Đứng giữa Quảng trường Lớn (Grote Markt) lát gạch cổ kính của thành phố Haarlem, ngước nhìn qua mái đầu hồi bậc thang của tòa nhà cân thịt Vleeshal bằng gạch đỏ và đá trắng, quý vị sẽ thấy một khối giáo đường đồ sộ vươn cao lên bầu trời vùng Bắc Holland. Ngay trên giao điểm của gian chính và cánh ngang, một ngọn tháp lồng đèn bát giác bằng gỗ bọc chì xám bạc cao gần tám mươi mét vươn thẳng lên mây với chóp quả hành thoáng đạt, tỏa bóng xuống toàn bộ mạng lưới kênh đào và những dãy phố cổ bên dòng sông Spaarne.
Công trình ấy là Nhà thờ Lớn Thánh Bavo tại Haarlem (tiếng Hà Lan: Grote of Sint-Bavokerk, thường được người dân địa phương gọi thân mật là Oude Bavo để phân biệt với Vương cung thánh đường Nhà thờ chính tòa Thánh Bavo tại Haarlem xây vào đầu thế kỷ 20). Khởi dựng làm nhà thờ Công giáo từ thế kỷ 14, trở thành nhà thờ chính tòa đầu tiên của Giáo phận Haarlem năm 1559 rồi chuyển sang Đạo Tin Lành (Kháng Cách Cải cách) từ năm 1578, đại thánh đường này vừa là chứng nhân lịch sử của Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan, vừa là thánh điện âm nhạc nơi cậu bé mười tuổi Wolfgang Amadeus Mozart từng đặt tay lên bàn phím cây Đại phong cầm Christian Müller vào tháng Năm năm 1766.
IThánh Bavo Thành Ghent Và Bước Chuyển Từ Chính Tòa Công Giáo Sang Tin Lành
Danh xưng song hành Grote of Sint-Bavokerk (Nhà thờ Lớn hay Nhà thờ Thánh Bavo) phản ánh trọn vẹn hai lớp trầm tích tín ngưỡng nối tiếp nhau của ngôi thánh đường trung tâm thành phố Haarlem. Trước thời kỳ Cải cách tôn giáo thế kỷ 16, nhà thờ được cung hiến cho Thánh Bavo thành Ghent (Sint-Bavo van Gent, khoảng năm 589 đến năm 654 SCN), vị thánh bảo hộ của cả thành phố Ghent (vùng Flanders thuộc Bỉ ngày nay) lẫn thành phố Haarlem (Hà Lan). Sau khi chuyển sang phục vụ lễ nghi Kháng Cách Cải cách vào năm 1578, theo truyền thống thần học Calvin không đặt tên thánh cho cơ sở thờ tự, hội đồng thành phố và giáo đoàn gọi đây là Grote Kerk (Nhà thờ Lớn), song tên gọi gắn với Thánh Bavo đã ăn sâu vào ký ức đô thị suốt nhiều thế kỷ nên cả hai danh xưng vẫn được dùng song song cho tới tận ngày nay.
Theo sử truyền Trung cổ (Vita Bavonis), Thánh Bavo có tên thật là Allowin, sinh trưởng trong một gia đình quý tộc Frank giàu có tại vùng Haspengouw (nay thuộc Bỉ). Thời trẻ, Allowin sống cuộc đời phóng túng, nóng nảy của một hiệp sĩ phong kiến và từng đem bán cả nông nô trong lãnh địa của mình. Sau cái chết đột ngột của người vợ trẻ và đặc biệt là sau khi nghe bài giảng đầy sức cảm hóa của nhà truyền giáo Thánh Amandus tại Ghent, Allowin đã thức tỉnh sâu sắc. Ông phân phát toàn bộ gia sản cho người nghèo, xin chịu kỷ luật đền tội rồi bước vào đời sống ẩn tu khổ hạnh cực độ: ban đầu ông sống trong một thân cây sồi rỗng giữa rừng già, sau đó dựng một am nhỏ bằng cành cây trong khu rừng gần Đan viện Thánh Phêrô ở Ghent (nơi về sau mang tên Đan viện Thánh Bavo). Trong nghệ thuật hội họa và điêu khắc vùng đất thấp, Thánh Bavo thường được khắc họa trong trang phục hiệp sĩ quý tộc, một tay cầm thanh kiếm và tay kia đỡ một con chim ưng săn mồi (valk), vừa là biểu tượng cho xuất thân quý tộc từng đam mê săn bắn bằng chim ưng, vừa là dấu chỉ của sự hoán cải khi ông buông bỏ thú vui thế gian để hướng tâm hồn bay cao về phía Thiên Chúa.
Sự chuyển dịch của Nhà thờ Lớn Thánh Bavo từ một thánh đường Công giáo sang một nhà thờ Tin Lành Cải cách vào cuối thế kỷ 16 đã để lại dấu ấn thần học rõ nét ngay trong không gian nội thất. Trong suốt thời Trung cổ, lòng nhà thờ từng có tới 33 bàn thờ (gồm bàn thờ chính trên khu cung thánh và 32 bàn thờ phụ của các phường hội thợ thủ công dọc theo các cột trụ như phường thợ dệt, phường nấu bia, phường đóng tàu, phường họa sĩ Thánh Luca), nơi các linh mục cử hành Thánh lễ cầu hồn mỗi ngày giữa làn khói hương và ánh nến lung linh trước tượng các thánh.
Khi thần học Cải cách theo đường lối của Jean Calvin định hình tại các tỉnh miền Bắc Hà Lan, trọng tâm của buổi thờ phượng chuyển hẳn sang nguyên tắc Sola Scriptura (Duy Kinh Thánh): Lời Chúa được rao giảng công khai bằng tiếng bản xứ và cộng đoàn cùng hòa giọng hát Thánh vịnh. Các bàn thờ phụ và tượng ảnh thánh được dỡ bỏ, tường và cột đá được quét vôi sáng màu để đón trọn ánh sáng tự nhiên từ các khung cửa sổ cao, và tâm điểm thị giác của toàn bộ gian chính quy tụ về bục giảng Lời Chúa bằng gỗ chạm đặt ở giữa hàng cột phía nam, bao quanh bởi hàng rào rửa tội (doophek) và ghế ngồi của các trưởng lão. Khu cung thánh phía đông, vốn là nơi đặt bàn thờ chính của thời Công giáo, được ngăn cách bằng bức bình phong đồng và gỗ chạm lộng lẫy để trở thành không gian cử hành lễ Tiệc Thánh và nơi hội họp cộng đồng.
Hồ sơ lưu trữ của thành phố Haarlem cho thấy mối liên kết giữa Haarlem và việc tôn kính Thánh Bavo bắt nguồn từ quan hệ giao thương đường thủy chặt chẽ giữa Haarlem với thành phố Ghent ở vùng Flanders từ thế kỷ 12 và 13. Theo truyền thuyết dân gian Haarlem, trong các cuộc xung đột thời Trung cổ, hình bóng Thánh Bavo mặc giáp trụ hiệp sĩ xuất hiện trên bầu trời đã từng giải cứu thành phố khỏi quân bao vây. Văn kiện cổ nhất nhắc tới ngôi nhà thờ giáo xứ dâng kính Thánh Bavo tại vị trí hiện nay có niên đại năm 1245, đúng vào năm Bá tước Willem II xứ Holland ban quy chế đặc quyền đô thị (stadsrechten) cho Haarlem.
Năm 1452, nhà thờ được nâng tầm phụng vụ với việc thành lập Hội kinh sĩ Bảy Giờ Kinh (zeven-getijdencollege) gồm các ca viên chuyên nghiệp được trả lương để hát kinh phụng vụ suốt ngày đêm. Đến ngày 12 tháng 5 năm 1559, khi Giáo hoàng Phaolô IV ban hành sắc chỉ Super universas tái tổ chức các giáo phận vùng Đất Thấp và thành lập Giáo phận Haarlem mới, Nhà thờ Thánh Bavo chính thức trở thành Nhà thờ chính tòa Công giáo đầu tiên của giáo phận dưới quyền Giám mục tiên khởi Nicolaas van Nieuwland (cùng đợt với Nhà thờ chính tòa Thánh Gioan, 's-Hertogenbosch). Tuy nhiên, tư cách nhà thờ chính tòa Công giáo tại ngôi thánh đường cổ này chỉ kéo dài đúng mười chín năm trước khi làn sóng Cải cách Kháng Cách làm thay đổi hoàn toàn lịch sử tôn giáo của thành phố.
Du khách lần đầu tới Haarlem rất dễ nhầm lẫn giữa hai công trình tôn giáo lớn cùng mang tên Thánh Bavo trong cùng một thành phố. Ngôi nhà thờ cổ nằm ngay giữa Quảng trường Lớn (Grote Markt) được trình bày trong bài viết này là Nhà thờ Lớn Thánh Bavo (Grote of Sint-Bavokerk), xây dựng từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 16 và hiện thuộc Giáo hội Tin Lành tại Hà Lan (PKN). Trong khi đó, ngôi thánh đường có mái vòm đồng xanh và hai tháp lớn nằm bên bờ kênh Leidsevaart ở phía tây nam trung tâm phố cổ là Vương cung thánh đường Nhà thờ chính tòa Thánh Bavo tại Haarlem (Kathedrale Basiliek Sint Bavo, nay thường gọi là KoepelKathedraal), được xây dựng từ năm 1895 đến năm 1930 làm nhà thờ chính tòa của Giáo phận Công giáo Haarlem-Amsterdam. Việc phân biệt rõ Oude Bavo (Tin Lành, thế kỷ 14 đến 16, ở Grote Markt) và Nieuwe Bavo (Công giáo, thế kỷ 19 đến 20, ở Leidsevaart) sẽ giúp quý vị không đi nhầm địa điểm khi tìm nghe tiếng đàn đại phong cầm Christian Müller hay viếng mộ danh họa Frans Hals.
IIHơn Bảy Thế Kỷ Từ Nhà Thờ Giáo Xứ Trung Cổ Tới Biểu Tượng Thời Kỳ Hoàng Kim Hà Lan
Lịch sử xây dựng của Nhà thờ Lớn Thánh Bavo trải dài suốt một thế kỷ rưỡi (từ năm 1370 đến năm 1520), quy tụ những kiến trúc sư bậc thầy của vùng Brabant và Flanders trước khi bước qua những biến động dữ dội của Chiến tranh Tám mươi năm để trở thành tâm điểm văn hóa và âm nhạc của Cộng hòa Hà Lan.
- 1245 đến 1370Nhà thờ giáo xứ Romanesque tiền thân và trận hỏa hoạn năm 1370Ngôi nhà thờ giáo xứ bằng đá theo phong cách Romanesque được nhắc tới trong văn kiện năm 1245 khi Haarlem nhận đặc quyền đô thị. Năm 1370, một trận hỏa hoạn lớn làm hư hại nặng công trình cũ, thúc đẩy thành phố khởi công xây dựng khu cung thánh Gothic mới.
- 1370 đến 1400Xây dựng khu cung thánh (Koor) dưới thời Engelbrecht van NijvelKhu cung thánh cao rộng cùng hành lang vòng phía đông được khởi dựng bằng gạch kết hợp đá sa thạch và hoàn thành khoảng năm 1400, nhiều khả năng do đốc công Engelbrecht van Nijvel thiết kế.
- 1445 đến 1483Everaert Spoorwater và gia tộc Keldermans dựng cánh ngang và gian chínhTừ năm 1445, kiến trúc sư vùng Brabant là Everaert Spoorwater thiết kế khu giao điểm và cánh ngang, có sự tham gia trang trí của Andries I Keldermans (1462) và Matthijs II Keldermans (1490). Từ năm 1470 đến 1483, Godevaert de Bosser và Steven Elen hoàn thành gian chính và hai gian bên.
- 1502 đến 1520Tháo dỡ tháp đá và dựng ngọn tháp lồng đèn bằng gỗ bọc chì trên giao điểmNăm 1502 Cornelis de Wael thiết kế tháp giao điểm bằng đá, được Antoon I và Rombout II Keldermans xây tiếp năm 1505 nhưng phải tháo dỡ từ 1514 đến 1517 vì bốn trụ đá bị lún. Từ năm 1518 đến 1520, ngọn tháp lồng đèn bát giác bằng gỗ bọc chì được dựng lên thay thế, trở thành đỉnh cao nhất của bầu trời Haarlem.
- 1529 đến 1538Lắp đặt hệ thống vòm trần gỗ tuyết tùng và gỗ sồiDo nền đất yếu không chịu được vòm đá nặng, vòm mạng lưới bằng gỗ được lắp đặt tại khu cung thánh từ năm 1529 đến 1531 và tại gian chính từ năm 1535 đến 1538 dưới sự chỉ huy của Jacob Symonsz. van Edam.
- 1559 đến 1578Nhà thờ chính tòa Công giáo đầu tiên, cuộc vây thành 1573 và chuyển sang Tin LànhNăm 1559 nhà thờ trở thành chính tòa Công giáo của Giáo phận Haarlem mới lập. Sau cuộc vây hãm Haarlem năm 1572 đến 1573, ngày 29 tháng 5 năm 1578 biến cố Haarlemse Noon nổ ra và sau Thỏa ước Haarlem, nhà thờ chính thức chuyển giao cho Giáo hội Cải cách Kháng Cách.
- 1666An táng danh họa Frans Hals dưới sàn khu cung thánhNgày 1 tháng 9 năm 1666, bậc thầy hội họa chân dung Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan là Frans Hals được an táng dưới sàn khu cung thánh của nhà thờ, bên cạnh nhiều danh nhân nghệ thuật và khoa học khác của Haarlem.
- 1735 đến 1766Hoàn thành Đại phong cầm Christian Müller và chuyến viếng thăm của MozartTừ năm 1735 đến 1738, nghệ nhân Christian Müller chế tác cây đại phong cầm khổng lồ cao 30 mét. Georg Friedrich Händel tới chơi đàn năm 1740 và 1750, và vào tháng 5 năm 1766 cậu bé thần đồng 10 tuổi Wolfgang Amadeus Mozart trực tiếp biểu diễn trên cây đàn này.
Khi đối chiếu các nguồn sử liệu kiến trúc về ngọn tháp lồng đèn bằng gỗ bọc chì trên giao điểm cánh ngang (vieringtoren), thư viện ghi nhận hai điểm cần làm rõ về chiều cao và tác giả thiết kế. Về chiều cao, hồ sơ xây dựng thế kỷ 16 trong Wikipedia tiếng Hà Lan ghi phần cấu trúc tháp gỗ bọc chì khi dựng năm 1518 đến 1520 cao 74 mét, trong khi trang thông tin chính thức của nhà thờ và Britannica ghi tổng chiều cao từ mặt đất tới đỉnh chóp gà trống vàng trên đỉnh tháp đạt từ 78 mét đến gần 80 mét. Về tác giả thiết kế ngọn tháp gỗ năm 1518 đến 1520: các văn bản lưu trữ công trình tại Haarlem cho biết bản vẽ tháp gỗ nhẹ nhiều khả năng do Michiel Bartssoen lập ra và sau khi ông qua đời thì Jacob Symonsz. van Edam hoàn tất vào năm 1520, trong khi nhiều tài liệu du lịch và lịch sử đô thị lại nhắc tới tên tuổi kiến trúc sư trưởng lừng danh của thành phố Haarlem đầu thế kỷ 17 là Lieven de Key (khoảng 1560 đến 1627), người chịu trách nhiệm bảo trì tổng thể tháp nhà thờ, thiết kế các hạng mục phụ trợ và xây dựng tòa nhà cân thịt Vleeshal ngay sát chân nhà thờ năm 1602 đến 1603. Thư viện ghi nhận đầy đủ cả hai lớp tư liệu để bạn đọc đối chiếu chính xác.
Một chi tiết lịch sử độc đáo khác vẫn còn hiện diện trực quan trên bức tường phía nam bên trong nhà thờ là viên đạn đại bác bằng sắt gắn sâu vào tường gạch từ cuộc vây hãm thành phố Haarlem của quân đội Tây Ban Nha (từ tháng 12 năm 1572 đến tháng 7 năm 1573). Tương truyền viên đạn này được bắn nhắm vào vị mục sư đang đứng trong nhà thờ nhưng đã đi chệch mục tiêu và găm vào tường. Chính sự kiện lịch sử năm 1573 tại Nhà thờ Lớn Thánh Bavo được các nhà ngôn ngữ học Hà Lan coi là nguồn gốc của câu thành ngữ nổi tiếng trong tiếng Hà Lan: De kogel is door de kerk (nghĩa đen là Viên đạn đã bay xuyên qua nhà thờ, mang nghĩa bóng tương đương với câu Quyết định cuối cùng đã được đưa ra sau bao cuộc bàn cãi).
IIIKiến Trúc Gothic Vùng Brabant, Vòm Gỗ Tuyết Tùng Và Cây Đại Phong Cầm Christian Müller
Nhà thờ Lớn Thánh Bavo được xây dựng theo bố cục vương cung thánh đường hình chữ thập ba gian dọc (driebeukige kruisbasiliek) mang phong cách Gothic vùng Brabant (Brabantse gotiek), tương đồng về truyền thống tạo hình với Nhà thờ chính tòa Thánh Gioan, 's-Hertogenbosch và Nhà thờ Lớn Dordrecht (Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk). Tuy nhiên, do điều kiện địa chất đặc thù của vùng duyên hải tỉnh Bắc Holland với nền đất cát pha than bùn ẩm ướt, các kiến trúc sư thời Trung cổ tại Haarlem đã thực hiện những giải pháp kỹ thuật hết sức thông minh để giảm tải trọng cho công trình.
Khi quan sát mặt ngoài nhà thờ, người xem tinh ý sẽ nhận thấy trên các trụ tường bên ngoài vẫn có những chân đế chờ của cuốn bay (aanzetten voor luchtbogen), nhưng tuyệt nhiên không có một vòm cuốn bay bằng đá nào bắc ngang qua mái gian bên. Nguyên nhân là thay vì lợp vòm trần bằng đá nặng nề dễ gây sụt lún như ở Pháp hay miền nam Brabant, những người thợ cả Haarlem thế kỷ 16 (vốn bậc thầy về nghề đóng tàu biển) đã dựng toàn bộ vòm trần mạng lưới hình ngôi sao bằng gỗ tuyết tùng và gỗ sồi (houten ster- en netgewelven) sơn màu ấm áp, đặt tựa trên 28 cột trụ đá tròn thanh thoát. Chính không gian nội thất ngập tràn ánh sáng tự nhiên với những hàng cột đá trắng ngà và vòm gỗ cao vút này đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho danh họa Pieter Jansz. Saenredam (1597 đến 1665), người đã vẽ hàng chục bức tranh sơn dầu về nội thất Nhà thờ Thánh Bavo với độ chính xác phối cảnh tuyệt đối.
Báu vật lừng danh nhất của nhà thờ, áp sát bức tường phía tây với chiều cao gần 30 mét. Do nghệ nhân gốc Đức Christian Müller chế tác từ năm 1735 đến 1738 trong vỏ đàn gỗ chạm mạ vàng lộng lẫy của nhà điêu khắc Jan van Logteren (trang trí 25 pho tượng kích thước bằng người thật, trên đỉnh là huy hiệu thành phố Haarlem và hình vua David gảy đàn hạc). Cây đàn có 62 bộ âm (registers), 3 bàn phím tay, 1 bàn phím chân và 5.068 ống đàn bằng kim loại và gỗ. Khi hoàn thành năm 1738, đây là cây đại phong cầm lớn nhất thế giới, nơi Händel, thần đồng 10 tuổi Mozart (tháng 5 năm 1766) và Mendelssohn từng trực tiếp biểu diễn.
Vươn cao 78 mét ngay trên giao điểm cánh ngang, ngọn tháp bát giác làm bằng khung gỗ sồi bọc hơn 85.000 kg chì bên ngoài để chống gió biển. Bên trong tháp treo quả chuông đại hồng chung Roeland nặng khoảng 4.900 kg (do Geert van Wou đúc năm 1503), dàn chuông hòa âm (carillon) 47 quả (kế thừa từ dàn chuông anh em Hemony năm 1662), và hai quả chuông nhỏ mang tên Damiaatjes (tương truyền do các hiệp sĩ Haarlem mang về từ cuộc Thập tự chinh thứ năm đánh chiếm cảng Damietta ở Ai Cập năm 1219, thực tế do Giám mục Nicolaas van Nieuwland tặng năm 1562 và đúc lại năm 1732).
Toàn bộ mặt sàn nhà thờ được lát kín bằng khoảng 1.500 phiến đá mộ màu xám xanh (trong đó có hơn 400 tấm bia lớn chạm khắc gia huy và biểu tượng nghề nghiệp từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19). Ngay dưới sàn khu cung thánh là nơi yên nghỉ của danh họa chân dung vĩ đại Frans Hals (khoảng 1582 đến 1666). Trong nhà thờ còn có mộ của họa sĩ Pieter Saenredam (1665), kỹ sư thủy lợi Jan Adriaanszoon Leeghwater (1650), nhà sáng lập bảo tàng Pieter Teyler van der Hulst (1778) và nhà thơ Willem Bilderdijk (1831, người cuối cùng được chôn cất tại đây trước khi lệnh cấm chôn trong nhà thờ có hiệu lực).
Những tuyệt tác điêu khắc còn nguyên vẹn từ thời Công giáo trước năm 1578: bức bình phong ngăn cung thánh (koorhek) chế tác từ năm 1509 đến 1517 bằng gỗ sồi và đồng đúc chạm hình các thánh tích và một chú chó nhỏ gọi là Bavo-hondje, hai dãy ghế gỗ kinh sĩ (koorbanken) năm 1512 chạm khắc các khuôn mặt hài hước dưới tay vịn, cùng chiếc giá đỡ Sách Thánh bằng đồng thau đúc hình chim bồ nông rỉa ngực nuôi con (biểu tượng Chúa Kitô hy sinh) do Jan Fierens chế tác tại Mechelen năm 1499.
Bục giảng Lời Chúa (preekstoel) thế kỷ 17 kết hợp với chiếc lọng che (klankbord) bằng gỗ chạm Gothic tinh xảo từ năm 1535 và tay vịn cầu thang bằng đồng thau uốn hình rắn quấn. Ở gian bên phía nam, treo lơ lửng dưới trần là ba mô hình tàu buồm vũ trang bằng gỗ tuyệt đẹp từ thế kỷ 16 và thế kỷ 17 do Phường hội Thợ đóng tàu Haarlem (Scheepmakersgilde) hiến tặng để cầu bình an cho các thủy thủ vượt biển.
Ở phía nam khu cung thánh vẫn giữ được bàn thờ cũ của Phường hội Thợ nấu bia (Brouwerskapel) với cột đá chạm hình thùng bia và dụng cụ ủ mạch nha, phản ánh ngành công nghiệp nấu bia từng làm nên sự giàu có của Haarlem thời Trung cổ. Trên các cột đá quanh cung thánh vẫn còn lưu lại những mảng họa tiết trang trí giả thảm (tapijtschilderingen) từ thế kỷ 15 và 16 được phát hiện dưới lớp vôi trắng.
| Hạng mục kiến trúc và bảo vật | Niên đại / Tác giả | Thông số kỹ thuật và giá trị lịch sử |
|---|---|---|
| Tháp giao điểm bọc chì (Vieringtoren) | 1518 đến 1520 (Michiel Bartssoen, Jacob Symonsz. van Edam) | Cao 74 đến 78 mét, kết cấu gỗ sồi bọc khoảng 85 tấn chì, thay thế tháp đá bị lún của gia tộc Keldermans |
| Vòm trần gỗ mạng lưới (Houten netgewelf) | 1529 đến 1538 (Jacob Symonsz. van Edam) | Vòm gỗ tuyết tùng và gỗ sồi cao khoảng 29 mét trên 28 cột trụ đá tròn, giúp giảm tải trọng lên nền đất cát bùn |
| Đại phong cầm Christian Müller | 1735 đến 1738 (Christian Müller và Jan van Logteren) | Cao 30 mét, 62 bộ âm, 5.068 ống đàn, nơi Händel (1740, 1750), Mozart (1766) và Mendelssohn từng biểu diễn |
| Giá sách đồng chim bồ nông và Bình phong cung thánh | 1499 (Jan Fierens) và 1509 đến 1517 | Hiện vật phụng vụ thời tiền Cải cách hiếm hoi còn nguyên vẹn qua đợt biến động năm 1578 |
| Chuông đại hồng chung Roeland và chuông Damiaatjes | 1503 (Geert van Wou) và 1562 / 1732 | Chuông Roeland nặng 4.900 kg điểm giờ, đôi chuông Damiaatjes rung mỗi tối từ 21 giờ đến 21 giờ 30 |
| Mộ phần Frans Hals và Pieter Saenredam | 1666 và 1665 | Nằm trong quần thể khoảng 1.500 phiến đá mộ lát kín mặt sàn nhà thờ từ thế kỷ 15 đến năm 1831 |
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết cần khẳng định rõ rằng cả Đạo Tin Lành lẫn Công giáo đều không dạy phong thủy và không định hướng thánh đường theo thuật xem long mạch hay la bàn ngũ hành Á Đông. Khi được khởi dựng vào thời Trung cổ, Nhà thờ Lớn Thánh Bavo tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc định hướng phụng vụ Kitô giáo (Oriëntatie): khu cung thánh nơi đặt bàn thờ chính hướng về phương Đông, phương Mặt Trời mọc biểu trưng cho Đức Kitô Phục Sinh là Ánh Sáng Thế Gian, còn mặt tiền lối vào mở về phương Tây hướng ra Quảng trường Lớn. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép hình thế cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường, giúp bạn đọc quen thuộc với học thuật phương Đông nhận diện vì sao mảnh đất trung tâm Haarlem này lại kết tụ sinh khí bền vững suốt hơn bảy trăm năm.
Xét trên bản đồ địa chất và địa hình vùng duyên hải tỉnh Bắc Holland, Nhà thờ Lớn Thánh Bavo tọa lạc tại tọa độ 52,3811 độ vĩ bắc, 4,6373 độ kinh đông, nằm chính giữa sống cát duyên hải cổ đại (strandwal van Haarlem) chạy dọc theo hướng bắc nam song song với bờ biển Bắc. Trong một vùng đồng bằng thấp trũng vốn bị bao quanh bởi hồ Haarlemmermeer mênh mông ở phía nam và các đầm lầy than bùn ở phía đông, dải gò cát tự nhiên cao ráo nơi hình thành phố cổ Haarlem chính là một long mạch bình dương (mạch đất nổi cao giữa vùng đồng trũng): trong phép xem đất cổ truyền, đồng bằng lấy gò cao làm tổ, lấy thủy bao làm mạch. Nơi gò cát vươn cao nhất được chọn để dựng ngôi thánh đường lớn nhất và tòa thị chính của thành phố, tạo nên huyệt kết trung tâm thu hút toàn bộ nhân khí của vùng Kennemerland.
Về sơn hướng và bố cục tứ tượng, nhà thờ nằm dọc theo trục đông tây chuẩn mực (cung thánh tọa đông, mặt tiền và cây đại phong cầm Christian Müller ở phía tây nhìn thẳng ra Quảng trường Lớn Grote Markt). Quảng trường Grote Markt rộng thoáng trải dài về phía tây cho tới tận Tòa thị chính cổ (Stadhuis, vốn là lâu đài của các Bá tước xứ Holland từ thế kỷ 13) đóng vai trò là một minh đường nội vuông vức, bằng phẳng, giúp khí lưu thông thoáng đãng và giữ cho khối kiến trúc đồ sộ không bị bức bối giữa khu phố cổ. Phía đông và đông nam của nhà thờ, chỉ cách khoảng hai trăm mét, là khúc uốn lượn của dòng sông Spaarne: dòng sông chảy từ phía nam lên, uốn vòng ôm lấy sườn phía đông khu phố cổ rồi chảy lên phía bắc, kết hợp với vòng kênh hào thành phố (singels) tạo thành thế ngọc đới thủy (dải đai ngọc bằng nước) ôm bọc lấy gò đất trung tâm.
Xét theo thế Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ khi đứng từ khu vực nhà thờ nhìn ra quảng trường Grote Markt ở phía tây, bên tay trái (phía nam) có tòa nhà Vleeshal cổ kính làm hộ vệ gần, bên tay phải (phía bắc) có dãy nhà lầu Hoofdwacht che chắn gió bắc, còn ở phía tây xa hơn là dải cồn cát cao ven biển Bloemendaal và Zandvoort đứng làm bức bình phong tự nhiên che chắn những cơn bão dữ từ Biển Bắc thổi vào. Đặc biệt, việc các bậc thầy xây dựng thế kỷ 16 tháo bỏ ngọn tháp đá nặng nề để thay bằng ngọn tháp lồng đèn bằng gỗ bọc chì thanh thoát và vòm trần gỗ tuyết tùng nhẹ nhàng chính là sự thuận ứng tuyệt vời với địa chất đất cát ven biển: công trình vừa vươn cao 78 mét làm cột thu thiên khí cho toàn đô thị, vừa giữ được thế cân bằng vững chãi suốt năm thế kỷ mà không bị nghiêng lún.
VLễ Phụng Vụ Tin Lành, Truyền Thống Rung Chuông Damiaatjes Và Liên Hoan Đại Phong Cầm Quốc Tế
Là ngôi thánh đường đang hoạt động của Giáo hội Tin Lành tại Hà Lan (PKN) tại Haarlem, đồng thời là trung tâm văn hóa âm nhạc tầm cỡ thế giới, Nhà thờ Lớn Thánh Bavo duy trì nhịp sinh hoạt phụng vụ và lễ hội theo dương lịch suốt bốn mùa trong năm.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ tiết và sự kiện truyền thống | Nội dung sinh hoạt |
|---|---|---|---|
| Sáng Chủ nhật hàng tuần | Dương lịch | Lễ thờ phượng Chủ nhật của Giáo đoàn Tin Lành Haarlem | Buổi lễ thờ phượng trọng thể lúc 10 giờ sáng với phần giảng Lời Chúa từ bục giảng gỗ cổ kính và tiếng đàn Đại phong cầm Christian Müller dẫn dắt cộng đoàn hát Thánh vịnh. |
| Mỗi tối từ 21 giờ đến 21 giờ 30 (quanh năm) | Dương lịch | Nghi thức rung đôi chuông Damiaatjes hàng đêm | Truyền thống kéo dài từ năm 1562: đôi chuông nhỏ trên ngọn tháp lồng đèn ngân vang suốt nửa giờ mỗi tối (xưa kia báo hiệu giờ đóng cổng thành Haarlem và tưởng niệm sự kiện Damietta năm 1219). |
| Tháng 5 đến tháng 10 (thứ Ba và thứ Năm hàng tuần) | Dương lịch | Chuỗi hòa nhạc Đại phong cầm thành phố (Stadsorgelconcerten) | Truyền thống có từ thế kỷ 17 khi hội đồng thành phố bổ nhiệm nghệ sĩ đàn organ chính thức để biểu diễn miễn phí cho công chúng nghe tiếng đàn Christian Müller, kèm hòa nhạc chuông carillon vào ngày họp chợ thứ Hai và thứ Sáu. |
| Tháng 7 (hai năm một lần vào các năm chẵn) | Dương lịch | Liên hoan Đại phong cầm Quốc tế Haarlem (Internationaal Orgelfestival Haarlem) | Được tổ chức từ năm 1951, quy tụ những nghệ sĩ đàn organ xuất sắc nhất thế giới về tranh tài ứng tác (Improvisatieconcours) và giảng dạy học viện mùa hè ngay trên cây đàn Christian Müller. |
| Thứ Bảy và Chủ nhật tuần thứ hai của tháng 9 | Dương lịch | Ngày Di sản Mở Quốc gia (Open Monumentendag) | Mở cửa rộng rãi đón công chúng khám phá kiến trúc Gothic vùng Brabant, tìm hiểu các bia mộ danh nhân dưới sàn đá và các hiện vật thời Trung cổ. |
| Tháng 12 (Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh) | Dương lịch | Lễ Giáng Sinh và Hòa nhạc Giáng Sinh dưới ánh nến | Cử hành lễ đêm Giáng Sinh (Kerstnachtdienst), lễ sáng 25 tháng 12 và các buổi hợp xướng Thánh nhạc mùa đông dưới vòm trần gỗ tuyết tùng. |
Một nét đẹp rất riêng gắn liền với cây Đại phong cầm Christian Müller là ngay từ sau thời kỳ Cải cách thế kỷ 17, mặc dù cây đàn thuộc quyền sở hữu của chính quyền thành phố Haarlem chứ không phải của riêng nhà thờ, hội đồng thành phố đã duy trì truyền thống bổ nhiệm một Nghệ sĩ Đại phong cầm Thành phố (Stadsorganist) để cử hành các buổi hòa nhạc công cộng mở cửa cho mọi tầng lớp thị dân, không phân biệt tín ngưỡng Tin Lành hay Công giáo, có thể bước vào nhà thờ thưởng thức âm nhạc bác học.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường tới
- Từ Ga tàu hỏa trung tâm Haarlem (Haarlem Centraal, chỉ cách Ga Trung tâm Amsterdam khoảng 15 phút đi tàu), quý vị đi bộ thẳng theo phố Kruisstraat và Barteljorisstraat khoảng 10 phút (800 mét) về phía nam là tới Quảng trường Lớn (Grote Markt) nơi nhà thờ tọa lạc.
- Toạ độ
- 52.3811, 4.6373
Nhà thờ Lớn Thánh Bavo vừa là nơi thờ phượng tôn nghiêm của Giáo đoàn Tin Lành Haarlem vào sáng Chủ nhật, vừa mở cửa đón khách tham quan văn hóa các ngày từ thứ Hai đến thứ Bảy. Khi bước vào không gian nội thất, xin quý vị giữ trang phục lịch sự, nói khẽ và bước đi nhẹ nhàng trên nền đá mộ cổ kính (nơi an nghỉ của danh họa Frans Hals và hàng nghìn cư dân Haarlem xưa). Quý vị không tự ý bước qua hàng rào bảo vệ quanh cây Đại phong cầm Christian Müller hoặc chạm tay vào bức bình phong đồng cung thánh thế kỷ 16.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Lớn Thánh Bavo tại Haarlem (Grote of Sint-Bavokerk)
Contribute photos, information or video for Grote Kerk (Sint-Bavokerk), HaarlemThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao ở thành phố Haarlem lại có tới hai nhà thờ lớn cùng mang tên Thánh Bavo?
Nhà thờ Lớn Thánh Bavo (Grote of Sint-Bavokerk, hay Oude Bavo) ở Quảng trường Lớn nguyên là nhà thờ Công giáo Trung cổ, trở thành nhà thờ chính tòa năm 1559 rồi chuyển sang đạo Tin Lành năm 1578. Sau khi Giáo phận Công giáo Haarlem được tái lập năm 1853, người Công giáo đã xây dựng một đại thánh đường mới bên kênh Leidsevaart từ năm 1895 đến 1930 là Vương cung thánh đường Nhà thờ chính tòa Thánh Bavo (KoepelKathedraal, hay Nieuwe Bavo).
Cây Đại phong cầm Christian Müller tại Nhà thờ Lớn Thánh Bavo có gì đặc biệt?
Được nghệ nhân Christian Müller chế tác từ năm 1735 đến năm 1738 trong vỏ đàn gỗ mạ vàng cao gần 30 mét của Jan van Logteren, cây đàn gồm 62 bộ âm và 5.068 ống đàn, từng là cây đàn organ lớn nhất thế giới khi hoàn thành. Nhạc sĩ Georg Friedrich Händel (năm 1740 và 1750), thần đồng 10 tuổi Wolfgang Amadeus Mozart (tháng 5 năm 1766) và Felix Mendelssohn đều từng trực tiếp ngồi đàn trên nhạc cụ này.
Mộ của danh họa Frans Hals nằm ở vị trí nào trong nhà thờ?
Danh họa bậc thầy Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan là Frans Hals qua đời tại Haarlem năm 1666 và được an táng ngay dưới sàn đá của khu cung thánh (Koor) phía đông Nhà thờ Lớn Thánh Bavo, nằm trong số khoảng 1.500 phiến đá mộ cổ lát kín sàn nhà thờ. Bên cạnh Frans Hals, nhà thờ còn là nơi yên nghỉ của danh họa vẽ kiến trúc nhà thờ Pieter Jansz. Saenredam (mất năm 1665).
Vì sao ngọn tháp cao 78 mét của nhà thờ được làm bằng gỗ bọc chì chứ không phải bằng đá?
Đầu thế kỷ 16, kiến trúc sư Cornelis de Wael và gia tộc Keldermans từng xây một ngọn tháp bằng đá trên giao điểm cánh ngang, nhưng bốn cột trụ đá bên dưới có nguy cơ sụp đổ do nền đất cát pha bùn yếu của vùng Bắc Holland. Từ năm 1514 đến 1517 tháp đá được tháo dỡ, và từ năm 1518 đến 1520 một ngọn tháp lồng đèn bát giác bằng khung gỗ sồi bọc 85 tấn chì được dựng lên thay thế, vừa nhẹ vừa bền vững trước gió biển.
Đôi chuông Damiaatjes rung lên vào mỗi buổi tối tại Haarlem có nguồn gốc từ đâu?
Theo truyền thuyết Haarlem, đôi chuông nhỏ trên ngọn tháp được các chiến binh Haarlem mang về từ cảng Damietta (Ai Cập) trong cuộc Thập tự chinh thứ năm năm 1219. Về mặt sử liệu, đôi chuông do Giám mục Nicolaas van Nieuwland tặng năm 1562 và được đúc lại năm 1732. Suốt hơn bốn thế kỷ qua, chuông vẫn ngân vang mỗi tối từ 21 giờ đến 21 giờ 30 để tưởng nhớ lịch sử xưa khi thành phố đóng cổng thành.