gần đỉnh là chỗ người San coi là thiêng nhất.
Thấp hơn nhưng nhiều tranh nhất. Lối Rhino trên đồi đi qua khoảng 100 vách tranh. Người San tin thần ở trong các hang nơi đây, người Hambukushu tin tổ tiên mình được thả xuống đây.
Ngọn nhỏ nhất trong ba ngọn có tên. Bên cạnh còn một ngọn thứ tư không tên theo botswana.co.za.
Hang trên Đồi Cái có tranh tê giác. Một số nhà khảo cổ cho rằng nơi này có dấu nghi lễ rất cổ, giả thuyết còn tranh luận.
Hơn 20 mỏ cổ khai thác quặng sắt óng ánh dùng làm phấn, dấu vết của một thời Tsodilo là đầu mối trao đổi đường xa.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Khu di sản | 4.800 hecta | UNESCO |
| Vùng đệm | 70.400 hecta | UNESCO |
| Vùng tập trung tranh | Khoảng 10 km vuông | UNESCO |
| Số hình vẽ | Hơn 4.500 | UNESCO, nguồn khác ghi 4.000 hay 3.500 |
| Độ cao Đồi Đực | 1.400 m | internationalparks |
| Mỏ specularit cổ | Hơn 20 | botswanatourism |
IVThế Đất Và Hướng
Người San và người Hambukushu có cách hiểu riêng về các ngọn đồi này, và cách hiểu ấy phải được nói trước. Với người San, mấy ngọn đồi là một gia đình: Đực, Cái, Con. Thần ở trong hang trên Đồi Cái, chỗ thiêng nhất gần đỉnh Đồi Đực, linh hồn người đã khuất nghỉ ở đây, và quanh đồi không được gây chết chóc. Với người Hambukushu, Đồi Cái là chỗ trời chạm đất, nơi thần Nyambe thả tổ tiên và gia súc xuống. Đó không phải phong thủy, và thư viện không gán cho họ lối nghĩ của người Việt. Họ không nói tới long mạch hay phương hướng, họ nói tới ai đang ở trong đá.
Phần dưới là một việc khác: thư viện đọc Tsodilo bằng con mắt xem đất cổ truyền của người Việt, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh. Không điều nào trong đó được chép trong tư liệu về Tsodilo.
Nét lạ nhất là núi mọc giữa đất bằng. Chung quanh là đồng cát Kalahari phẳng lặng hàng trăm cây số, rồi đá dựng thẳng lên. Sách xem đất của người Việt gọi một ngọn núi đứng riêng giữa đồng là cô phong, hoặc khi nó trội hẳn thì gọi là núi chủ, nơi khí của cả vùng dồn về. Người Việt cũng có những ngọn như thế: núi Bà Đen giữa đồng bằng Tây Ninh, núi Sam giữa đồng Châu Đốc, và cả hai đều thành núi thiêng. Dường như ở đâu con người cũng nhìn một ngọn núi đứng một mình bằng con mắt kính sợ.
Nét thứ hai là đồi có đôi, có con. Người San gọi đồi là Đực, Cái, Con. Lối Việt nói âm dương: núi cao, gân guốc là dương, núi thấp, tròn, nhiều hang là âm, và âm dương có đủ thì đất sinh. Đồi Cái thấp hơn, nhiều hang, nhiều tranh, lại là nơi cả hai dân tộc đặt chuyện sinh thành của mình. Hai cách gọi tên ra đời cách nhau nửa vòng trái đất mà cùng dùng hình ảnh đực cái. Thư viện ghi sự gần gũi ấy, không nói bên nào học bên nào.
Nét thứ ba là đá và nước. Đồi nằm giữa cồn cát cổ ở phía đông và lòng hồ khô ở phía tây theo UNESCO. Lối Việt đọc lòng hồ là chỗ nước từng tụ, và đất có núi kề nước tụ là đất người ở được lâu. Một trăm nghìn năm người qua lại nơi đây cho thấy điều đó, dù lý do thật của họ giản dị hơn: mái đá che nắng và nước đọng trong khe.
Nét cuối là vách tây đón nắng chiều. Đá ngả màu đồng khi mặt trời xuống. Lối Việt thường ngại hướng tây, nhưng ở một nơi thờ ngoài trời, ánh chiều lại là lúc đá hiện rõ nhất. Thư viện chưa có bản đo hướng của các vách tranh nên chỉ ghi nhận xét, không ghi độ.
VNhững Dịp Người Ta Tìm Về Đồi
Cần nói thẳng: các nguồn thư viện đã mở không ghi một lễ định kỳ nào ở Tsodilo, không ngày, không tháng, không tên lễ. Người San và người Hambukushu không dùng một lịch viết để định ngày lễ như các tôn giáo có kinh sách. Họ tới đồi khi có việc cần: khi trời không mưa, khi cộng đồng gặp khó. Bảng dưới vì thế không phải lịch lễ. Nó chỉ ghi những dịp người ta tới đồi mà nguồn có nhắc, và thư viện không thêm lễ nào ngoài những gì nguồn ghi.
| Dịp | Theo lịch nào | Ai tới | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Khi cần mưa | Không theo lịch, tùy mùa khô hạn | Người San và người Hambukushu | Làm lễ cầu mưa tại đồi theo botswanatourism. Nguồn không tả nghi thức. |
| Khi cộng đồng cần trợ giúp | Không theo ngày cố định | Người San và người Hambukushu | Tới đồi cầu xin tổ tiên và thần linh giúp đỡ theo botswanatourism. |
| Quanh năm | Không theo lịch | Cộng đồng địa phương | UNESCO ghi các cộng đồng tôn Tsodilo là nơi thờ phụng và là nhà của linh hồn tổ tiên. |
| Quanh năm | Không theo lịch | Khách thăm | Đi các lối Rhino, Lion, Cliff xem tranh vách cùng người hướng dẫn của làng. |
Thư viện chưa tìm được nguồn nào về người Việt sinh sống hay hành lễ tại Tsodilo nên không ghi phần kiều bào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tsodilo Hills, quận Ngamiland, tây bắc Botswana, gần biên giới Namibia
- Đường tới
- Tsodilo nằm ở quận Ngamiland, tây bắc Botswana, gần biên giới Namibia. Theo botswana.co.za, từ Maun đi khoảng 370 km tới Shakawe, rồi thêm khoảng 40 km đường đất về phía tây nam, cần xe hai cầu.
- Toạ độ
- -18.75, 21.7333
Tsodilo là chốn thiêng của người đang sống quanh đó, lệ của họ là lệ phải theo. Lệ lớn nhất từ xưa của người San là không săn bắn, không gây chết chóc gần đồi. Internationalparks nhắc khách không chạm vào hình vẽ, vì mồ hôi tay làm hỏng màu. Quý vị nên đi cùng người hướng dẫn của làng, không trèo vào hang khi chưa được chỉ lối, không mang đá hay mảnh quặng ra khỏi đồi, và xin phép trước khi chụp người địa phương đang làm lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đồi thiêng Tsodilo
Contribute photos, information or video for TsodiloThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đồi Tsodilo ở đâu
Ở quận Ngamiland, tây bắc Botswana, giữa sa mạc Kalahari, gần biên giới Namibia. Theo botswana.co.za, đồi cách thị trấn Shakawe khoảng 40 km đường đất về phía tây nam, và Shakawe cách Maun khoảng 370 km. UNESCO ghi tọa độ khoảng 18 độ 45 phút Nam, 21 độ 44 phút Đông.
Vì sao Tsodilo được gọi là Louvre của sa mạc
Vì mật độ tranh vách đá ở đây thuộc hàng cao nhất thế giới. UNESCO ghi hơn 4.500 hình vẽ, phần lớn tập trung trong một vùng chỉ khoảng 10 cây số vuông. Các nguồn khác ghi khoảng 4.000 hoặc hơn 3.500 hình, tùy đợt khảo sát.
Tsodilo thiêng với ai
Với người San và người Hambukushu sống quanh đồi. Người San coi đây là nơi tạo dựng đầu tiên và chốn nghỉ của linh hồn người đã khuất. Người Hambukushu tin thần Nyambe đã thả tổ tiên và gia súc của họ xuống Đồi Cái. Cả hai cộng đồng vẫn tới đồi cầu mưa và xin trợ giúp.
Tranh vách đá Tsodilo bao nhiêu tuổi
UNESCO ghi các hình vẽ chưa được định tuổi chính xác, chỉ biết trải từ thời đồ đá tới thế kỷ 19. Tổng cục Du lịch Botswana ghi phần lớn tranh thuộc thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Con số hơn 20.000 năm trên một trang du lịch là chưa chắc.
Tsodilo có mấy ngọn đồi
Ba ngọn có tên là Đồi Đực, Đồi Cái và Đồi Con theo Tổng cục Du lịch Botswana. Trang botswana.co.za đếm thêm một ngọn thứ tư nhỏ, không tên, mà người San coi là người vợ đầu của Đồi Đực. Đồi Đực cao 1.400 mét.