Từ những thửa ruộng lúa nước dưới thung, quý vị ngẩng lên sẽ thấy một ngọn đồi phủ rừng xanh sẫm, khác hẳn những sườn đồi trọc đỏ chung quanh. Con đường đá dẫn lên dốc qua cánh rừng, rồi tới một cổng đá dày, bên cạnh là một phiến đá tròn lớn như một bánh xe. Qua cổng là một khoảng sân lát đá có cây sung cổ thụ tỏa bóng, một ngôi nhà gỗ sẫm màu mái dốc đứng một mình, và phía xa là những nấm mộ xây. Thỉnh thoảng có người dừng trước một phiến đá, đặt xuống ít mật ong, rồi lặng lẽ đi tiếp.
Đó là Ambohimanga, tên tiếng Malagasy nghĩa là Đồi Xanh. Madagascar có nhiều đạo, nhưng dưới tất cả vẫn là một nếp chung của người Malagasy: thờ cúng tổ tiên, tin rằng người đã khuất (razana) vẫn dõi theo và che chở con cháu. Thư viện chọn Ambohimanga làm nơi đại diện duy nhất của Madagascar vì UNESCO gọi đây là biểu tượng quan trọng nhất của bản sắc văn hóa nước này, một ngọn đồi mà tính thiêng còn sống trong nghi lễ và trong lòng người suốt năm trăm năm.
ITổ Tiên, Các Vua Đời Trước Và Mười Hai Ngọn Đồi Thiêng
Ở Ambohimanga, đối tượng được kính không phải một vị thần có tượng, mà là tổ tiên. Người Malagasy tin người chết không mất đi, mà thành razana, bậc tổ tiên có sức phù hộ hay quở phạt con cháu. Trong số các bậc tổ tiên ấy, các vua Merina đời trước được tôn kính như những razana đặc biệt, vì theo quan niệm xưa họ là cầu nối giữa người sống với tổ tiên của cả vùng. Lăng mộ hoàng gia trên đồi vì thế là nơi dâng lễ của cả một cộng đồng, không riêng của một dòng họ.
Ambohimanga là một trong mười hai ngọn đồi thiêng của vùng Imerina, miền cao nguyên trung tâm Madagascar, nơi dòng vua Merina khởi phát. Theo UNESCO, đây từng là kinh đô tôn giáo và nơi an táng các vua thế kỷ 19. Người dựng nên ngôi nhà gỗ còn đứng trong khu Rova là vua Andrianampoinimerina, cuối thế kỷ 18, và ngôi nhà ấy nay được giữ như một chốn thiêng.
Tín ngưỡng thờ tổ tiên của người Malagasy xoay quanh ba điều. Thứ nhất là hasina, sức thiêng có thể truyền qua người, vật và nơi chốn, mà người hành hương lên đồi để được thấm vào, như UNESCO ghi là để làm mới mình và xin phước. Thứ hai là fady, những điều kiêng riêng của từng nơi, mà earthtrip nhắc rằng khách tới Ambohimanga được mong sẽ tôn trọng. Thứ ba là lễ vật dâng tổ tiên, theo earthtrip gồm sừng bò u (zebu), mật ong và những thứ khác đặt ở khu lăng.
Chỗ hay hiểu lầm là gọi Ambohimanga là một hoàng cung đã thành bảo tàng. Tên gọi quốc tế có chữ hoàng gia, và khách thường tới xem cung điện, nhưng UNESCO ghi danh nơi này trước hết vì tính thiêng còn sống: người Malagasy vẫn lên đồi dâng lễ, vẫn giữ fady, vẫn coi rừng trên đồi là rừng thiêng. Earthtrip viết gọn rằng Ambohimanga không phải một món đồ trưng bày mà là một trung tâm tôn kính đang tiếp diễn.
Người Việt có một ngọn đồi rất gần với nghĩa ấy: núi Nghĩa Lĩnh, nơi con cháu về dâng lễ các vua đời đầu, xin xem bài Đền Hùng. Về lối thờ các vị vua đã khuất trong khuôn viên hoàng thành, quý vị có thể đối chiếu với bài Thế Miếu ở Huế.
IINăm Trăm Năm Trên Ngọn Đồi Xanh
Sử của Ambohimanga phần lớn là sử truyền khẩu của người Merina, được ghi lại muộn. Các nguồn thống nhất về khung lớn: người định cư trên đồi từ vài trăm năm trước, khu Rova thành hình dần, tới thế kỷ 19 thì đồi là kinh đô tôn giáo và nơi an táng hoàng gia. Bài chỉ ghi các mốc về dựng nhà, an táng và nghi lễ.
- Thế kỷ 15Người định cư đầu tiênUNESCO và Met Museum ghi người định cư trên đồi từ thế kỷ 15. Worldheritagesite.org ghi thế kỷ 16.
- Thế kỷ 15 tới 18Đồi thành chốn thiêngKhu Rova trên đỉnh đồi thành hình dần, cùng các suối, bể nước và chốn thiêng mà UNESCO liệt kê.
- Cuối thế kỷ 18Dựng ngôi nhà gỗ hồng mộcVua Andrianampoinimerina dựng ngôi nhà gỗ một gian mái ván còn đứng tới nay, theo madamagazine. Ngôi nhà nay được giữ như một chốn thiêng.
- Thế kỷ 19Kinh đô tôn giáo và nơi an tángUNESCO ghi đồi là kinh đô tôn giáo và nơi an táng vua chúa thế kỷ 19. Các lăng mộ hoàng gia và một cung điện mùa hè được dựng thêm trong khu Rova.
- 2001Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí iii, iv và vi, diện tích 59 ha, vùng đệm 425 ha. UNESCO gọi đây là biểu tượng quan trọng nhất của bản sắc văn hóa Madagascar.
Có ba chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là khoảng cách tới Antananarivo: madacamp ghi 24 km, madamagazine 25 km, earthtrip 21 km, còn worldheritagesite.org và africanworldheritagesites ghi khoảng 20 km. Chênh lệch có lẽ do đo theo đường bộ hay đường chim bay, nên thư viện ghi chừng hai mươi tới hai mươi lăm cây số về phía đông bắc.
Thứ hai là niên đại định cư: UNESCO và Met Museum ghi thế kỷ 15, worldheritagesite.org ghi thế kỷ 16. Thứ ba là số cổng: hồ sơ UNESCO ghi mười bốn cổng đá trong toàn khu, còn madacamp, Met Museum và earthtrip ghi bảy cổng. Có thể UNESCO đếm cả các cổng của những vòng bên trong, còn các nguồn kia chỉ đếm cổng vòng ngoài, nhưng các nguồn không nói rõ.
IIIKhu Rova, Nhà Gỗ Hồng Mộc, Lăng Mộ Và Rừng Thiêng
Theo hồ sơ UNESCO, khu di sản gồm thành hoàng gia với hai cung điện và một đình, nhiều chốn thiêng gồm suối và bể nước, các cổng đá, bốn lăng mộ hoàng gia, một hố nhốt bò, và phần rừng nguyên sinh với nhiều loài cây đặc hữu. Kiến trúc chính là gỗ, theo lối nhà truyền thống của cao nguyên: nhà một gian, mái dốc cao, hai đầu hồi có cột chéo nhô lên.
Ngôi nhà gỗ hồng mộc của vua Andrianampoinimerina là công trình được nhắc nhiều nhất. Madamagazine tả đó là nhà một gian, mái lợp ván, làm bằng gỗ hồng mộc. Earthtrip ghi nhà được dựng theo phép chiêm tinh truyền thống của người Malagasy, bên trong còn giữ đồ dùng và giường của vua. Cạnh đó là một cung điện mùa hè thế kỷ 19 có hiên và ban công trang trí, mà africanworldheritagesites tả là một ngôi nhà gỗ hai tầng lớn.
Nhà một gian mái ván cuối thế kỷ 18, dựng theo phép chiêm tinh Malagasy theo earthtrip. Được giữ như một chốn thiêng trong khu Rova.
UNESCO ghi bốn lăng mộ. Earthtrip ghi người hành hương vẫn dâng sừng zebu, mật ong và lễ vật khác ở khu lăng.
Ao nhân tạo dùng cho lễ tắm nghi lễ, theo madamagazine. Met Museum ghi người hành hương tắm ở suối thiêng trên đồi.
Met Museum ghi cây sung hoàng gia che bóng chỗ ngồi xử án xưa trên đá hoa cương. Madamagazine ghi có cây thiêng gần năm trăm tuổi.
Madacamp ghi trước Rova có phiến đá tế dùng vào các ngày lễ. Africanworldheritagesites ghi phiến đá ấy vẫn được dùng cho nghi lễ.
Phần rừng nguyên sinh phủ sườn đồi, giữ nhiều loài cây đặc hữu, theo UNESCO. Được bảo vệ qua nhiều thế kỷ vì là rừng của chốn thiêng.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Độ cao đỉnh đồi | 1.468 m | madamagazine, earthtrip |
| Diện tích khu di sản | 59 ha | UNESCO |
| Vùng đệm | 425 ha | UNESCO |
| Lăng mộ hoàng gia | 4 | UNESCO |
| Cổng đá | 14 hoặc 7 | UNESCO ghi 14, madacamp, Met, earthtrip ghi 7 |
| Tuổi cây thiêng | Gần 500 năm | madamagazine |
IVThế Đất Và Hướng
Người Merina có phép riêng về đất và hướng, không phải phong thủy, và thư viện không gán cho họ lối nghĩ của người Việt. Phép ấy gắn với vintana, hệ chiêm tinh truyền thống của người Malagasy, theo đó mỗi hướng, mỗi ngày, mỗi tháng mang một vận riêng. Trong nếp nhà cao nguyên mà các khảo tả dân tộc học thường nhắc, phía bắc là phía được trọng, góc đông bắc của nhà là góc dành cho tổ tiên, và nơi chôn cất, nơi dâng lễ đều được định theo vintana. Earthtrip ghi ngôi nhà gỗ ở Ambohimanga được dựng theo phép chiêm tinh ấy. Ngọn đồi thì thiêng trước hết vì tổ tiên ở đó, vì mười hai ngọn đồi của Imerina là đất của các vua đời đầu.
Phần dưới là cách thư viện đọc thế đất bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để bạn đọc có chỗ đối chiếu. Đây không phải điều chép trong tư liệu của người Merina, và thư viện chưa có bản đo hướng của các công trình nên không ghi độ.
Nét rõ nhất là đồi cao giữa đồng lúa. Ambohimanga nhô lên khỏi một vùng ruộng nước, theo africanworldheritagesites đồi nhìn xuống những thửa ruộng đặc trưng của cao nguyên. Lối Việt gọi một gò cao đứng riêng giữa đồng bằng là chỗ khí dừng lại, và coi đó là đất hợp với nơi thờ tổ. Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh cũng nhìn xuống đồng lúa trung du, và hai ngọn đồi cách nhau nửa vòng Trái Đất cùng mang vai núi tổ.
Nét thứ hai là rừng làm áo. Sách xem đất của người Việt quý đồi có cây xanh tốt, coi cây là khí của đất hiện ra ngoài. Ở Ambohimanga, rừng thiêng được giữ nguyên nhiều thế kỷ trong khi đồi chung quanh trơ đất đỏ, và tên gọi Đồi Xanh chính là nói điều ấy. Đọc theo lối Việt, đó là long mạch còn được che chở.
Nét thứ ba là nước trên đỉnh. Ao Amparihy và các suối thiêng nằm gần đỉnh, nơi lối cũ ít khi thấy nước. Người Việt gọi nước tụ trên cao là thiên trì, ao trời, và coi là hiếm. Người Merina dùng nước ấy cho lễ tắm làm sạch mình. Hai cách giải thích khác nhau, nhưng cùng dừng lại trước một điều lạ của đất.
Cuối cùng là lăng trên cao, người sống ở dưới. Lăng mộ đặt trên đỉnh, làng ở sườn và chân đồi. Lối Việt thường chôn cất ở gò cao, khô ráo. Chúng tôi ghi sự trùng khớp ấy như một nhận xét để so sánh, không nói người Merina đã tính theo phong thủy.
VNăm Mới Alahamady Và Lễ Dâng Tổ Tiên
Lễ ở Ambohimanga theo lịch truyền thống Malagasy, một lịch tính theo trăng gắn với phép vintana, trong đó Alahamady là tháng đầu năm. Theo moneyformadagascar.org, ngày Alahamady Be, năm mới truyền thống, rơi vào khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch, gồm lễ tắm thiêng (fandroana), đốt lửa canh thâu tới sáng, thắp đèn lồng, thay chiếu mới, mặc áo mới, cha mẹ rẩy nước chúc phúc cho con cháu, và bữa cơm có món cơm sữa mật ong. Madamagazine ghi mỗi dịp năm mới người ta hiến một con zebu ở quảng trường Fidasiana trên đồi. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Ngày đầu tháng Alahamady, khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch | Lịch truyền thống Malagasy, theo trăng | Alahamady Be, năm mới truyền thống | Lễ tắm thiêng, lửa canh thâu, đèn lồng, chúc phúc bằng nước. Madamagazine ghi có hiến zebu ở quảng trường Fidasiana. |
| Các ngày lễ trong năm | Lịch truyền thống Malagasy, ngày chọn theo vintana | Lễ tế ở phiến đá trước Rova | Madacamp ghi phiến đá tế trước Rova được dùng vào các ngày lễ. |
| Quanh năm | Không theo ngày cố định | Dâng lễ tổ tiên ở khu lăng | Người hành hương đặt sừng zebu, mật ong và lễ vật khác, theo earthtrip. |
| Quanh năm | Không theo ngày cố định | Tắm ở suối và ao thiêng | Met Museum ghi người hành hương tắm ở suối thiêng để làm mới mình. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Ambohimanga nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ambohimanga Rova, xã Ambohimanga, khoảng 24 km về phía đông bắc Antananarivo, vùng Analamanga
- Đường tới
- Ambohimanga Rova nằm ở xã Ambohimanga, vùng Analamanga, cách Antananarivo khoảng hai mươi tới hai mươi lăm cây số về phía đông bắc, có đường bộ đi thẳng từ thủ đô.
- Toạ độ
- -18.7592, 47.5628
Ambohimanga là chốn thiêng đang có người dâng lễ, lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Lệ lớn nhất là fady, những điều kiêng riêng của đồi. Quý vị nên hỏi người trông coi hay người hướng dẫn địa phương trước khi lên, và làm theo. Không chạm vào lễ vật ở khu lăng và phiến đá tế, không bẻ cây trong rừng thiêng, xin phép trước khi chụp người đang cầu khấn. Vào nhà gỗ thì theo lối người trông coi chỉ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đồi thiêng hoàng gia Ambohimanga
Contribute photos, information or video for AmbohimangaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ambohimanga nghĩa là gì
Ambohimanga trong tiếng Malagasy nghĩa là Đồi Xanh. Tên gọi nói tới cánh rừng thiêng phủ ngọn đồi, được giữ nguyên nhiều thế kỷ. Đây là một trong mười hai ngọn đồi thiêng của vùng Imerina ở cao nguyên Madagascar.
Đồi Ambohimanga thờ ai
Nơi này không thờ một vị thần có tượng mà kính tổ tiên, razana, theo tín ngưỡng của người Malagasy. Các vua Merina đời trước, an táng trên đồi, được tôn kính như những bậc tổ tiên linh thiêng, và người hành hương lên dâng lễ ở khu lăng.
Ambohimanga được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2001, theo ba tiêu chí iii, iv và vi, diện tích 59 ha, vùng đệm 425 ha. UNESCO gọi đồi là biểu tượng quan trọng nhất của bản sắc văn hóa Madagascar, nơi tính thiêng còn sống suốt năm trăm năm.
Alahamady Be là lễ gì
Là năm mới truyền thống của người Malagasy, ngày đầu tháng Alahamady theo lịch trăng, khoảng trăng tròn tháng 3 dương lịch. Lễ có tắm thiêng, lửa canh thâu, đèn lồng, chúc phúc bằng nước. Madamagazine ghi dịp năm mới có hiến zebu trên đồi Ambohimanga.
Fady ở Ambohimanga là gì
Fady là những điều kiêng riêng của một nơi, một dòng họ hay một người trong tín ngưỡng Malagasy. Ở Ambohimanga, khách được mong tôn trọng fady của đồi. Điều kiêng cụ thể nên hỏi người trông coi tại chỗ trước khi lên.