Từ những thửa ruộng lúa nước dưới thung lũng, quý vị ngẩng lên sẽ thấy một ngọn đồi phủ rừng xanh sẫm, khác hẳn những sườn đồi trọc đất đỏ chung quanh. Con đường đá dẫn lên dốc qua cánh rừng, rồi tới cổng đá chính Ambatomitsangana, bên cạnh là một phiến đá tròn lớn như chiếc bánh xe rộng tới bốn mét rưỡi. Qua cổng là khoảng sân lát đá có những cây sung cổ thụ tỏa bóng, ngôi nhà gỗ hồng mộc sẫm màu mái dốc đứng trang nghiêm, hai ngôi lầu gỗ có hiên trang trí, và phía sau là dãy mộ hoàng gia. Thỉnh thoảng có người dừng trước một phiến đá hay bậc thềm, đặt xuống ít mật ong và kẹo ngọt, rồi lặng lẽ đi tiếp.
Đó là Ambohimanga, trong tiếng Malagasy ghép từ ambohi (đồi) và manga (xanh, thiêng, đẹp), thường dịch là Đồi Xanh hay Đồi Thiêng. Madagascar có nhiều tôn giáo, nhưng dưới tất cả vẫn là một nếp chung của người Malagasy: thờ cúng tổ tiên, tin rằng người đã khuất (razana) vẫn dõi theo và che chở con cháu. Thư viện chọn Ambohimanga làm nơi đại diện duy nhất của Madagascar vì UNESCO gọi đây là biểu tượng quan trọng nhất của bản sắc văn hóa nước này, một ngọn đồi mà tính thiêng còn sống trong nghi lễ và trong lòng người suốt năm trăm năm.
ITổ Tiên, Các Vua Đời Trước Và Mười Hai Ngọn Đồi Thiêng
Ở Ambohimanga, đối tượng được kính không phải một vị thần có tượng, mà là tổ tiên. Người Malagasy tin người chết không mất đi, mà thành razana, bậc tổ tiên có sức phù hộ hay quở phạt con cháu. Trên đồi và quanh chân đồi, theo Wikipedia, có ít nhất bốn ngôi mộ cổ của người Vazimba (cư dân bản địa sớm nhất ở cao nguyên) vốn đã là điểm hành hương từ lâu đời, cùng khu lăng mộ của các vua và nữ hoàng dòng Merina. Trong số các bậc tổ tiên ấy, các vị vua Merina đời trước được tôn kính như những razana đặc biệt, vì theo quan niệm xưa họ là cầu nối giữa người sống với tổ tiên của cả vùng. Khu lăng trên đồi vì thế là nơi dâng lễ của cả một cộng đồng rộng lớn từ khắp Madagascar và các đảo lân cận như Réunion, Mauritius và Comoros, không riêng của một dòng họ.
Ambohimanga là ngọn đồi cao nhất và quan trọng nhất trong mười hai ngọn đồi thiêng của vùng Imerina, miền cao nguyên trung tâm Madagascar, nơi dòng vua Merina khởi phát. Theo UNESCO, đây từng là kinh đô tâm linh và nơi an táng các vị quân chủ thế kỷ 18 và 19. Người dựng nên ngôi nhà gỗ hồng mộc Mahandrihono còn đứng nguyên vẹn trong khu Rova là vua Andrianampoinimerina (trị vì từ năm 1787 tới 1810), và ngôi nhà ấy nay được giữ như một chốn thiêng tối cao trên đồi.
Tín ngưỡng thờ tổ tiên của người Malagasy xoay quanh ba điều. Thứ nhất là hasina, sức thiêng vô hình gắn với tổ tiên, đất đai và các bậc quân chủ xưa, mà người hành hương lên đồi để được thấm vào, như UNESCO ghi là để làm mới mình và xin phước lành. Thứ hai là fady, những điều kiêng kỵ riêng của từng nơi (như kiêng mang thịt heo, thuốc lá hay rượu chè vào khu vực thiêng trên đồi theo truyền thống của các vua Merina), mà earthtrip và Wikipedia nhắc rằng khách tới Ambohimanga được mong sẽ tôn trọng. Thứ ba là lễ vật dâng tổ tiên, theo earthtrip và madamagazine gồm sừng bò u (zebu), mật ong, kẹo bánh, rượu rum và các lễ vật đặt ở khu lăng hoặc bên gốc cây sung thiêng.
Chỗ hay hiểu lầm là gọi Ambohimanga là một hoàng cung đã thành bảo tàng. Tên gọi quốc tế có chữ hoàng gia, và khách thường tới xem cung điện, nhưng UNESCO ghi danh nơi này trước hết vì tính thiêng còn sống: người Malagasy vẫn lên đồi dâng lễ, vẫn giữ fady, vẫn coi rừng trên đồi là rừng thiêng. Earthtrip viết gọn rằng Ambohimanga không phải một món đồ trưng bày mà là một trung tâm tôn kính đang tiếp diễn.
Người Việt có một ngọn đồi rất gần với nghĩa ấy: núi Nghĩa Lĩnh, nơi con cháu về dâng lễ các vua đời đầu, xin xem bài Đền Hùng. Về lối thờ các vị vua đã khuất trong khuôn viên hoàng thành, quý vị có thể đối chiếu với bài Thế Miếu ở Huế.
IINăm Trăm Năm Trên Ngọn Đồi Xanh
Sử của Ambohimanga phần lớn được truyền qua bộ sử truyền khẩu Tantara ny Andriana của người Merina và các khảo cứu khảo cổ học. Theo madamagazine và Wikipedia, vào thế kỷ 15 ngọn đồi có tên cổ là Tsimadilo, tới khoảng năm 1700 khi hoàng thân Andriamborona lên lập trại trên đỉnh đồi thì đổi là Ambohitrakanga (Đồi gà sao), và đầu thế kỷ 18 vua Andriamasinavalona đặt tên là Ambohimanga. Khu thành hoàng gia (Rova) trên đỉnh đồi mở rộng qua ba khu nối nhau là Bevato, Mahandrihono và Nanjakana, tới thế kỷ 19 trở thành kinh đô tâm linh đối xứng với kinh đô hành chính Antananarivo. Bài chỉ ghi các mốc về dựng nhà, lăng mộ, cổng đá và nghi lễ.
- Thế kỷ 15Làng định cư đầu tiên (Tsimadilo)UNESCO, Met Museum và Wikipedia ghi người Merina định cư trên đồi từ thế kỷ 15 (khi đồi mang tên Tsimadilo), tới thế kỷ 16 biến các thung lũng quanh đồi thành ruộng lúa bậc thang.
- Khoảng 1700 tới 1730Đặt tên Ambohimanga và dựng vòng 7 cổng trongHoàng thân Andriamborona lập trại trên đồi và gọi là Ambohitrakanga. Vua Andriamasinavalona đặt tên đồi là Ambohimanga, và con ông là vua Andriantsimitoviaminiandriana (trị vì 1710 tới 1730) lập khu Bevato cùng vòng tường đá đầu tiên có 7 cổng (madamagazine, Wikipedia).
- 1730 tới 1787Mở rộng khu Mahandrihono và NanjakanaVua Andriambelomasina (1730 tới 1770) lập khu Mahandrihono ở bậc đất cao hơn phía đông, tiếp đó vua Andrianjafy (1770 tới 1787) dựng thêm khu Nanjakana (Wikipedia).
- 1787 tới 1810Dựng nhà gỗ hồng mộc và vòng 7 cổng ngoàiVua Andrianampoinimerina dựng ngôi nhà gỗ hồng mộc Mahandrihono, cho đào ao thiêng Amparihy và dựng thêm vòng tường ngoài với 7 cổng đá trước năm 1794, nâng tổng số cổng đá lên 14 cổng (madamagazine, Wikipedia).
- 1862 và 1871Dựng đình kính Tranofitaratra và lầu FandriampahalemanaNữ hoàng Ranavalona II cho dựng đình kính Tranofitaratra năm 1862 và lầu gỗ hai tầng Fandriampahalemana năm 1871 trong khu Mahandrihono, kết hợp kiến trúc cao nguyên Malagasy với nội thất châu Âu (UNESCO, Wikipedia).
- 2001Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí iii, iv và vi, diện tích 59 ha, vùng đệm 425 ha. UNESCO gọi đây là biểu tượng quan trọng nhất của bản sắc văn hóa Madagascar.
Có bốn chỗ nguồn vênh nhau hoặc cần đối chiếu rõ. Thứ nhất là khoảng cách tới Antananarivo: madacamp và Wikipedia ghi 24 km, madamagazine ghi 25 km, earthtrip ghi 21 km, còn worldheritagesite.org và africanworldheritagesites ghi khoảng 20 km. Chênh lệch do đo theo đường chim bay hay đường bộ quanh co, nên thư viện ghi khoảng 20 tới 25 km về phía đông bắc.
Thứ hai là niên đại định cư: UNESCO, Met Museum và Wikipedia ghi thế kỷ 15, còn worldheritagesite.org ghi thế kỷ 16. Thứ ba là con số 14 cổng đá hay 7 cổng đá: hồ sơ UNESCO ghi 14 cổng đá, trong khi madacamp, Met Museum, africanworldheritagesites và earthtrip ghi 7 cổng. Đối chiếu với sử liệu trong Wikipedia thì hai con số không mâu thuẫn: vòng tường trong dựng thời vua Andriantsimitoviaminiandriana (1710 tới 1730) có 7 cổng, và vòng tường ngoài dựng thêm thời vua Andrianampoinimerina trước năm 1794 có thêm 7 cổng nữa, tổng cộng toàn khu có 14 cổng đá. Thứ tư là người dựng ngôi lầu nghỉ hai tầng: UNESCO và Wikipedia ghi hai công trình Fandriampahalemana (1871) và Tranofitaratra (1862) dựng dưới thời Nữ hoàng Ranavalona II (tận dụng gỗ từ ngôi nhà Masoandro do Nữ hoàng Ranavalona I dời về trước đó), trong khi madamagazine gọi ngôi lầu này là nhà nghỉ cuối tuần của Nữ hoàng Ranavalona I.
IIIKhu Rova, Nhà Gỗ Hồng Mộc, Lăng Mộ Và Rừng Thiêng
Theo hồ sơ UNESCO và Wikipedia, thành hoàng gia trên đỉnh đồi gồm ba khu nối nhau (Bevato, Mahandrihono và Nanjakana), trong đó khu Mahandrihono ở phía đông được bảo tồn nguyên vẹn nhất với hai cung điện và một đình, bốn lăng mộ hoàng gia có nhà mồ gỗ (tranomasina) xếp theo trục bắc nam, hai bể tắm nghi lễ, một hố nhốt bò zebu hiến tế, và hệ thống hào sâu (hadivory) cùng 14 cổng đá. Bao quanh khu thành là rừng nguyên sinh rộng lớn giữ nhiều loài cây đặc hữu và cây thuốc bản địa như cây zahana (Phyllarthron madagascariensis).
Công trình cổ và thiêng nhất là ngôi nhà gỗ hồng mộc Mahandrihono của vua Andrianampoinimerina. Theo madamagazine và Wikipedia, đây là ngôi nhà một gian không cửa sổ làm hoàn toàn bằng gỗ hồng mộc đặc (rosewood), mái dốc lợp ván gỗ đỡ bởi một cột cái bằng gỗ hồng mộc cao 10 m ở chính giữa, hai đầu hồi có cặp sừng mái chéo (tandrotrano) vốn xưa bọc bạc. Bên trong vẫn giữ bếp năm hòn đá, giường sàn cao của nhà vua cùng trống, vũ khí và bàn cờ fanorona. Cạnh đó là lầu gỗ hai tầng Fandriampahalemana (dựng năm 1871) có hiên và ban công chạm trổ tinh xảo lưu giữ đồ nội thất và tặng phẩm của Nữ hoàng Ranavalona II, cùng đình kính Tranofitaratra (dựng năm 1862) mở cửa kính ra bốn phía nhìn xuống đồng bằng.
Nhà một gian cuối thế kỷ 18 của vua Andrianampoinimerina, cột cái gỗ hồng mộc cao 10 m, dựng theo phép chiêm tinh Malagasy, nơi khách vào phải bước chân phải trước và lùi chân trái khi ra (madamagazine, Wikipedia).
Hai công trình gỗ hồng mộc pha phong cách châu Âu dựng năm 1871 và 1862 trong khu Mahandrihono, lưu giữ nội thất và vật dụng hoàng gia thế kỷ 19 (UNESCO, Wikipedia).
Bốn lăng mộ hoàng gia lớn dựng lại trên nền hầm đá với nhà mồ gỗ không cửa sổ xếp dọc trục bắc nam, nơi người hành hương dâng mật ong, kẹo bánh và lễ vật (UNESCO, Wikipedia).
Cổng chính phía đông trong hệ thống 14 cổng đá (hai vòng 7 cổng), còn giữ phiến đá tròn đường kính 4,5 m, dày 30 cm, nặng khoảng 12 tấn dùng để lăn chắn cửa (Wikipedia, africanworldheritagesites).
Hai mạch suối thiêng dẫn nước vào hồ Amparihy dưới chân đồi và hai bể tắm nghi lễ trong khu Rova dùng cho lễ tắm thanh tẩy (madamagazine, Wikipedia).
Khoảng sân có tảng đá hoa cương (vatomasina) nơi nhà vua đứng ban dụ và xử việc dưới bóng những cây sung hoàng gia gần năm trăm tuổi, cạnh phiến đá tế zebu (Met Museum, madamagazine, Wikipedia).
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Độ cao đỉnh đồi | 1.468 m | madamagazine, earthtrip |
| Diện tích khu di sản và vùng đệm | 59 ha (vùng đệm 425 ha) | UNESCO, Wikipedia |
| Cột cái nhà gỗ Mahandrihono | Cao 10 m, gỗ hồng mộc | Wikipedia |
| Lăng mộ hoàng gia hiện còn | 4 lăng (thế kỷ 19 từng có 12 mộ) | UNESCO, Wikipedia |
| Cổng đá và phiến đá cổng chính | 14 cổng (2 vòng 7 cổng), đá tròn rộng 4,5 m, nặng 12 tấn | UNESCO, Wikipedia, madacamp |
| Tuổi cây thiêng | Gần 500 năm | madamagazine |
IVThế Đất Và Hướng
Người Merina có phép riêng về không gian và phương hướng, không phải phong thủy Á Đông, và thư viện nêu rõ phép bản địa ấy trước tiên. Theo hồ sơ UNESCO và Wikipedia, bố cục của Ambohimanga kết hợp hai hệ vũ trụ quan cổ truyền của vùng Imerina: hệ thứ nhất là trật tự bốn phương gắn với quyền lực chính trị và thứ bậc cao thấp, trong đó hướng bắc gắn với sự cao quý, nam tính và quyền bính (nên sân xử án Fidasiana và chỗ ở của nhà vua đặt ở phía bắc, còn khu Bevato của các hoàng hậu đặt ở phía nam, đồng thời khu xây sau luôn đặt trên nền đất cao hơn khu trước). Hệ thứ hai là phép lịch số chiêm tinh vintana tiếp thu qua giao thương Ấn Độ Dương, coi hướng đông và đông bắc (cung Alahamady) là phương thiêng nhất dành cho tổ tiên, nên khu Mahandrihono, các lăng mộ hoàng gia và bể nước thánh đều đặt ở phía đông và đông bắc, các cổng đông bắc chỉ dành riêng cho nhà vua và nghi lễ, và bản thân ngọn đồi Ambohimanga cũng nằm ở phía đông bắc kinh đô Antananarivo để giữ vai kinh đô tâm linh.
Phần dưới là cách thư viện đọc địa thế tự nhiên của ngọn đồi bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để bạn đọc có chỗ đối chiếu giữa hai truyền thống coi trọng đất tổ.
Nét rõ nhất là đồi độc lập giữa đồng lúa bậc thang. Theo Wikipedia, sườn phía đông của Ambohimanga dựng đứng cao vọt lên khoảng 140 m (450 bộ Anh) so với mặt đất quanh chân đồi, còn sườn phía tây thoai thoải dần, hai phía bắc và nam là những thửa ruộng lúa nước bậc thang mở ra từ thế kỷ 17 và 18. Lối Việt gọi một ngọn đồi cao vươn lên giữa thung lũng ruộng nước là chỗ khí tụ, rất gần với thế núi Nghĩa Lĩnh của Đền Hùng nhìn xuống vùng trung du trồng lúa.
Nét thứ hai là rừng làm áo. Sách xem đất của người Việt quý đồi có cây xanh tốt, coi cây là sinh khí của đất hiện ra ngoài. Ở Ambohimanga, vành đai rừng nguyên sinh được luật tục của các vua Merina bảo vệ suốt nhiều thế kỷ trong khi đồi chung quanh trơ đất đỏ, và tên gọi Đồi Xanh chính là nói điều ấy. Đọc theo lối Việt, đó là long mạch còn được che chở.
Nét thứ ba là mạch nước và ao thiêng. Hai mạch suối đá nuôi hồ Amparihy và dẫn lên hai bể tắm nghi lễ trên đỉnh đồi. Người Việt gọi nước tụ ở chốn cao là thiên trì, còn người Merina dùng nước ấy cho lễ tắm fandroana để rửa sạch lỗi lầm và nối lại sự hòa hợp. Hai cách giải thích khác nhau, nhưng cùng dừng lại trước mạch nước nuôi sống ngọn đồi.
Cuối cùng là thứ bậc theo độ cao. Lăng mộ và khu cung điện Mahandrihono đặt ở đỉnh cao nhất, khu Bevato thấp hơn một bậc, còn làng xóm ở sườn và chân đồi. Sự phân tầng từ thấp lên cao ấy vừa đúng với phép trọng độ cao của người quý tộc Merina, vừa trùng với lệ đặt lăng miếu ở gò cao ráo của người Việt xưa.
VNăm Mới Alahamady Và Lễ Dâng Tổ Tiên
Lễ ở Ambohimanga theo lịch truyền thống Malagasy, một lịch tính theo trăng gắn với phép vintana, trong đó Alahamady là tháng đầu năm. Theo moneyformadagascar.org, ngày Alahamady Be, năm mới truyền thống, rơi vào khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch, gồm lễ tắm thiêng (fandroana), đốt ngọn lửa bất diệt canh thâu tới sáng (afo tsy maty), rước đèn lồng (arendrina), thay chiếu mới, mặc áo mới, cha mẹ rẩy nước chúc phúc cho con cháu, và bữa cơm lễ có món cơm nấu sữa trộn mật ong (tatao). Madamagazine và Wikipedia ghi mỗi dịp lễ lớn người ta hiến tế bò zebu và tụ họp tại sân Fidasiana trên đồi. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Ngày đầu tháng Alahamady, khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch | Lịch truyền thống Malagasy, theo trăng | Alahamady Be, năm mới truyền thống | Lễ tắm thiêng (fandroana), đốt lửa canh thâu (afo tsy maty), thắp đèn lồng (arendrina), ăn cơm sữa mật ong (tatao) và dâng lễ trên đồi (moneyformadagascar.org, madamagazine). |
| Các ngày lễ trong năm | Lịch truyền thống Malagasy, ngày chọn theo vintana | Lễ tế ở phiến đá và gốc sung thiêng | Người hành hương tụ họp ở sân Fidasiana và phiến đá tế trước Rova để cầu phúc tổ tiên (madacamp, Wikipedia). |
| Quanh năm | Không theo ngày cố định | Dâng lễ tổ tiên ở khu lăng | Người hành hương đặt sừng zebu, mật ong, kẹo bánh và lễ vật ở khu lăng mộ hoàng gia và các mộ Vazimba (earthtrip, madamagazine, Wikipedia). |
| Quanh năm | Không theo ngày cố định | Tắm và xin nước ở suối thiêng | Người hành hương tắm hoặc xin nước ở suối và hồ thiêng trên đồi để thanh tẩy và cầu hasina (Met Museum, UNESCO). |
Tại thủ đô Antananarivo (cách đồi Ambohimanga khoảng 20 tới 24 km về phía tây nam) có cộng đồng người Madagascar gốc Việt sinh sống từ thập niên 1940 với khoảng 400 người cùng một số tu sĩ thừa sai Việt Nam đang phục vụ tại đảo quốc này. Tuy nhiên, các nghi lễ tại Ambohimanga thuộc tín ngưỡng thờ tổ tiên bản địa của người Malagasy nên thư viện không ghi sinh hoạt tôn giáo riêng của người Việt tại đồi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ambohimanga Rova, xã Ambohimanga, khoảng 24 km về phía đông bắc Antananarivo, vùng Analamanga
- Đường tới
- Ambohimanga Rova nằm ở xã nông thôn Ambohimanga Rova, vùng Analamanga, cách thủ đô Antananarivo khoảng hai mươi tới hai mươi lăm cây số về phía đông bắc, có đường bộ đi thẳng từ thủ đô (mất khoảng một tới ba giờ tùy mật độ giao thông).
- Toạ độ
- -18.7592, 47.5628
Ambohimanga là chốn thiêng đang có người dâng lễ, lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Lệ lớn nhất là fady, những điều kiêng kỵ truyền thống của đồi: theo Wikipedia, khách tuyệt đối không mang thịt heo, mỡ heo, thuốc lá, rượu hay chất kích thích vào khu thành thiêng. Khi bước vào ngôi nhà gỗ hồng mộc Mahandrihono của vua Andrianampoinimerina, lệ truyền thống đòi hỏi phải bước chân phải vào trước, và khi ra phải đi giật lùi, đưa chân trái ra trước để tỏ lòng kính trọng bậc tiên đế, đồng thời không được chụp ảnh bên trong các ngôi nhà cổ (ngoài sân được phép chụp ảnh). Không chạm vào lễ vật ở khu lăng và phiến đá tế, không bẻ cành hay hái lá trong rừng thiêng, và xin phép trước khi chụp ảnh người đang cầu khấn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đồi thiêng hoàng gia Ambohimanga
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ambohimanga nghĩa là gì
Ambohimanga trong tiếng Malagasy ghép từ ambohi (đồi) và manga (xanh, thiêng, đẹp), thường dịch là Đồi Xanh hay Đồi Thiêng. Trước thế kỷ 18, đồi từng mang tên Tsimadilo rồi Ambohitrakanga (Đồi gà sao). Đây là ngọn đồi cao nhất và quan trọng nhất trong mười hai ngọn đồi thiêng của vùng Imerina ở cao nguyên Madagascar.
Đồi Ambohimanga thờ ai
Nơi này không thờ một vị thần có tượng mà kính tổ tiên (razana) theo tín ngưỡng bản địa của người Malagasy, gồm các vị vua và nữ hoàng dòng Merina cùng bốn ngôi mộ cổ của cư dân Vazimba đầu tiên. Người hành hương từ khắp Madagascar và các đảo lân cận lên đồi dâng mật ong, kẹo bánh và cầu xin sức thiêng hasina.
Vì sao có nguồn ghi Ambohimanga có 14 cổng đá, có nguồn ghi 7 cổng
Theo Wikipedia và hồ sơ UNESCO, cả khu có tổng cộng 14 cổng đá chia làm hai vòng: vòng tường trong do vua Andriantsimitoviaminiandriana dựng khoảng năm 1710 tới 1730 có 7 cổng, và vòng tường ngoài do vua Andrianampoinimerina dựng thêm trước năm 1794 có 7 cổng nữa. Cổng chính Ambatomitsangana nổi tiếng với phiến đá tròn đường kính 4,5 m, nặng khoảng 12 tấn dùng để lăn đóng cửa.
Alahamady Be là lễ gì
Là năm mới truyền thống của người Malagasy, cử hành vào ngày đầu tháng Alahamady theo lịch trăng, khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch. Lễ có nghi thức tắm thanh tẩy (fandroana), đốt lửa canh thâu (afo tsy maty), rước đèn lồng (arendrina), ăn cơm sữa mật ong (tatao) và dâng lễ tổ tiên trên đồi Ambohimanga.
Fady và lệ bước chân ở Ambohimanga là gì
Fady là những điều kiêng kỵ truyền thống của đồi, như cấm mang thịt heo, thuốc lá, rượu vào khu thành Rova và cấm chụp ảnh bên trong các nhà cổ. Riêng khi vào nhà gỗ hồng mộc Mahandrihono của vua Andrianampoinimerina, khách phải bước chân phải vào trước và khi ra phải đi lùi, đưa chân trái ra trước.