Tàu Ilala thả neo ngoài bến Chipyela. Từ bãi cát, một con dốc đất chưa tới năm trăm mét dẫn lên phía làng, và ở cuối dốc quý vị gặp một điều khó tin trên một hòn đảo chỉ có vài làng chài: một nhà thờ đá hoa cương dài gần một trăm mét, hai tháp vuông, mái sắt, cửa vòm, đứng giữa cây xoài và cây bao báp.
Đây là Nhà thờ chính tòa Thánh Phêrô (St Peter's Cathedral) trên đảo Likoma, hồ Malawi, một nhà thờ Anh giáo mà thư viện xếp vào nhánh Tin Lành theo lệ chung. Malawi là nước mà phần đông dân theo Kitô giáo, và đạo ấy tới đây qua mặt hồ, theo các hội truyền giáo cuối thế kỷ 19. Thư viện chọn Likoma làm nơi duy nhất của Malawi vì hòn đảo này từng là trụ sở của hội truyền giáo Anh giáo trên cả vùng hồ, và vì ngôi nhà thờ là bằng chứng còn đứng nguyên của thời ấy.
IThánh Phêrô, Hội Truyền Giáo Và Chữ Chính Tòa Trên Một Hòn Đảo
Nhà thờ được dâng kính Thánh Phêrô (Peter), vị tông đồ đứng đầu nhóm Mười Hai, vốn là dân chài bên hồ Galilê trước khi theo Chúa. Hồi ức của nguyên Tổng giám mục Donald Arden chép rằng trong lễ thánh hiến năm 1911, công trình được gọi là Church of St Peter. Một vị thánh làm nghề chài lưới làm bổn mạng cho nhà thờ của một hòn đảo sống bằng cá, điều ấy người đảo hiểu ngay mà không cần giải thích.
Chữ chính tòa chỉ nơi đặt cathedra, ngai tòa của giám mục. Likoma có nhà thờ chính tòa vì từ thập niên 1880, hội truyền giáo Universities' Mission to Central Africa, viết tắt UMCA, đặt trụ sở trên đảo, theo trang du lịch Malawi. Vị giám mục coi cả vùng hồ khi ấy ở đây, và người làm lễ thánh hiến năm 1911 là giám mục Thomas Fisher của giáo phận Nyasaland, tên cũ của vùng đất này.
Anh giáo là nhánh Kitô giáo tách khỏi Rôma ở nước Anh thế kỷ 16, giữ hàng giám mục, các bí tích và nếp cầu nguyện chung theo sách kinh, đồng thời nhận Kinh Thánh làm gốc như các giáo hội Cải Chánh. Vì vậy một nhà thờ Anh giáo có bàn thờ, cung thánh, ghế ca đoàn, kính màu, trông gần với nhà thờ Công Giáo hơn là một nhà nguyện Tin Lành trơn. Ở Likoma, cả cộng đoàn hát thánh lễ bằng tiếng địa phương, và với người Anh giáo, tiếng hát chung ấy chính là lời cầu nguyện.
Nhà thờ này thuộc giáo phận nào là chỗ dễ lẫn, vì các giáo phận Anh giáo ở Malawi đã chia lại nhiều lần. Hồi ức của Donald Arden ghi nhà thờ về sau thuộc giáo phận Lake Malawi, và theo trang tin Anglican Ink, Likoma hiện thuộc giáo phận Lake Malawi. Kết quả tìm kiếm của thư viện có dẫn tới bài về giáo phận Bắc Malawi (Diocese of Northern Malawi), nhưng thư viện chưa mở được trang chính thức nào xác nhận điều ấy, nên bài theo Anglican Ink. Tháng 9 năm 2026, trang tin Anglican Ink đưa tin Giáo hội Anh giáo ở Malawi lập thêm ba giáo phận, trong đó có giáo phận Likoma, dự kiến hoạt động từ đầu năm 2027, còn việc chọn nhà thờ chính tòa thì trang ấy ghi là chưa định. Ba giáo phận mới đều tách từ giáo phận Lake Malawi hiện nay. Cũng trang ấy nhắc rằng đảo Likoma xưa là nơi đặt tòa của giáo phận Nyasaland rồi giáo phận Likoma cũ. Quý vị cần biết chắc tình trạng hiện nay thì nên hỏi thẳng giáo hội sở tại.
Sách hướng dẫn hay viết nhà thờ Likoma to bằng nhà thờ chính tòa Winchester ở Anh. Trang du lịch Malawi và Lonely Planet đều nhắc lời ấy, Lonely Planet dùng chữ tương truyền. Số đo thì không khớp: Likoma dài 320 foot, tức khoảng 97,5 mét, còn Winchester là một trong những nhà thờ dài nhất châu Âu, dài hơn thế nhiều. Một trang ảnh còn gọi đây là nhà thờ chính tòa lớn nhất châu Phi, lời ấy không có căn cứ nào trong các nguồn thư viện đã mở. Nói cho đúng: đây là một nhà thờ rất lớn so với hòn đảo của nó, và chừng ấy đã đủ lạ.
Nhà thờ mẹ của cả Hiệp thông Anh giáo là Nhà thờ chính tòa Canterbury. Ở miền nam châu Phi, thư viện đã có Nhà thờ chính tòa Thánh George, Cape Town, và trong cùng Giáo hội Tỉnh Trung Phi với Likoma là Nhà thờ chính tòa Thánh Maria và Các Thánh, Harare. Hai nơi ấy là nhà thờ của thành phố lớn. Likoma khác ở chỗ nó đứng trên một hòn đảo không có đường nhựa nối với đất liền.
IITám Năm Dựng Một Nhà Thờ Bằng Tay
Lịch sử ngôi nhà thờ gói trong ba chặng: dựng từ 1903 tới 1911, dùng liền hơn nửa thế kỷ, rồi một lần đại tu lớn để cứu mái và tháp. Điều đáng nhớ nhất là cách nó được dựng. Hồi ức của Donald Arden chép rằng đá hoa cương rất cứng, khó đẽo, được khai thác ngay trên đảo, vữa trộn từ đất tổ mối mà người địa phương gọi là dothi, gạch nung ở bờ đất liền đối diện, và mọi thứ được phu đội trên đầu mang tới công trường, trong đó có rất nhiều phụ nữ.
- Thập niên 1880UMCA đặt trụ sở trên đảoHội truyền giáo Universities' Mission to Central Africa chọn Likoma làm nơi đặt trụ sở cho cả vùng hồ, theo trang du lịch Malawi.
- 1899Kiến trúc sư Frank George tới đảoNgười vẽ và trông coi việc dựng nhà thờ. Ông ở lại với hội truyền giáo nhiều năm sau khi công trình xong.
- 1903Khởi côngViệc xây bắt đầu từ đầu năm, đá hoa cương khai thác tại chỗ, nhân công là người đảo.
- 1905Cung hiến lần đầuNgày 29 tháng 9, lễ Thánh Micae, phần nhà thờ đã dựng được cung hiến và buổi lễ đầu tiên được cử hành.
- 1908Treo chuông, chạy đồng hồTháng 9 năm 1908 chuông được treo lên tháp và chiếc đồng hồ bắt đầu chạy, theo hồi ức của Donald Arden.
- 1911Thánh hiếnNgày 14 tháng 11 giám mục Thomas Fisher thánh hiến nhà thờ, mở đầu bằng một thánh lễ cầu cho những người thợ đã qua đời. Thư viện hình bát giác bên cạnh được làm phép cùng dịp.
- 1917Người vẽ nhà thờ chịu chức linh mụcFrank George được phong phó tế ở Anh năm 1916 và chịu chức linh mục năm 1917 ngay trong nhà thờ do mình dựng.
- 1968 tới 1976Đại tuDỡ hai tháp, làm lại móng, thay bộ kèo mái gỗ bị mối ăn bằng thép. Nhà thờ được cung hiến lại ngày 10 tháng 10 năm 1976.
Có ba chỗ nguồn ghi khác nhau. Thứ nhất là năm xây. Hồi ức của Donald Arden và trang du lịch Malawi cùng ghi khởi công năm 1903, lễ đầu tiên năm 1905. Lonely Planet ghi gọn là xây năm 1911, đó thật ra là năm thánh hiến. Thư viện theo hai nguồn đầu và ghi rõ từng mốc.
Thứ hai là thời gian đại tu. Bảng dữ kiện của thư viện ghi 1971 tới 1976. Khi mở lại hồi ức của Donald Arden, thư viện thấy việc dỡ tháp được ghi bắt đầu từ tháng 12 năm 1968, người coi thợ là ông Danny McKee, một tín hữu Trưởng Lão quê Belfast. Có thể 1971 là năm khởi sự phần mái. Mốc chắc chắn là ngày cung hiến lại, 10 tháng 10 năm 1976.
Thứ ba là hai ngọn tháp. Hồi ức chép hai tháp bị hạ xuống tới nền và làm móng bê tông cốt thép, trong khi Lonely Planet viết khách còn leo được lên tháp. Hai điều ấy chỉ khớp nếu tháp đã được dựng lại trên móng mới, và các ảnh chụp gần đây đều cho thấy nhà thờ có tháp. Nguồn đã mở không ghi năm dựng lại.
IIIHình Thập Giá Bằng Đá Hoa Cương, Kính Màu Và Đá Xà Phòng
Mặt bằng nhà thờ là hình thập giá: một thân dài chạy đông tây, một cánh ngang cắt qua theo chiều bắc nam. Tường dựng bằng đá hoa cương của đảo, vòm cửa và các chi tiết bằng gạch, mái lợp sắt. Theo hồi ức của Donald Arden, chỉ có ba thứ phải chở từ Anh sang là xi măng, sắt lợp mái và kính. Phần đã dựng phủ 17.600 foot vuông, khoảng 1.635 mét vuông. Bản vẽ đầy đủ còn lớn hơn nữa, tới 37.000 foot vuông nếu tính cả phòng hội kinh sĩ, nhà nguyện Đức Mẹ và dãy hành lang quanh sân, những phần mà nguồn không nói rõ đã làm xong tới đâu.
Bên trong, trang du lịch Malawi nhắc hai thứ: kính màu và những mảng đá xà phòng chạm. Đá xà phòng là loại đá mềm, dễ khắc, quen tay với thợ chạm vùng hồ. Trang Travel Adventures ghi thêm tranh tường vẽ thiên thần, một chiếc đồng hồ, tấm bia đá kỷ niệm ngày đặt móng, và cũng ghi thẳng rằng nhiều ô kính đã vỡ, tường có chỗ xuống cấp.
Khoảng 97,5 mét đo từ đông sang tây, cánh ngang bắc nam 85 foot, khoảng 26 mét. Với một hòn đảo chỉ có vài làng, đây là kích thước của nhà thờ một thành phố.
Đá khai thác trên đảo, rất cứng và khó đẽo. Vữa trộn từ đất tổ mối gọi là dothi cùng vôi, gạch nung ở bờ đất liền đối diện.
Kính chở từ Anh sang, đá xà phòng là chất liệu của vùng hồ. Hai thứ đặt cạnh nhau cho thấy công trình là việc chung của hai phía.
Chuông treo và đồng hồ chạy từ tháng 9 năm 1908, ba năm trước lễ thánh hiến.
Tòa nhà tám cạnh cạnh nhà thờ, do ông Albert Crabb dựng, được làm phép cùng ngày thánh hiến năm 1911.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kiến trúc sư | Frank George, tới đảo năm 1899 | Hồi ức Donald Arden |
| Chiều dài đông tây | 320 foot, khoảng 97,5 m | Hồi ức Donald Arden |
| Cánh ngang bắc nam | 85 foot, khoảng 26 m | Hồi ức Donald Arden |
| Diện tích phần đã dựng | 17.600 foot vuông | Hồi ức Donald Arden, bản vẽ đầy đủ là 37.000 foot vuông |
| Từ bến tàu tới nhà thờ | Chưa tới 500 m, lên dốc | Lonely Planet |
IVThế Đất Và Hướng
Những người dựng nhà thờ Likoma là các nhà truyền giáo Anh giáo, và Anh giáo không có môn phong thủy. Cái họ theo là hướng phụng vụ của nhà thờ phương tây: thân nhà thờ nằm theo trục đông tây, bàn thờ ở đầu đông, nơi mặt trời mọc. Số đo trong hồi ức của Donald Arden xác nhận điều ấy, 320 foot là chiều đông sang tây, 85 foot là cánh ngang bắc nam. Còn chỗ đứng thì do làng Chipyela và bến thuyền của hội truyền giáo định sẵn. Phần dưới đây là thư viện mượn con mắt xem đất của người Việt xưa để nhìn một hòn đảo giữa hồ, giúp bạn đọc quen lối ấy có cái so sánh. Nó không nằm trong tư liệu nào của nhà thờ, và xin đừng hiểu là người dựng đã tính như vậy.
Trước hết là thế đảo. Likoma là một hòn đảo nhỏ nằm trong hồ Malawi, một trong những hồ nước ngọt lớn và sâu nhất châu Phi, gần bờ Mozambique hơn bờ Malawi. Sách xem đất của người Việt coi nước là thứ giữ khí, câu quen thuộc là khí gặp nước thì dừng. Một mảnh đất có nước bao đủ bốn mặt, theo lối ấy, là đất mà khí không tản đi đâu được. Người xưa gọi kiểu đất nổi giữa nước là thủy trung địa, quý ở chỗ tĩnh, nhưng cũng nhắc rằng đất ấy cô, muốn tới phải nhờ thuyền.
Thứ hai là chỗ cao trên bến. Nhà thờ không nằm sát mép nước mà ở trên dốc, cách bến chưa tới năm trăm mét. Đứng ở bến nhìn lên là thấy, đứng ở nhà thờ nhìn xuống là thấy hồ. Lối cổ truyền gọi thế ấy là sau có chỗ tựa, trước có nước tụ, và mặt hồ lặng trước làng chài đóng vai minh đường, khoảng sáng rộng trước một nơi thờ tự.
Thứ ba là bờ đối diện. Từ đảo, dải đất liền Mozambique hiện rõ ở phía đông như một vệt núi thấp bên kia làn nước hẹp. Người xem đất gọi dải cao ở xa trước mặt là án, tấm bình phong chắn cho khí khỏi trôi tuột. Trùng hợp là đầu đông của nhà thờ, nơi đặt bàn thờ, cũng quay về phía ấy. Trùng hợp này sinh ra từ luật phụng vụ chứ không từ phép xem đất.
VLễ Theo Lịch Anh Giáo Trên Đảo
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Anh giáo của Giáo hội Tỉnh Trung Phi, các lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày theo từng năm. Điều các nguồn ghi chắc nhất lại là điều thường nhật nhất: lễ sáng Chủ nhật. Lonely Planet viết buổi lễ ấy sôi nổi và khách được dự, trang du lịch Malawi viết nhà thờ vẫn đông giáo dân. Về các ngày riêng của nhà thờ, thư viện chỉ ghi được ngày theo lịch và theo sử. Nguồn đã mở không tả nhà thờ mừng những ngày ấy ra sao, nên bảng dưới không thêm chi tiết nào tự đoán.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mỗi Chủ nhật | Lịch Anh giáo, theo tuần | Thánh lễ Chủ nhật | Buổi lễ đông nhất trong tuần, cả cộng đoàn cùng hát, khách phương xa được dự. |
| 29 tháng 6 | Lịch Anh giáo, dương lịch | Lễ Thánh Phêrô Tông đồ | Ngày kính vị thánh bổn mạng của nhà thờ theo lịch chung. |
| 29 tháng 9 | Lịch Anh giáo, dương lịch | Lễ Thánh Micae và các thiên thần | Ngày nhà thờ được cung hiến lần đầu năm 1905. |
| 14 tháng 11 | Dương lịch, ngày kỷ niệm | Kỷ niệm thánh hiến | Ngày giám mục Thomas Fisher thánh hiến nhà thờ năm 1911. |
| Thay đổi theo năm | Lịch Anh giáo, tính theo Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Lễ trọng nhất của năm phụng vụ ở mọi nhà thờ Anh giáo. |
| 25 tháng 12 | Lịch Anh giáo, dương lịch | Giáng Sinh | Ở Likoma, Giáng Sinh rơi vào mùa mưa nóng của Nam bán cầu. |
Thư viện không tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại Likoma hay tại nhà thờ này, nên không viết gì về việc ấy.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Chipyela, đảo Likoma, hồ Malawi
- Đường tới
- Nhà thờ ở làng Chipyela trên đảo Likoma, cách bến tàu chưa tới 500 mét lên dốc. Ra đảo bằng tàu Ilala chạy dọc hồ Malawi hoặc bằng máy bay nhỏ, theo trang du lịch Malawi.
- Toạ độ
- -12.0653, 34.7355
Đây là nhà thờ đang dùng của một cộng đoàn sống quanh nó, không phải di tích bỏ trống. Lonely Planet ghi khách được dự lễ Chủ nhật, và ai dự thì ngồi cùng cộng đoàn cho tới hết buổi. Ngoài lúc có lễ, muốn vào xem bên trong hay lên tháp thì hỏi người trông nhà thờ ở làng Chipyela. Ăn mặc kín đáo, không đi lên khu bàn thờ, và vì nhiều ô kính, mảng tường đã yếu, xin đừng chạm tay vào kính màu và các mảng đá chạm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Thánh Phêrô, đảo Likoma
Contribute photos, information or video for St Peter's Cathedral, LikomaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ trên đảo Likoma thuộc đạo nào
Đây là nhà thờ chính tòa Anh giáo, thuộc Giáo hội Tỉnh Trung Phi trong Hiệp thông Anh giáo, do hội truyền giáo UMCA dựng. Nhà thờ dâng kính Thánh Phêrô Tông đồ. Thư viện xếp Anh giáo vào nhánh Tin Lành theo lệ chung, dù nếp phụng vụ ở đây có bàn thờ, kính màu và hàng giám mục.
Nhà thờ chính tòa Likoma xây năm nào
Khởi công đầu năm 1903, cung hiến lần đầu ngày 29 tháng 9 năm 1905 và thánh hiến ngày 14 tháng 11 năm 1911. Một số sách hướng dẫn ghi gọn là xây năm 1911, đó là năm thánh hiến. Nhà thờ được đại tu và cung hiến lại ngày 10 tháng 10 năm 1976.
Nhà thờ Likoma có to bằng nhà thờ Winchester không
Đó là lời tương truyền trong sách hướng dẫn. Theo số đo trong hồi ức của nguyên Tổng giám mục Donald Arden, nhà thờ Likoma dài 320 foot, khoảng 97,5 mét, cánh ngang 85 foot. Nhà thờ chính tòa Winchester ở Anh dài hơn thế nhiều. Likoma lớn so với hòn đảo của nó, không phải so với Winchester.
Ai thiết kế nhà thờ St Peter Likoma
Kiến trúc sư Frank George, tới đảo năm 1899 theo hội truyền giáo UMCA. Sau khi nhà thờ xong, ông được phong phó tế năm 1916 và chịu chức linh mục năm 1917 ngay trong ngôi nhà thờ do mình vẽ và trông coi việc dựng.
Đi đảo Likoma xem nhà thờ bằng cách nào
Đảo Likoma nằm giữa hồ Malawi, gần bờ Mozambique. Theo trang du lịch Malawi, khách ra đảo bằng tàu Ilala chạy dọc hồ hoặc bằng máy bay nhỏ. Từ bến tàu ở Chipyela lên nhà thờ chưa tới 500 mét đường dốc, theo Lonely Planet.