Ở thành phố São Tomé, cách đường xích đạo chưa đầy bốn mươi cây số, có một khoảng sân lát đá hình hoa gió, thứ hoa người đi biển vẽ trên hải đồ để chỉ phương. Cuối sân là một nhà thờ sơn sáng màu, hai tháp chuông vuông kẹp lấy một hàng hiên nhiều vòm. Quay lưng lại là thấy vịnh Ana Chaves. Qua cửa, tường hai bên ốp gạch men lam trắng kiểu Lisboa (Lisbon).
Đây là Nhà thờ chính tòa Đức Bà Ân Sủng (Sé Catedral de Nossa Senhora da Graça), nhà thờ mẹ của Giáo phận São Tomé và Príncipe, thuộc Công Giáo Rôma, nghi lễ Latinh. Cả đảo quốc chỉ có một giáo phận, và giáo phận ấy có tòa ở đây từ năm 1534. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho São Tomé và Príncipe vì đời sống đạo của hai hòn đảo khởi từ chính nền đất này: gần năm trăm năm, nhà thờ nhiều lần sập mái, dựng lại, mà chưa lần nào dời chỗ.
IĐức Bà Ân Sủng, Thánh Tôma Và Một Tòa Giám Mục Năm Trăm Năm
Tên hòn đảo và tên thành phố đều là tên một vị tông đồ: São Tomé là Thánh Tôma (Thomas) trong tiếng Bồ Đào Nha. Còn nhà thờ lớn nhất của đảo thì dâng kính Đức Maria dưới tước hiệu Nossa Senhora da Graça, Đức Bà Ân Sủng. Niên giám gcatholic.org ghi thêm Thánh Tôma bên cạnh tước hiệu ấy. Trong cung thánh, theo trang di sản explorando-o-patrimonio.com, có một bức tranh Truyền Tin cùng tượng Thánh Tôma và tượng Đức Mẹ, tức là cả hai vị đều có mặt ở chỗ trang trọng nhất.
Chữ Sé trong tiếng Bồ Đào Nha là nhà thờ có ngai tòa giám mục. Ngày 3 tháng 11 năm 1534, Giáo hoàng Phaolô III (Paulus III) ra sắc chỉ Aequum reputamus lập Giáo phận São Tomé. Theo bài sử của hãng tin stp-press.st, địa hạt lúc ấy gồm các đảo trong vịnh Guinea và cả dải bờ châu Phi từ Congo tới Angola. Một nhà thờ trên hòn đảo nhỏ vì thế từng là nhà thờ mẹ của một vùng đất mênh mông trên lục địa. Phần của Angola trong câu chuyện ấy, quý vị đọc ở bài Nhà thờ Đức Bà Muxima.
Ân sủng trong giáo lý Công Giáo là ơn Thiên Chúa ban nhưng không, con người không tự làm ra được. Phúc Âm theo Thánh Luca kể thiên thần Gabriel chào Đức Maria bằng câu Mừng vui lên, hỡi Đấng đầy ân sủng, và câu ấy mở đầu kinh Kính Mừng, tiếng Latinh là Ave Maria. Tước hiệu Đức Bà Ân Sủng vì vậy gắn với biến cố Truyền Tin. Bài của stp-press.st ghi bổn mạng ban đầu của nhà thờ là Đức Bà Ave-Maria. Hai tên gọi ấy cùng trỏ về một lời chào, và bức tranh Truyền Tin trong cung thánh khớp với cả hai. Đó là nhận xét của thư viện khi đặt các nguồn cạnh nhau, không nguồn nào nói thẳng tên này đổi thành tên kia vào năm nào.
Nhiều trang du lịch gọi đây là nhà thờ chính tòa lâu đời nhất châu Phi. Nên hiểu câu ấy cho đúng hai chỗ. Thứ nhất, cái lâu đời là tòa giám mục và nền đất, có từ năm 1534 và đầu thế kỷ 16, còn tường và mái quý vị thấy hôm nay phần lớn là kết quả của hai đợt sửa giữa thế kỷ 20. Thứ hai, châu Phi có những Giáo hội xưa hơn nhiều ở Ai Cập và Ethiopia. Cách nói chắc hơn là: một trong những nhà thờ chính tòa lâu đời nhất của vùng châu Phi phía nam sa mạc Sahara.
IINăm Thế Kỷ Đổ Rồi Dựng Lại Trên Một Nền
Lịch sử của nhà thờ này không có một ngày khánh thành lớn. Nó là một chuỗi dài những lần xây dở, sập, vá, rồi làm lại, trong khí hậu nóng ẩm quanh năm của xích đạo. Trang thechocolateislands.com tóm gọn: dựng thế kỷ 16, phá và dựng lại nhiều lần, luôn trên cùng một nền. Các mốc dưới đây ghi theo việc xây và sửa, lấy chủ yếu từ trang di sản explorando-o-patrimonio.com và bài sử của stp-press.st.
- Cuối thế kỷ 15Nhà nguyện đầu tiênMột nhà nguyện được dựng trong những năm 1493 tới 1499, thời Álvaro de Caminha, theo explorando-o-patrimonio.com.
- Đầu thế kỷ 16Nhà thờ lớn hơnMột nhà thờ lớn hơn được dựng và dâng kính Nossa Senhora da Graça. Stp-press.st ghi việc khởi dựng vào thời vua Manuel I.
- 1534Thành nhà thờ chính tòaGiáo hoàng Phaolô III lập giáo phận bằng sắc chỉ Aequum reputamus ngày 3 tháng 11, nhà thờ nhận ngai tòa giám mục.
- 1576 tới 1585Dự định lớn, bỏ dởNăm 1576 vua Sebastião truyền dựng một nhà thờ chính tòa rất lớn. Năm 1585 việc bỏ dở, người ta dựng tạm một mặt tiền gỗ.
- 1814Mái và mặt tiền sậpMốc này hai nguồn ghi hai việc khác nhau, xem hộp sử liệu dưới. Suốt thế kỷ 19 nhà thờ được sửa rồi lại xuống cấp nhiều lần.
- 1937 tới 1944Đợt sửa lớn thứ nhấtNhà thờ gần như được làm lại toàn bộ, theo explorando-o-patrimonio.com.
- 1959 tới 1962Đợt sửa lớn thứ haiCó kiến trúc sư Luís Benavente tham gia. Năm 1967 bàn thờ chính được sửa theo phụng vụ sau Công đồng Vatican II, khoảng năm 1970 chân tường được ốp gạch men.
- 1992 và 2020Giáo hoàng tới thăm, mở lại sau sửa chữaGiáo hoàng Gioan Phaolô II (John Paul II) tới ngày 6 tháng 6 năm 1992. Sau đợt sửa 2019 tới 2020, nhà thờ mở lại ngày 30 tháng 8 năm 2020.
Các nguồn về nhà thờ này vênh nhau ở mấy chỗ, thư viện ghi cả ra để quý vị tự cân nhắc.
Mốc 1814. Explorando-o-patrimonio.com ghi năm ấy mái và mặt tiền sập. Stp-press.st ghi năm ấy dân đảo khởi công dựng lại. Hai điều có thể cùng đúng, sập rồi bắt tay dựng lại ngay trong năm.
Mặt tiền hiện nay. Stp-press.st ghi mặt tiền chính được sửa năm 1956. Nguồn kia chỉ nêu hai đợt lớn 1937 tới 1944 và 1959 tới 1962, không có mốc 1956.
Đợt dựng lại thế kỷ 16. Stp-press.st ghi nhà thờ được dựng lại 1576 tới 1578. Explorando-o-patrimonio.com ghi lệnh dựng năm 1576 và việc bỏ dở năm 1585.
Số gian. Stp-press.st và explorando-o-patrimonio.com ghi ba gian, tức một gian giữa và hai gian bên. Trang saotomeexpert.pt ghi một gian. Thư viện theo hai nguồn đầu vì chúng tả kỹ hơn.
Địa chỉ. Gcatholic.org ghi Largo de Água Grande. Lonely Planet ghi theo tên một đại lộ chạy gần đó. Thư viện dùng địa chỉ của niên giám Công Giáo.
IIIHai Tháp Chuông, Hàng Hiên Vòm Và Gạch Men Lam Trắng
Vì dáng hiện nay là của giữa thế kỷ 20, quý vị đừng tìm ở đây một nhà thờ thế kỷ 16 còn nguyên. Cái còn lại từ thuở đầu là vị trí và mặt bằng. Mặt tiền có hai tháp chuông đối xứng, giữa hai tháp là một hàng hiên vòm cuốn che cửa vào, kiểu hiên rất hợp với xứ mưa nhiều nắng gắt. Lonely Planet tả nội thất là giản dị. Bên trong, theo hai nguồn tả kỹ nhất, là một gian giữa và hai gian bên, với sáu bàn thờ theo stp-press.st.
Thứ làm lòng nhà thờ có sắc riêng là gạch men lam trắng (azulejo) vẽ hoa lá chạy dọc tường bên, ốp vào khoảng năm 1970. Đây là nghề gạch men của Bồ Đào Nha, quý vị sẽ gặp lại ở nhiều nhà thờ nói tiếng Bồ Đào Nha từ Brazil tới Goa. Trước nhà thờ, sân lát đá xếp thành hình hoa gió, một chi tiết của thành phố cảng.
Hai tháp vuông đối xứng ở mặt tiền, dáng hiện nay từ các đợt sửa giữa thế kỷ 20. Lonely Planet gọi là hai tháp nhọn.
Dãy vòm ở tầng trệt giữa hai tháp, che mưa nắng cho lối vào.
Gạch men vẽ hoa lá ốp dọc chân tường hai bên, khoảng năm 1970, theo explorando-o-patrimonio.com.
Có tranh Truyền Tin, tượng Thánh Tôma và tượng Đức Mẹ. Bàn thờ chính được sửa năm 1967 theo phụng vụ sau Công đồng Vatican II.
Sân trước lát đá thành hình hoa gió, loại hoa chỉ phương trên hải đồ. Nhà thờ nhìn ra vịnh Ana Chaves.
| Hạng mục | Thông tin | Nguồn |
|---|---|---|
| Số gian | Ba gian, có nguồn ghi một gian | stp-press.st, explorando-o-patrimonio.com, saotomeexpert.pt |
| Số bàn thờ | Sáu | stp-press.st |
| Gạch men | Lam trắng, hoa lá, khoảng năm 1970 | explorando-o-patrimonio.com |
| Đợt sửa định hình dáng nay | 1937 tới 1944 và 1959 tới 1962 | explorando-o-patrimonio.com |
| Lần sửa gần nhất | 2019 tới 2020 | explorando-o-patrimonio.com |
IVThế Đất Và Hướng
Thứ la bàn duy nhất có mặt ở nhà thờ này là bông hoa gió lát dưới sân, và nó là la bàn của người đi biển. Đạo Công Giáo không có môn phong thủy. Nhà thờ có một lệ riêng về hướng gọi là hướng phụng vụ: từ thời cổ, người ta chuộng đặt cung thánh ở đầu phía đông, để cả cộng đoàn khi cầu nguyện quay về phía mặt trời lên, dấu chỉ Chúa sống lại. Nguồn chỉ ghi nhà thờ São Tomé nhìn ra vịnh Ana Chaves, không ghi cung thánh quay về phương nào, nên thư viện không khẳng định nó có giữ lệ ấy hay không. Phần kế tiếp là việc riêng của thư viện: lấy phép xem đất mà ông bà người Việt truyền lại, đem đọc thử một hòn đảo xích đạo, để quý vị có chỗ đặt hai truyền thống cạnh nhau. Tư liệu của giáo phận không có dòng nào như vậy.
Lưng núi, mặt vịnh. São Tomé là đảo núi lửa, núi cao dồn về phía tây và phía nam, còn thành phố nằm ở bờ đông bắc, trên dải đất thấp quanh một cái vịnh. Nhà thờ ở trong phố, nhìn ra vịnh Ana Chaves. Người Việt xem đất gọi thế ấy là tựa sơn hướng thủy, sau có chỗ dựa, trước có nước. Vịnh cong như lòng bàn tay khum lại, lối cũ gọi là thủy bão, nước ôm. Với người lập thành phố thì đó là chỗ tàu buồm neo được, lý do của bến đi trước mọi lý do khác.
Nước ngọt bên cạnh. Khu đất nhà thờ mang tên Água Grande, nghĩa là Nước Lớn, cũng là tên con sông chảy qua thành phố ra vịnh và tên của cả quận. Nơi thờ đứng gần chỗ nước ngọt gặp nước mặn là điều phép cũ để ý, gọi là chỗ thủy giao. Ở một hòn đảo, nước ngọt trước hết là điều kiện để có người ở.
Một nền, nhiều đời. Đây là chỗ đáng nói nhất. Năm thế kỷ, mái sập, tường xuống cấp nhiều lần, có lúc chỉ còn mặt tiền gỗ dựng tạm, vậy mà không lần nào người ta dời nhà thờ sang đất khác. Lối cổ truyền gọi mảnh đất được nhiều đời giữ cho việc thờ tự là đất có duyên. Sử liệu thì cho một lý do khác: tòa giám mục đã đặt ở đâu thì nhà thờ chính tòa ở đó, và trung tâm thành phố không đổi chỗ.
Khí hậu xích đạo. Nắng đứng bóng quanh năm, mưa nhiều, độ ẩm cao. Theo ngũ hành, đó là nơi Hỏa và Thủy cùng vượng, gỗ mau mục, vôi mau lở. Chuỗi đổ nát ghi trong sử của nhà thờ có thể đọc như thế. Người thợ thì nói gọn hơn: mái gỗ ở xứ này không thọ. Hàng hiên vòm và tường dày của dáng hiện nay là câu trả lời của nghề xây, không cần tới thuật số.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ Ở Nhà Thờ Mẹ Của Hai Hòn Đảo
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo dương lịch. Vì cả nước chỉ có một giáo phận, các lễ do giám mục chủ sự ở đây cũng là lễ chung của hai hòn đảo. Niên giám gcatholic.org ghi đây là một nhà thờ Năm Thánh 2025. Các nguồn thư viện mở được không ghi ngày lễ bổn mạng Đức Bà Ân Sủng mà nhà thờ mừng riêng, nên bảng dưới không điền ngày ấy, chỉ ghi những ngày của lịch chung có liên hệ với hai vị bổn mạng.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 25 tháng 3 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Truyền Tin | Lễ trọng mừng lời thiên thần chào Đức Maria đầy ân sủng, đề tài của bức tranh trong cung thánh. |
| 3 tháng 7 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Thánh Tôma Tông đồ | Vị thánh mà hòn đảo mang tên, có tượng trong cung thánh. Lịch cũ trước năm 1969 mừng ngài ngày 21 tháng 12. |
| Ngày thay đổi mỗi năm | Lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo tuần trăng | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, có thánh lễ Dầu do giám mục chủ sự cho cả giáo phận. |
| 15 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Đức Mẹ Lên Trời | Lễ trọng kính Đức Maria, mừng ở mọi nhà thờ dâng kính Đức Mẹ. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Giáng Sinh | Lễ trọng chung của toàn Giáo hội. |
Cùng lớp nhà thờ đầu tiên người Bồ Đào Nha dựng trên các đảo Đại Tây Dương có Nhà thờ Đức Bà Mân Côi, Cidade Velha ở Cabo Verde, còn giữ được tường cuối thế kỷ 15. Cùng trong vịnh Guinea, trên đảo Bioko, là Nhà thờ chính tòa Thánh Isave, Malabo. Thư viện chưa tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại São Tomé, nên không viết phần kiều bào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Largo de Água Grande, trung tâm thành phố São Tomé, đảo São Tomé (mã Plus Code 6FG88PQM+C2)
- Đường tới
- Nhà thờ ở Largo de Água Grande, giữa trung tâm thành phố São Tomé, thủ đô São Tomé và Príncipe, nhìn ra vịnh Ana Chaves. Từ bờ vịnh và khu phố cũ đi bộ là tới.
- Toạ độ
- 0.3386, 6.7326
Nhà thờ là nơi cử hành phụng vụ của giáo phận, người trong phố ghé cầu nguyện hằng ngày. Lệ của một nhà thờ Công Giáo được giữ ở đây: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, nói khẽ, không bước lên cung thánh. Gạch men dọc tường là đồ cũ dễ sứt, xin đừng tựa hay chạm tay. Khi đang có thánh lễ, khách xem kiến trúc xin đứng ở cuối nhà thờ đợi lễ xong. Hàng hiên phía trước là lối vào chung, không phải chỗ ngồi nghỉ lâu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Đức Bà Ân Sủng, São Tomé
Contribute photos, information or video for Our Lady of Grace Cathedral, São ToméThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa São Tomé xây năm nào
Không có một năm duy nhất. Nhà nguyện đầu tiên dựng cuối thế kỷ 15, nhà thờ lớn hơn dựng đầu thế kỷ 16 và thành nhà thờ chính tòa năm 1534. Sau nhiều lần đổ nát, dáng hiện nay là kết quả của hai đợt sửa lớn 1937 tới 1944 và 1959 tới 1962, luôn trên cùng một nền đất.
Nhà thờ chính tòa São Tomé thuộc đạo nào và kính ai
Đây là nhà thờ chính tòa Công Giáo Rôma, nghi lễ Latinh, nhà thờ mẹ của Giáo phận São Tomé và Príncipe. Nhà thờ dâng kính Đức Maria dưới tước hiệu Đức Bà Ân Sủng (Nossa Senhora da Graça). Niên giám gcatholic.org ghi thêm Thánh Tôma Tông đồ, vị thánh mà hòn đảo mang tên.
Có phải đây là nhà thờ chính tòa lâu đời nhất châu Phi
Đó là lời của các trang du lịch. Điều chắc chắn là tòa giám mục ở đây có từ năm 1534 và nhà thờ đứng trên cùng một nền từ đầu thế kỷ 16. Cách nói dè dặt hơn là một trong những nhà thờ chính tòa lâu đời nhất vùng châu Phi phía nam Sahara, còn tường mái hiện nay thuộc thế kỷ 20.
Bên trong nhà thờ São Tomé có gì đáng xem
Lòng nhà thờ giản dị, gồm gian giữa và hai gian bên theo hai nguồn tả kỹ nhất. Dọc tường là gạch men lam trắng vẽ hoa lá kiểu Bồ Đào Nha, ốp khoảng năm 1970. Cung thánh có tranh Truyền Tin, tượng Thánh Tôma và tượng Đức Mẹ. Sân trước lát đá hình hoa gió.
Giáo phận São Tomé và Príncipe lập năm nào
Ngày 3 tháng 11 năm 1534, bằng sắc chỉ Aequum reputamus của Giáo hoàng Phaolô III (Paulus III). Theo bài sử của hãng tin stp-press.st, địa hạt ban đầu gồm các đảo trong vịnh Guinea và dải bờ châu Phi từ Congo tới Angola. Giáo hoàng Gioan Phaolô II tới thăm nhà thờ chính tòa ngày 6 tháng 6 năm 1992.