Rời thị trấn giao lộ đường sắt Palapye hiện đại ở miền Trung Botswana và đi khoảng hai mươi mốt cây số về phía đông theo con đường đất đỏ dẫn về phía làng Malaka, dưới chân vách đá dựng đứng màu nâu đỏ của dãy đồi thiêng Tswapong (Tswapong Hills), du khách bất ngờ bắt gặp một cảnh tượng vừa hùng vĩ vừa trầm mặc giữa rừng cây keo gai và cây mopane hoang sơ: bức tường đầu hồi cao vút xây bằng gạch đất sét nung đỏ sẫm và đá sa thạch đẽo, trổ những ô cửa sổ vòm nhọn kiểu Gothic nhìn thẳng lên bầu trời xanh thẳm của miền Nam châu Phi. Đó chính là Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe (Old Palapye), tên tiếng Anh là London Missionary Society (LMS) Church Ruins at Old Palapye và trong tiếng Setswana bản địa là Masalela a Kereke ya L.M.S. kwa Phalatswe.
Mặc dù ngày nay xung quanh chỉ còn là thảo nguyên tĩnh lặng với tiếng gió thổi qua hẻm núi thác nước Photophoto gần đó, nhưng trong suốt mười ba năm cuối thế kỷ 19 (từ năm 1889 tới năm 1902), vùng đất Phalatswe này từng là kinh đô sầm uất của hơn ba mươi ngàn cư dân thuộc vương quốc Bangwato (Bamangwato) dưới sự trị vì của một trong những nhà lãnh đạo vĩ đại nhất lịch sử châu Phi: Đại Tù trưởng Kgosi Khama III (khoảng 1837 tới 1923, được lịch sử tôn vinh là Khama Hiền Minh và là ông nội của vị Tổng thống đầu tiên của Botswana độc lập, Sir Seretse Khama). Được đích thân Kgosi Khama III và thần dân Bangwato đóng góp hàng ngàn bảng vàng để xây dựng từ năm 1891 tới 1894 cùng các mục sư của Hội Truyền giáo Luân Đôn, ngôi thánh đường gạch đỏ tại Phalatswe là biểu tượng rực rỡ nhất của một vương quốc Kitô giáo bản địa thuộc truyền thống Tin Lành Kháng Cách Tự trị đã dùng đức tin, giáo dục và trí tuệ ngoại giao để bảo vệ chủ quyền đất nước trước làn sóng thực dân hóa cuối thế kỷ 19.
IĐức Tin Kitô Giáo Của Đại Tù Trưởng Kgosi Khama III, Di Sản Hội Truyền Giáo Luân Đôn (LMS) Và Vương Quốc Đạo Đức Của Người Bangwato
Ngôi đại thánh đường tại cố đô Phalatswe được dựng lên để thờ phượng Đức Chúa Trời Tối Cao (Modimo) và Chúa Giêsu Kitô theo truyền thống thần học và phụng vụ của Hội Truyền giáo Luân Đôn (London Missionary Society, viết tắt là LMS, được thành lập tại Anh năm 1795 trên nền tảng Kháng Cách liên hệ phái với nòng cốt là Giáo hội Tự trị Congregationalism, tiền thân trực tiếp của Giáo hội Tự trị Hiệp nhất Nam Phi UCCSA ngày nay tại Botswana). Khác với nhiều trạm truyền giáo ở châu Phi thời bấy giờ vốn do các nhà truyền giáo châu Âu khởi xướng bên ngoài cấu trúc bộ tộc, Nhà thờ LMS tại Phalatswe mang một bản chất lịch sử hoàn toàn khác biệt: đây là Ngôi Đền Quốc Gia của tộc người Bangwato, được xây dựng theo lệnh, ý chí và nguồn tài chính của chính vị quân vương bản địa là Kgosi Khama III.
Chịu phép rửa tội từ thời niên thiếu vào ngày 6 tháng 5 năm 1860 tại kinh đô cũ Shoshong bởi nhà truyền giáo người Đức thuộc Hội Truyền giáo Hermannsburg (và sau đó gắn bó trọn đời với Hội Truyền giáo Luân Đôn của Robert Moffat, David Livingstone và John Mackenzie), chàng hoàng tử trẻ Khama đã trải qua những năm tháng thử thách khắc nghiệt khi kiên quyết từ chối tập tục đa thê, từ chối các nghi lễ phù thủy đổ máu cổ hủ và nghiêm cấm buôn bán rượu mạnh hủy hoại sức khỏe dân chúng, bất chấp việc người cha của ông là Kgosi Sekgoma I từng tìm cách truất quyền kế vị và ám sát ông. Khi chính thức lên ngôi Đại Tù trưởng (Kgosi) của người Bangwato vào năm 1875, Khama III đã tuyên bố đưa đức tin Kitô giáo và đạo lý Kinh Thánh trở thành nền tảng trị quốc của toàn bộ lãnh thổ Ga-Mmangwato.
Dưới triều đại kéo dài gần nửa thế kỷ của Kgosi Khama III (1875 tới 1923), sự hội nhập giữa thần học Kháng Cách của Tin Lành và văn hóa cổ truyền Tswana đã tạo nên một cuộc cải cách xã hội sâu rộng chưa từng có. Trong thế giới quan cổ truyền của người Tswana, Modimo là Đấng Tạo Hóa Tối Cao ban mưa thuận gió hòa (Pula), nhưng trước đây con người chỉ dám cầu khẩn Modimo thông qua các bậc tổ tiên (Badimo) và các nghi lễ bộ tộc như lễ cầu mưa Go fetlha pula, lễ cắt bì nhập môn Bogwera (cho nam) và Bojale (cho nữ). Kgosi Khama III đã giữ lại tinh thần cộng đồng của hội đồng Kgotla và các lễ hội cầu mùa màng, tạ ơn thu hoạch, nhưng chuyển hóa chúng thành các buổi lễ cầu mưa và lễ tạ ơn mùa gặt theo nghi thức Kitô giáo do chính nhà vua và vị mục sư LMS chủ sự.
Hơn thế nữa, xuất phát từ lòng sùng đạo Thanh giáo nghiêm cẩn, Kgosi Khama III đã ban hành những đạo luật nhân đạo đi trước thời đại: ông xóa bỏ chế độ cống nạp nô lệ đối với các bộ tộc thiểu số vùng sa mạc Kalahari (người Sarwa / San và người Kgalagadi), bảo vệ quyền thừa kế tài sản của phụ nữ, bắt buộc nghỉ ngơi và thờ phượng Chúa vào ngày Chúa Nhật, mở các trường học dạy đọc viết chữ Setswana (theo bản dịch Kinh Thánh Setswana Baebele e e Boitshepo của Robert Moffat) và đặc biệt là lệnh cấm tuyệt đối việc nhập khẩu và buôn bán rượu cồn của thương nhân châu Âu trên toàn lãnh thổ Bangwato để giữ gìn sự tỉnh táo và phẩm giá cho dân tộc mình.
Cuộc dời đô năm 1889 về chân đồi Tswapong và công trình 3.000 bảng Anh của Mục sư Hepburn và Willoughby. Vào tháng 8 và tháng 9 năm 1889, khi nguồn nước tại kinh đô cũ Shoshong bị cạn kiệt nghiêm trọng trước đà tăng dân số nhanh chóng, Kgosi Khama III đã quyết định thực hiện cuộc đại thiên di lịch sử: đưa toàn bộ gần ba mươi ngàn thần dân Bangwato đi hơn một trăm cây số về phía đông bắc để lập kinh đô mới tại Phalatswe (người châu Âu phát âm trại đi thành Palapye, lấy theo tên loài linh dương Phala tức linh dương Impala rất sẵn ở vùng này), nơi có những dòng suối nước ngọt mát lành chảy ra từ hẻm núi Photophoto của dãy đồi Tswapong.
Ngay sau khi quy hoạch xong khu hội đồng hoàng gia (Kgotla) và các khu phố bản địa tại Phalatswe, vào năm 1891, Kgosi Khama III cùng vị mục sư gắn bó lâu năm của Hội Truyền giáo Luân Đôn là Mục sư James Davidson Hepburn (1840 tới 1893) bắt tay vào khởi dựng một ngôi đại thánh đường bằng gạch đá kiên cố trên sườn đồi cao nhìn xuống toàn cảnh kinh đô. Sau khi Mục sư Hepburn lâm bệnh phải rời đi cuối năm 1891, vị mục sư kế nhiệm đầy nghị lực của LMS là Mục sư William Charles Willoughby (1857 tới 1938) đã trực tiếp chỉ đạo các thợ xây, thợ mộc và hàng ngàn người dân Bangwato hoàn thiện công trình. Với tổng chi phí khổng lồ thời bấy giờ lên tới hơn 3.000 tới 4.000 bảng Anh (trong đó riêng Kgosi Khama III và người dân Bangwato đóng góp tới 3.000 bảng Anh thông qua việc hiến tặng đàn bò và sức lao động vận chuyển đá, gạch, gỗ), ngôi nhà thờ lớn tại Phalatswe đã chính thức khánh thành vào năm 1894 trong niềm tự hào của toàn vương quốc.
Nhiều du khách khi nghe tên Palapye trên bản đồ Botswana hiện đại thường nghĩ rằng phế tích nhà thờ lịch sử này nằm ngay trong thị trấn Palapye sầm uất bên đường cao tốc A1 nối Gaborone với Francistown. Thực tế, thị trấn Palapye hiện đại ngày nay phát triển quanh Nhà ga đường sắt Palapye (Palapye Road Station) được xây dựng năm 1897, nằm cách cố đô của Vua Khama III khoảng 21 cây số về phía tây. Cố đô thực sự của giai đoạn 1889 tới 1902 nằm sâu dưới chân dãy đồi Tswapong gần làng Malaka ngày nay và được gọi chính xác là Phalatswe hay Old Palapye (Palapye Cổ). Cũng cần biết thêm rằng đối với cư dân bản địa vùng đồi Tswapong, dãy núi phía sau nhà thờ từ hàng trăm năm trước đã được tôn kính là nơi ngự trị của các linh hồn tổ tiên tối cao (Badimo hay thần Komana), nên việc Vua Khama III đặt ngôi nhà thờ Kitô giáo lớn nhất miền Nam châu Phi ngay dưới chân đồi Tswapong đã tạo nên một tầng giao thoa văn hóa tâm linh vô cùng độc đáo.
IIMười Ba Năm Rực Rỡ Của Kinh Đô Phalatswe (1889 Tới 1902), Phái Đoàn Ba Vị Vua Tới Luân Đôn Năm 1895 Và Cuộc Dời Đô Về Serowe
Tuy chỉ tồn tại với tư cách là kinh đô của vương quốc Bangwato trong đúng mười ba năm (từ năm 1889 tới năm 1902), Phalatswe và ngôi nhà thờ gạch đỏ của Hội Truyền giáo Luân Đôn lại chính là sân khấu trung tâm của những sự kiện ngoại giao và lịch sử quyết định sự sống còn của đất nước Botswana hiện đại.
- Tháng 8 tới tháng 9 năm 1889Đại Tù trưởng Kgosi Khama III dời kinh đô Bangwato từ Shoshong về Phalatswe (Old Palapye)Do cạn kiệt nguồn nước tại Shoshong, Kgosi Khama III dẫn gần 30.000 người dân Bangwato di cư về lập kinh đô mới Phalatswe dưới chân sườn phía bắc dãy đồi Tswapong, biến nơi đây thành đô thị bản địa lớn nhất vùng Bechuanaland.
- Năm 1891 tới năm 1894Xây dựng và khánh thành Đại thánh đường Hội Truyền giáo Luân Đôn (LMS) tại PhalatsweKhởi công năm 1891 thời Mục sư James Hepburn và hoàn thành năm 1894 dưới sự giám sát của Mục sư William Charles Willoughby với kinh phí hơn 3.000 bảng Anh do Kgosi Khama III và nhân dân Bangwato đóng góp.
- Tháng 8 tới tháng 11 năm 1895Chuyến đi lịch sử tới Luân Đôn của Ba Vị Vua Tswana (Three Dikgosi) cùng Mục sư WilloughbyTừ Phalatswe, Kgosi Khama III cùng Kgosi Sebele I (tộc Bakwena) và Kgosi Bathoen I (tộc Bangwaketse), dưới sự thu xếp và tháp tùng của Mục sư LMS William Charles Willoughby, sang Anh yết kiến Nữ hoàng Victoria và Bộ trưởng Thuộc địa Joseph Chamberlain để ngăn chặn Công ty Nam Phi thuộc Anh (BSAC) của Cecil Rhodes thôn tính Bechuanaland.
- Năm 1896 tới năm 1897Đại dịch tả trâu bò (Rinderpest) và tuyến đường sắt đi lệch về phía tây PhalatsweĐại dịch tả gia súc năm 1896 tàn phá nặng nề đàn bò của người Bangwato; năm 1897 tuyến đường sắt từ Mafeking đi Bulawayo được xây dựng cách Phalatswe 20 km về phía tây (hình thành thị trấn Palapye hiện đại ngày nay).
- Tháng 6 năm 1902Kgosi Khama III dời kinh đô từ Phalatswe về Serowe và nhà thờ bị bỏ lại giữa thiên nhiênKhi các dòng suối ở đồi Tswapong suy giảm lưu lượng và điều kiện vệ sinh đô thị gặp khó khăn, năm 1902 Kgosi Khama III quyết định dời kinh đô về Serowe (nơi ông xây dựng ngôi nhà thờ đá LMS mới hoàn thành năm 1912); kinh đô Phalatswe bị bỏ hoang.
- Năm 1938 và cuối thế kỷ 20 tới nayXếp hạng Di tích Quốc gia Botswana và chương trình khảo cổ, bảo tồn di sản PhalatswePhế tích Nhà thờ LMS và toàn bộ khu di tích lịch sử Phalatswe được công nhận là Di tích Quốc gia được bảo vệ nghiêm ngặt dưới sự quản lý của Bảo tàng Quốc gia Botswana và cộng đồng địa phương.
Năm 1895: Khi ngôi nhà thờ tại Phalatswe cứu đất nước Botswana khỏi bàn tay thôn tính của Cecil Rhodes. Giá trị lịch sử vĩ đại nhất gắn liền với Phế tích Nhà thờ LMS tại Phalatswe chính là sự kiện ngoại giao chấn động năm 1895. Vào thời điểm đó, nhà tư bản kim cương kiêm Thủ tướng Thuộc địa Cape là Cecil John Rhodes đang ráo riết yêu cầu Chính phủ Anh chuyển giao toàn bộ vùng đất Bảo hộ Bechuanaland cho Công ty Nam Phi thuộc Anh (British South Africa Company, viết tắt là BSAC) cai trị, giống như cách công ty này đã chiếm lĩnh vùng Rhodesia (Zimbabwe ngày nay), đồng thời âm mưu sáp nhập Bechuanaland vào Thuộc địa Cape của Nam Phi.
Nhận thấy nguy cơ mất nước và nguy cơ rượu cồn, khai thác mỏ cưỡng bức sẽ hủy diệt dân tộc mình, ngay từ kinh đô Phalatswe, Kgosi Khama III đã liên kết với hai vị Đại Tù trưởng láng giềng là Kgosi Sebele I (của người Bakwena) và Kgosi Bathoen I (của người Bangwaketse). Với sự hỗ trợ tận tâm của chính vị mục sư coi sóc Nhà thờ Phalatswe là Mục sư William Charles Willoughby (người trực tiếp làm thư ký, phiên dịch và vận động mạng lưới Hội Truyền giáo Luân Đôn trên khắp nước Anh), từ tháng 9 tới tháng 11 năm 1895, ba vị vua Tswana đã thực hiện chuyến đi lịch sử tới Luân Đôn. Nhờ uy tín đạo đức lẫy lừng của vị vua Kitô hữu Khama III và hàng chục buổi diễn thuyết tại các nhà thờ Congregationalist khắp nước Anh do LMS tổ chức, dư luận Anh đã gây sức ép buộc Bộ trưởng Thuộc địa Joseph Chamberlain và Nữ hoàng Victoria phải giữ nguyên quy chế Bảo hộ trực tiếp của Hoàng gia Anh đối với vùng đất của ba vị vua, từ đó ngăn chặn thành công việc Botswana bị sáp nhập vào Nam Phi và đặt nền móng trực tiếp cho sự ra đời của Cộng hòa Botswana độc lập năm 1966 (ngày nay được tôn vinh tại Tượng đài Ba Vị Vua Three Dikgosi Monument ở thủ đô Gaborone).
IIITường Đầu Hồi Gạch Đỏ Tân Gothic Cao Vút, Đá Sa Thạch Sắt Tswapong, Bệ Tháp Chuông Đá Và Quần Thể Khảo Cổ Cố Đô Phalatswe
Vào thời điểm hoàn thành năm 1894, các nhà du hành châu Âu và báo chí Nam Phi từng kinh ngạc mô tả Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo đồ sộ và ấn tượng nhất ở phía bắc sông Vaal. Khi kinh đô dời về Serowe vào năm 1902, các cấu kiện mái tôn, xà gỗ lớn, cửa sổ kính và ghế gỗ đã được tháo dỡ để tái sử dụng hoặc bị lửa rừng thiêu hủy qua thời gian, nhưng phần kết cấu xây nề bằng gạch nung và đá đẽo kiên cố của ngôi thánh đường vẫn đứng sừng sững suốt hơn 130 năm qua như một tượng đài kiến trúc giữa thiên nhiên.
Bộ phận còn nguyên vẹn và nổi tiếng nhất của phế tích là bức tường đầu hồi cao vút xây bằng những viên gạch đất sét nung màu đỏ cam rực rỡ được sản xuất ngay tại địa phương vào thập niên 1890. Đỉnh tường nhọn vươn thẳng lên nền trời theo tỷ lệ kiến trúc Tân Gothic (Gothic Revival), ở giữa trổ cụm cửa sổ vòm nhọn cao (lancet windows) và ô cửa tròn đón gió phía trên đỉnh hồi.
Để nâng đỡ khối tường gạch cao lớn trên địa hình dốc thoải dưới chân núi, toàn bộ phần móng và chân tường bao xung quanh nhà thờ được xây ghép từ những khối đá sa thạch giàu sắt và đá thạch anh màu nâu tím khai thác trực tiếp từ sườn dãy đồi Tswapong, thể hiện tay nghề đẽo đá tinh xảo của các thợ đá cuối thế kỷ 19.
Dấu tích nền móng và phần tường bao hai bên còn lại cho thấy ngôi nhà thờ có bình đồ hình chữ nhật chạy dài quy mô lớn, xưa kia đủ chỗ cho hơn một ngàn người ngồi dự lễ bên trong (và hàng ngàn người khác đứng nghe giảng ở sân ngoài). Hai bên tường dọc từng được gia cố bằng hệ thống trụ áp tường (buttresses) bằng gạch đỏ xen giữa các ô cửa sổ vòm nhọn.
Nằm tách biệt một khoảng ngắn bên cạnh khối nhà thờ chính là cấu trúc bệ tháp chuông xây bằng đá hộc và gạch kiên cố. Vào thời hoàng kim của kinh đô Phalatswe (1894 tới 1902), mỗi sáng Chúa Nhật, tiếng chuông lớn từ tháp này vang vọng khắp các vách đá Tswapong để báo hiệu cho toàn thể cư dân của 30.000 dân dừng mọi công việc đồng áng, buôn bán và tiến về nhà thờ dự lễ cùng Vua Khama III.
Phế tích nhà thờ LMS nằm ở tâm điểm của một quần thể khảo cổ học rộng lớn của cố đô Phalatswe: xung quanh nhà thờ vẫn còn dấu tích nền đá khu hội đồng hoàng gia (Kgotla) của Vua Khama III, nền nhà của Mục sư W. C. Willoughby và các giáo sĩ LMS, khu cửa hàng thương mại châu Âu, các vòng đá cổ thời kỳ Đồ Sắt và khu nghĩa trang lịch sử với khoảng 65 ngôi mộ đá khắc tên các cư dân và nhà truyền giáo cuối thế kỷ 19.
Chỉ cách phế tích nhà thờ một quãng đi bộ ngắn về phía nam vào lòng vách núi Tswapong là hẻm núi đá đỏ và thác nước tự nhiên Photophoto. Chính nguồn nước suối mát lành chảy ra từ thác Photophoto này là lý do sinh thái và tâm linh đã đưa Kgosi Khama III đến chọn Phalatswe làm kinh đô vào năm 1889.
| Hạng mục di tích tại Phalatswe (Old Palapye) | Chất liệu và Niên đại | Đặc điểm kiến trúc và Ý nghĩa lịch sử khảo cổ |
|---|---|---|
| Tường đầu hồi Tân Gothic của Nhà thờ LMS | Gạch đất sét nung đỏ và vữa vôi (1891 tới 1894) | Đầu hồi cao vút còn nguyên các khung cửa sổ vòm nhọn lancet, biểu tượng nổi tiếng nhất của Old Palapye |
| Hệ móng đá và bình đồ gian chính | Đá sa thạch sắt Tswapong và gạch đỏ | Nền nhà thờ dài rộng từng có sức chứa 1.000 người dưới sự chủ tọa của Kgosi Khama III và Mục sư Willoughby |
| Bệ tháp chuông đá cổ (Bell Tower Base) | Khối xây đá sa thạch bên cạnh nhà thờ (thập niên 1890) | Nơi treo quả chuông triệu tập 30.000 cư dân kinh đô Bangwato giữ nghiêm ngày Chúa Nhật |
| Quần thể Kgotla của Vua Khama III và Nghĩa trang cổ | Nền đá khô, tường bao và 65 bia mộ đá (1889 tới 1902) | Lưu giữ cấu trúc đô thị của một kinh đô châu Phi thế kỷ 19 và nơi an nghỉ của các gia đình tiên phong |
| Hẻm núi và Thác nước Photophoto (Tswapong Hills) | Cảnh quan địa chất đá sa thạch đỏ tự nhiên | Nguồn mạch nước thiêng nuôi sống kinh đô Phalatswe từ thời kỳ Đồ Đá, Đồ Sắt tới thời Vua Khama III |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng Đại Tù trưởng Kgosi Khama III và các mục sư Hội Truyền giáo Luân Đôn không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch kinh đô Phalatswe và xây dựng nhà thờ năm 1891. Vị trí của kinh đô được quyết định bởi nhu cầu nguồn nước ngọt tự nhiên từ thác Photophoto và khả năng phòng thủ quân sự (trước nguy cơ tấn công của người Matabele từ phía bắc và người Boer từ phía nam), kết hợp với quy tắc đặt nhà thờ trên sườn đồi cao nhìn xuống khu Kgotla trung tâm. Phần nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình miền Trung Botswana tại tọa độ 22,5594 độ vĩ nam, 27,3014 độ kinh đông, cố đô Phalatswe sở hữu một thế đất tựa sơn hướng nguyên, sơn hoàn thủy bão vô cùng tiêu biểu. Ngay phía sau lưng khu di tích ở phía Nam và Đông Nam là khối dãy đồi Tswapong (Tswapong Hills) vươn cao lên tới hơn 1.300 mét từ vùng đồng bằng bán khô hạn bằng phẳng, kéo dài hàng chục cây số theo chiều Đông - Tây với những vách đá sa thạch đỏ dựng đứng như một bức đại bình phong hậu chẩm (Huyền Vũ sơn) hùng vĩ che chắn toàn bộ kinh đô. Từ trong lòng khe núi đá đỏ ấy, dòng suối của hẻm núi và thác nước Photophoto đổ xuống chân đồi rồi chảy ra tưới mát vùng đất bằng phía bắc, tạo thành thế sơn cốc xuất tuyền (nước suối chảy ra từ khe núi thiêng), vốn là mạch nguồn sinh khí quý giá bậc nhất giữa vùng rìa sa mạc Kalahari.
Bản thân ngôi Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn được đặt trên một thềm đất cao ráo ở chân sườn phía bắc của dãy đồi Tswapong, lưng tựa vào vách núi đá đỏ vững chãi, mặt hướng rộng ra vùng bình nguyên mênh mông của lưu vực sông Lotsane ở phía Bắc và Tây Bắc (đóng vai trò là ngoại minh đường rộng lớn). Nhờ thế đứng cao nguyên vọng viễn này, bức tường đầu hồi gạch đỏ của nhà thờ vừa tránh được dòng nước lũ chảy xiết từ sườn núi vào mùa mưa, vừa vươn cao như một cột trụ tinh thần kết nối vách núi cổ xưa của tổ tiên với toàn bộ không gian sinh tồn của vương quốc Bangwato bên dưới.
VHành Hương Di Sản Của Giáo Hội UCCSA, Ngày Tưởng Niệm Vua Khama III Và Du Lịch Văn Hóa Tâm Linh Đồi Tswapong
Mặc dù không còn là một nhà thờ giáo xứ cử hành lễ hằng tuần kể từ sau cuộc dời đô về Serowe năm 1902, Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe vẫn là một thánh địa lịch sử sống động đối với người dân Bangwato, các tín hữu thuộc Giáo hội Tự trị Hiệp nhất Nam Phi (UCCSA, hậu thân trực tiếp của Hội Truyền giáo Luân Đôn LMS) và du khách tìm hiểu cội nguồn đất nước Botswana theo Dương lịch.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên sự kiện tưởng niệm và hành hương | Hoạt động văn hóa và tâm linh tại khu di tích Phalatswe (Old Palapye) |
|---|---|---|---|
| Ngày 18 tháng 4 và tháng 5 hằng năm | Dương lịch | Ngày Quốc tế Di tích và Di chỉ (18/4) và Tháng Di sản Quốc gia Botswana | Bảo tàng Quốc gia Botswana phối hợp với chính quyền truyền thống vùng Palapye và Malaka tổ chức các chuyến tham quan giáo dục lịch sử, dọn dẹp bảo tồn phế tích và kể chuyện sử thi về Vua Khama III cho thế hệ trẻ. |
| Các kỳ đại hội kỷ niệm của Giáo hội UCCSA (Mùa khô tháng 6 tới tháng 9) | Dương lịch | Cuộc Hành hương Về Nguồn của Giáo hội Tự trị Hiệp nhất Nam Phi (UCCSA Heritage Pilgrimage) | Các đoàn mục sư, hội phụ nữ và thanh niên của Giáo hội UCCSA từ Serowe, Palapye, Shoshong và Gaborone hành hương về đứng giữa bức tường gạch đỏ của Nhà thờ Phalatswe để hát thánh ca Setswana và dâng lời cầu nguyện tạ ơn các bậc tiền nhân. |
| Tháng 9 hằng năm (dịp Quốc khánh Botswana 30/9) | Dương lịch | Tuần lễ Tưởng niệm Ba Vị Vua Lập quốc (Three Dikgosi Commemoration) và Ngày Độc Lập Botswana | Tưởng nhớ chuyến đi lịch sử tới Luân Đôn tháng 9 năm 1895 của Kgosi Khama III, Kgosi Sebele I và Kgosi Bathoen I cùng Mục sư W. C. Willoughby xuất phát từ thời kỳ kinh đô Phalatswe. |
| Đầu mùa mưa (tháng 10 tới tháng 11) | Lịch nông nghiệp truyền thống Tswana | Lễ Cầu Mưa Đầu Mùa (Thapelo ya Pula / Letsema) | Tiếp nối truyền thống do chính Vua Khama III thiết lập tại Phalatswe từ thập niên 1890, các cộng đồng quanh dãy đồi Tswapong cử hành lễ cầu xin những cơn mưa hồng phúc (Pula) cho mùa gieo hạt mới. |
Tiếng vọng của lịch sử dưới chân vách đá đỏ Tswapong. Đứng dưới bóng bức tường đầu hồi gạch đỏ cao vút của Nhà thờ Phalatswe vào một buổi chiều nắng vàng trên thảo nguyên Botswana, du khách không khỏi xúc động khi hình dung lại khung cảnh hơn một thế kỷ trước: vào mỗi sáng Chúa Nhật của những năm 1894 tới 1902, vị Quốc vương bảy mươi tuổi Kgosi Khama III trong bộ lễ phục trang nghiêm đã bước đi từ khu Kgotla hoàng gia tiến vào ngôi nhà thờ này, cùng hàng ngàn thần dân Bangwato cất cao tiếng hát ca ngợi Đấng Tạo Hóa bằng chính ngôn ngữ mẹ đẻ Setswana của mình. Cùng với ngôi nhà thờ đá LMS xây năm 1912 và lăng mộ Vua Khama III trên đồi hoàng gia ở Serowe (nơi lưu giữ biểu tượng linh vật sơn dương Phuti / Duiker của hoàng tộc Bangwato), Phế tích Nhà thờ Phalatswe mãi mãi là chiếc nôi tinh thần đã hun đúc nên một đất nước Botswana hòa bình, tự chủ và hiền minh.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu di tích lịch sử Phalatswe (Old Palapye, gần làng Malaka, cách thị trấn Palapye hiện đại khoảng 21 km về phía đông), dưới chân dãy đồi Tswapong, Quận Trung Tâm, Cộng hòa Botswana
- Đường tới
- Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe (Old Palapye) nằm ở Quận Trung Tâm (Central District) của Botswana, cách thị trấn giao lộ đường sắt Palapye hiện đại khoảng 21 km về phía đông (và cách thủ đô Gaborone khoảng 290 km về phía đông bắc). Từ thủ đô Gaborone hoặc thành phố Francistown, quý vị đi theo đường cao tốc xuyên quốc gia A1 tới ngã tư thị trấn Palapye, sau đó rẽ về hướng đông theo tuyến đường đi Martins Drift / Sherwood (rẽ theo biển chỉ dẫn vào đường đất hướng về làng Malaka / Old Palapye dưới chân sườn phía bắc dãy đồi Tswapong). Đoạn đường đất cuối dẫn vào khu di tích dài vài cây số có một số chỗ cát và đá sỏi, do đó phương tiện gầm cao hoặc xe hai cầu (4x4) là lựa chọn thuận tiện nhất, đặc biệt vào mùa mưa từ tháng 11 tới tháng 3.
- Toạ độ
- -22.5594, 27.3014
Khu Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe (Old Palapye) là Di tích Quốc gia được bảo vệ nghiêm ngặt của Cộng hòa Botswana, mở cửa cho du khách tham quan vào ban ngày. Vì khu di tích nằm giữa vùng thiên nhiên hoang sơ dưới chân dãy đồi thiêng Tswapong (vốn được người dân địa phương rất mực tôn kính), quý vị cần tuân thủ hướng dẫn của nhân viên bảo vệ di tích tại cổng vào (hoặc liên hệ qua trưởng làng tại làng Malaka gần đó), tuyệt đối không trèo lên bức tường gạch đỏ cổ năm 1894, không lấy đi bất kỳ viên gạch, mảnh gốm hay hiện vật khảo cổ nào trên mặt đất và giữ nguyên vẹn sự tôn nghiêm tại khu vực nghĩa trang lịch sử. Quý vị nên đi giày đi bộ đường dài chắc chắn, mang theo mũ chống nắng, nước uống đầy đủ và nên đi cùng hướng dẫn viên địa phương để tìm hiểu trọn vẹn cả phế tích nhà thờ, khu Kgotla, nghĩa trang cổ và hẻm núi thác nước Photophoto.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe (Old Palapye)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Phế tích Nhà thờ Hội Truyền giáo Luân Đôn tại Phalatswe (Old Palapye) được xây dựng vào thời gian nào và do ai khởi xướng?
Ngôi nhà thờ được khởi công vào năm 1891 và khánh thành vào năm 1894 tại kinh đô Phalatswe (Old Palapye) của tộc người Bangwato. Công trình do vị vua Kitô hữu nổi tiếng là Đại Tù trưởng Kgosi Khama III (Khama Hiền Minh) cùng thần dân Bangwato đóng góp hơn 3.000 bảng Anh để xây dựng dưới sự phối hợp của hai vị mục sư thuộc Hội Truyền giáo Luân Đôn (LMS) là James Hepburn và William Charles Willoughby.
Vì sao kinh đô Phalatswe và ngôi nhà thờ gạch đỏ lớn này lại bị bỏ hoang vào năm 1902?
Kinh đô Phalatswe từng là nơi sinh sống của gần 30.000 người Bangwato từ năm 1889 tới năm 1902. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ 20, nguồn nước suối tự nhiên tại dãy đồi Tswapong bắt đầu suy giảm không đủ cung cấp cho dân số quá đông, cộng thêm việc tuyến đường sắt mới năm 1897 chạy lệch về phía tây 20 km và điều kiện vệ sinh gặp khó khăn, nên tháng 6 năm 1902 Kgosi Khama III đã quyết định dời toàn bộ kinh đô về thành phố Serowe.
Chuyến đi lịch sử năm 1895 tới Luân Đôn gắn liền với Phalatswe có ý nghĩa như thế nào đối với đất nước Botswana?
Năm 1895, từ kinh đô Phalatswe, Kgosi Khama III đã cùng hai vị Đại Tù trưởng Sebele I và Bathoen I, dưới sự thu xếp và tháp tùng của chính vị mục sư coi sóc Nhà thờ Phalatswe là Mục sư William Charles Willoughby, sang Luân Đôn yết kiến Nữ hoàng Victoria và Chính phủ Anh. Phái đoàn đã ngăn chặn thành công âm mưu thôn tính vùng Bechuanaland của Công ty Nam Phi thuộc Anh (BSAC) do Cecil Rhodes đứng đầu, bảo toàn lãnh thổ cho sự ra đời của Cộng hòa Botswana độc lập sau này.
Sự khác biệt giữa thị trấn Palapye hiện đại và khu di tích Old Palapye (Phalatswe) là gì?
Old Palapye (tên gốc tiếng Setswana là Phalatswe) là cố đô lịch sử của Vua Khama III giai đoạn 1889 tới 1902, nằm dưới chân dãy đồi Tswapong gần làng Malaka ngày nay. Còn thị trấn Palapye hiện đại nằm cách Phalatswe khoảng 21 km về phía tây, hình thành từ năm 1897 xung quanh nhà ga đường sắt trên trục giao thông Bắc - Nam (cao tốc A1 hiện nay).
Những hạng mục kiến trúc và khảo cổ nào vẫn còn có thể chiêm ngưỡng tại Phalatswe ngày nay?
Ấn tượng nhất là bức tường đầu hồi cao vút bằng gạch đỏ nung theo phong cách Tân Gothic với các ô cửa sổ vòm nhọn và phần móng đá sa thạch sắt của Nhà thờ LMS năm 1894, bệ tháp chuông đá cổ bên cạnh, nền móng khu hội đồng hoàng gia (Kgotla), dấu tích các ngôi nhà truyền giáo và cửa hàng châu Âu, khu nghĩa trang cổ với khoảng 65 ngôi mộ đá, cùng hẻm núi thác nước Photophoto ngay phía sau.
Giáo hội nào tại Botswana ngày nay là người kế thừa trực tiếp di sản của Hội Truyền giáo Luân Đôn (LMS)?
Di sản thần học và cộng đoàn của Hội Truyền giáo Luân Đôn (LMS) tại Botswana và miền Nam châu Phi được kế thừa trực tiếp bởi Giáo hội Tự trị Hiệp nhất Nam Phi (United Congregational Church of Southern Africa, viết tắt là UCCSA, thành lập năm 1967 từ sự hợp nhất các giáo hội gốc LMS). Các tín hữu UCCSA vẫn thường xuyên hành hương về Phalatswe để tưởng nhớ cội nguồn đức tin.