Từ quảng trường sát biển của Cidade Velha, quý vị đi ngược lên phía bắc theo phố Rua Banana. Đi một quãng thì thấy một ngôi nhà thờ quét vôi trắng, nhỏ, mái ngói, cổng vòm bán nguyệt, một tháp chuông thấp bên hông. Phải bước vào nhà nguyện bên cạnh và ngước lên mới thấy thứ khiến nơi này được nhắc tên: những đường gân đá chụm lại ở một khóa vòm còn giữ màu sơn.
Đây là Nhà thờ Đức Bà Mân Côi (Igreja de Nossa Senhora do Rosário), dựng năm 1495, nhà thờ cổ nhất của Cabo Verde. Đại đa số dân Cabo Verde theo Công Giáo, và đạo ấy đặt chân lên quần đảo ở chính Cidade Velha, nghĩa là Thành Cũ. Thư viện chọn ngôi nhà thờ nhỏ này làm nơi duy nhất đại diện cho Cabo Verde vì nó là điểm mở đầu của đời sống đạo trên quần đảo, và vì sau hơn năm thế kỷ nó vẫn là nhà thờ giáo xứ có thánh lễ Chúa nhật.
ITên Gọi, Tước Hiệu Mân Côi Và Chỗ Đứng Trong Đạo
Nhà thờ thuộc Công Giáo Rôma, là nhà thờ giáo xứ trong Giáo phận Santiago de Cabo Verde, dâng kính Đức Maria với tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi (Nossa Senhora do Rosário). Chữ rosário là tràng hạt, chuỗi kinh mà người Công Giáo lần từng hạt, vừa đọc vừa suy ngắm các chặng đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ. Người Việt quen gọi là chuỗi Mân Côi, chữ Mân Côi vốn là tên một loài hoa hồng, nên có nơi dịch là Đức Mẹ Hoa Hồng.
Cũng cần hiểu đúng thứ bậc. Đây không phải nhà thờ chính tòa. Ngai tòa của vị giám mục Cabo Verde ngày nay đặt ở thành phố Praia cách đó không xa. Nhà thờ Mân Côi là nhà thờ của một giáo xứ, phục vụ dân thị trấn, và chính vai nhỏ ấy giúp nó được dùng liên tục. Theo observador.pt, sau đợt trùng tu, chìa khóa nhà thờ được trao lại cho giáo phận ngày 11 tháng 7 năm 2020, cùng ngày công trình xong, và trang wondermondo.com ghi ở đây vẫn có thánh lễ Chúa nhật.
Trong nếp Công Giáo, kinh Mân Côi là lối cầu nguyện của mọi người, không cần sách, không cần biết chữ, chỉ cần một tràng hạt. Người đọc lặp lại kinh Kính Mừng theo từng chục, mỗi chục gắn với một mầu nhiệm trong đời Chúa Giêsu. Lễ Đức Mẹ Mân Côi trong lịch chung của Giáo hội là ngày 7 tháng 10, và cả tháng 10 được gọi là tháng Mân Côi. Tôn kính Đức Mẹ không phải là thờ một vị thần riêng, mà là xin Mẹ cầu thay nguyện giúp trước Thiên Chúa.
Về danh hiệu cổ nhất, các nguồn nói không cùng một mức. Trang của chính phủ Cabo Verde và báo observador.pt chỉ ghi đây là nhà thờ cổ nhất Cabo Verde, dựng chừng ba mươi năm sau khi quần đảo được tìm ra, và là công trình lịch sử còn nguyên vẹn lâu đời nhất của Cidade Velha. Trang wondermondo.com đi xa hơn, gọi đây là nhà thờ cổ nhất thế giới thuộc lớp nhà thờ người châu Âu dựng ở các xứ hải ngoại. Thư viện dùng mức của nguồn chính thức, và ghi mức kia để quý vị biết là có người nói vậy.
Nhiều người đọc thấy Cidade Velha từng là nơi đặt tòa giám mục thì tưởng nhà thờ Mân Côi là nhà thờ chính tòa cũ. Không phải. Hồ sơ UNESCO ghi khu di sản có hai nhà thờ. Nhà thờ chính tòa cũ là một công trình khác, lớn hơn, dựng sau và nay chỉ còn nền tường. Nhà thờ Mân Côi nhỏ hơn, có trước, và là ngôi còn mái, còn chuông, còn giáo dân.
Cùng lớp nhà thờ Bồ Đào Nha sớm nhất ở châu Phi và cùng lối Manuel, quý vị có thể đọc bài Nhà nguyện Đức Mẹ Baluarte, đảo Mozambique ở bờ bên kia lục địa. Muộn hơn khoảng một thế kỷ và nay là nơi hành hương lớn của Angola là Nhà thờ Đức Bà Muxima. Còn về chính tước hiệu Mân Côi và lòng sùng kính tràng hạt ở thế kỷ 20, xin xem bài Đền thánh Đức Mẹ Fátima.
IIHơn Năm Thế Kỷ Trong Thung Lũng Ribeira Grande
Tư liệu đã mở về ngôi nhà thờ không dày. Phần chắc nhất là năm dựng, lối kiến trúc và đợt trùng tu gần đây. Quãng giữa, từ thế kỷ 17 tới thế kỷ 20, các nguồn nói rất ít, và thư viện không lấp chỗ trống ấy bằng phỏng đoán. Bài cũng không kể lịch sử buôn bán và phòng thủ của thị trấn, chỉ theo đời sống của một nơi thờ tự.
- 1493Nhà nguyện đầu tiênTheo wondermondo.com, một nhà nguyện nhỏ được dựng ở chỗ này. Các nguồn chính thức không nhắc mốc này, chỉ ghi năm 1495.
- 1495Dựng nhà thờNhà thờ được xây, hoặc theo wondermondo.com là được mở rộng thành dáng hiện nay. Trang chính phủ Cabo Verde và observador.pt đều lấy năm 1495 làm năm dựng.
- Thế kỷ 16Nhà nguyện Gothic và nơi an tángTrang chính phủ ghi nhà thờ mang nét kiến trúc thế kỷ 16, có nhà nguyện Gothic chịu ảnh hưởng lối Manuel. Wondermondo.com ghi nhà thờ từng là nơi an táng những người có vai vế trong vùng.
- Thế kỷ 17Gắn với tên linh mục António VieiraObservador.pt ghi nhà thờ từng gắn với tên tuổi linh mục Dòng Tên António Vieira, nhà giảng thuyết nổi tiếng của văn học Bồ Đào Nha. Nguồn không nói rõ ngài làm gì ở đây.
- 2009Di sản Thế giới UNESCOCidade Velha, trung tâm lịch sử Ribeira Grande, được ghi danh với số hồ sơ 1310. Cùng năm, Cidade Velha được xếp vào Bảy kỳ quan gốc Bồ Đào Nha trên thế giới theo observador.pt.
- 2018Bắt đầu trùng tuTháng 12 năm 2018 khởi sự trùng tu trong Kế hoạch quốc gia phục hồi công trình lịch sử và tôn giáo của Cabo Verde.
- 2020Tìm thấy tượng thánh, mở cửa lạiTháng 5 năm 2020, khi đào trong nhà nguyện Gothic, người ta tìm thấy các tượng thánh. Công trình xong ngày 11 tháng 7, chìa khóa được trao cho giáo phận cùng ngày, sau hai mươi tháng.
Có hai chỗ nguồn không khớp, thư viện ghi lại đủ. Thứ nhất là năm khởi đầu: wondermondo.com tách ra hai mốc, nhà nguyện năm 1493 và nhà thờ năm 1495, còn các nguồn chính thức chỉ có một mốc 1495. Hai cách ghi không chống nhau, nhưng mốc 1493 chỉ đứng trên một nguồn.
Thứ hai là dấu thập giá trên khóa vòm. Trang chính phủ Cabo Verde gọi đó là thập giá của vương triều Bồ Đào Nha, wondermondo.com gọi là dấu của Dòng Chúa Kitô (Ordem de Cristo), dòng hiệp sĩ đỡ đầu các chuyến đi biển thời ấy. Hai cách gọi có thể chỉ cùng một hình thập giá.
Về việc ghi danh UNESCO, thư viện chỉ ghi năm 2009 theo trang UNESCO.
IIIMột Gian Nhà Thờ Và Một Nhà Nguyện Vòm Gân
Nhìn từ ngoài, nhà thờ giản dị như một nhà thờ làng ở miền nam Bồ Đào Nha: mặt bằng chữ nhật, một gian, tường quét vôi, cổng mặt tiền là một vòm bán nguyệt. Theo trang chính phủ Cabo Verde, bàn thờ được nâng trên năm bậc. Cái quý nằm ở bên hông: một nhà nguyện Gothic chịu ảnh hưởng lối Manuel, mở vào lòng nhà thờ bằng một vòm nhọn kẹp giữa hai máng xối hình thú, trần là vòm gân với khóa vòm sơn nhiều màu.
Lối Manuel (Manuelino) là dạng Gothic muộn của Bồ Đào Nha quanh năm 1500, mang tên triều vua đương thời. Trang chính phủ gọi nhà thờ là một trong những ví dụ hiếm của kiến trúc Gothic ở châu Phi hạ Sahara. Chữ hiếm ở đây có nghĩa rất cụ thể: vòm gân đá là kỹ thuật của các xưởng thợ châu Âu thời trung đại, và rất ít công trình mang kỹ thuật ấy được dựng ở phía nam sa mạc Sahara trước khi lối Gothic nhường chỗ cho lối khác.
Cổng chính ở mặt tiền là một vòm tròn giản dị, không chạm trổ cầu kỳ, đúng dáng nhà thờ giáo xứ nhỏ.
Phần cổ và quý nhất, mang nét lối Manuel, mở vào gian chính bằng một vòm nhọn. Phần này được Viện Camões của Bồ Đào Nha tài trợ trùng tu theo observador.pt.
Hai đầu máng xối tạc hình thú kẹp hai bên vòm nhọn, chi tiết quen thuộc của nhà thờ Gothic châu Âu, hiếm gặp ở vùng này.
Các gân đá chụm lại ở những khóa vòm sơn nhiều màu. Một khóa vòm mang hình thập giá mà nguồn gọi là dấu của vương triều hoặc của Dòng Chúa Kitô.
Bàn thờ chính được nâng cao hơn nền gian giáo dân năm bậc, theo mô tả của trang chính phủ Cabo Verde.
| Hạng mục | Thông tin | Nguồn |
|---|---|---|
| Năm dựng | 1495 | governo.cv, observador.pt |
| Mặt bằng | Chữ nhật, một gian | governo.cv |
| Nhà nguyện bên | Gothic pha lối Manuel, vòm nhọn, vòm gân | governo.cv |
| Trùng tu gần nhất | Tháng 12 năm 2018 tới tháng 7 năm 2020 | observador.pt |
| Xếp hạng | Trong khu Di sản Thế giới Cidade Velha, 2009 | UNESCO, hồ sơ số 1310 |
IVThế Đất Và Hướng
Người Bồ Đào Nha cuối thế kỷ 15 dựng nhà thờ này mà không hề biết tới la bàn phong thủy, và Công Giáo không dạy phép xem đất. Điều duy nhất truyền thống Kitô giáo chuộng về hướng là đặt cung thánh quay về phía đông, phía mặt trời mọc, để nhắc Chúa Phục Sinh, gọi là hướng phụng vụ. Với nhà thờ Mân Côi, các nguồn đã mở không ghi cung thánh quay về đâu, thư viện vì thế không đoán. Phần dưới đây là thư viện mượn con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt để nhìn thung lũng Ribeira Grande, cho bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh. Nó không có trong tư liệu của giáo phận hay của UNESCO.
Điều rõ nhất là thế thung lũng mở ra biển. Ribeira Grande nghĩa là suối lớn. Đó là một khe sâu cắt vào sườn nam đảo Santiago, hai bên là vách đá cao và khô, đáy khe có nước ngầm nuôi được chuối, dừa, mía. Thị trấn nằm ở chỗ khe gặp biển, còn nhà thờ lùi vào trong, trên phố Rua Banana phía bắc trung tâm. Người quen lối Việt nhìn vào sẽ gọi ngay hai vách thung lũng là tay long, tay hổ, hai cánh tay đất ôm lấy khoảng giữa, và gọi lòng khe xanh là chỗ tàng phong, gió bị chắn. Trên một hòn đảo mà gió mậu dịch thổi gần như quanh năm, chỗ khuất gió và có nước là chỗ người ở được, và đó là lý do rất thực tế khiến thị trấn mọc lên ở đây.
Thứ hai là nước. Dòng suối chảy từ trong núi ra biển, đi ngang trước các dãy nhà. Phép cũ ưa nước chảy chậm và quanh co qua trước nơi thờ, kỵ nước xối thẳng. Suối ở đây theo mùa, phần lớn năm chỉ là lòng đá, nên chữ thủy của thung lũng nằm ở mạch ngầm nuôi vườn nhiều hơn là ở dòng chảy. Chúng tôi ghi điều ấy để quý vị thấy phép đọc của xứ mưa nhiều khi đem sang một hòn đảo khô thì phải nói dè dặt.
Thứ ba là chỗ lùi. Nhà thờ không đứng sát mép sóng mà lùi sâu vào lòng khe, lưng tựa về phía núi của đảo, mặt thung lũng mở dần ra biển ở phía nam. Lối Việt gọi đó là tựa sơn hướng thủy, và coi nơi thờ đặt lùi vào trong là kín, giữ được lâu. Sự thật trùng với nhận xét ấy ở một điểm: đây là công trình cổ còn nguyên vẹn nhất của thị trấn theo observador.pt. Nhưng trùng là trùng về hình thể, không ai chứng minh được vì sao.
Cuối cùng là cái nhỏ. Một gian, tường dày, mái thấp, hợp với một thung lũng hẹp. Phép cũ dạy công trình phải vừa với cuộc đất, đất hẹp mà nhà lớn thì lấn. Người thợ thế kỷ 15 làm nhỏ vì dân ít và vật liệu khó, và cái vừa vặn ấy là điều con mắt người Việt dễ thấy thân quen.
VLễ Đức Mẹ Mân Côi Và Năm Phụng Vụ
Là nhà thờ giáo xứ Công Giáo, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội, tính theo dương lịch. Ngày riêng của nhà thờ là lễ Đức Mẹ Mân Côi, tước hiệu mà nó mang. Cần nói thẳng: các nguồn đã mở không tả lễ hội bổn mạng ở Cidade Velha diễn ra thế nào, có rước kiệu hay không, nên bảng dưới chỉ ghi ngày theo lịch chung và điều các nguồn xác nhận, không thêm chi tiết địa phương.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 7 tháng 10 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Đức Mẹ Mân Côi | Ngày lễ của tước hiệu mà nhà thờ được dâng kính. Nguồn đã mở không ghi nghi thức riêng tại chỗ. |
| Cả tháng 10 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Tháng Mân Côi | Tháng người Công Giáo khắp nơi đọc kinh Mân Côi chung, ở nhà thờ và trong gia đình. |
| Mỗi Chúa nhật | Lịch phụng vụ Công Giáo | Thánh lễ Chúa nhật | Wondermondo.com ghi nhà thờ vẫn có thánh lễ Chúa nhật cho giáo dân thị trấn. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, lễ trọng chung của Giáo hội. |
| Ngày thay đổi mỗi năm | Lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo tuần trăng | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, rơi vào khoảng cuối tháng 3 tới tháng 4. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở nào về sinh hoạt của người Việt tại Cidade Velha hay trên đảo Santiago, nên không viết phần kiều bào cho nơi này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Rua Banana, Cidade Velha, đảo Santiago
- Đường tới
- Nhà thờ ở Rua Banana, phía bắc trung tâm Cidade Velha, đô thị Ribeira Grande de Santiago, bờ nam đảo Santiago. Từ thủ đô Praia có đường bộ chạy dọc bờ biển về phía tây tới thị trấn, từ quảng trường sát biển đi bộ ngược lên thung lũng là tới.
- Toạ độ
- 14.9165, -23.6053
Đây là nhà thờ giáo xứ đang dùng, sáng Chúa nhật có thánh lễ của dân thị trấn, nên lệ nơi thờ là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, giữ im lặng, không bước lên các bậc bàn thờ. Khi đang có lễ, khách chỉ xem kiến trúc xin đứng phía sau và đợi lễ xong mới sang nhà nguyện Gothic. Trần vòm và khóa vòm vừa được trùng tu, quý vị không chạm tay vào đá và tường vôi. Cả thị trấn là khu di sản, đường lát đá cổ, nên đi bộ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Đức Bà Mân Côi, Cidade Velha
Contribute photos, information or video for Nossa Senhora do Rosário church (Cidade Velha)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ cổ nhất Cabo Verde là nhà thờ nào
Là Nhà thờ Đức Bà Mân Côi (Igreja de Nossa Senhora do Rosário) ở Cidade Velha, đảo Santiago, dựng năm 1495, chừng ba mươi năm sau khi quần đảo được tìm ra. Trang chính phủ Cabo Verde và báo observador.pt đều ghi như vậy. Một trang khác còn ghi ở đây đã có nhà nguyện từ năm 1493.
Nhà thờ Đức Bà Mân Côi Cidade Velha thuộc đạo nào và kính ai
Đây là nhà thờ giáo xứ Công Giáo Rôma thuộc Giáo phận Santiago de Cabo Verde, dâng kính Đức Mẹ Maria với tước hiệu Mân Côi, tức Đức Mẹ của chuỗi tràng hạt. Lễ của tước hiệu này trong lịch chung của Giáo hội là ngày 7 tháng 10, và tháng 10 là tháng Mân Côi.
Nhà thờ ở Cidade Velha có gì đáng xem về kiến trúc
Đáng xem nhất là nhà nguyện Gothic pha lối Manuel bên hông gian chính: một vòm nhọn kẹp giữa hai máng xối hình thú, trần vòm gân với khóa vòm sơn nhiều màu. Trang chính phủ Cabo Verde gọi đây là một trong những ví dụ hiếm của kiến trúc Gothic ở châu Phi hạ Sahara.
Cidade Velha được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2009, với tên Cidade Velha, trung tâm lịch sử Ribeira Grande, số hồ sơ 1310, theo các tiêu chí ii, iii và vi. Nhà thờ Đức Bà Mân Côi nằm trong khu di sản ấy.
Nhà thờ Đức Bà Mân Côi Cidade Velha còn mở cửa không
Còn. Nhà thờ được trùng tu từ tháng 12 năm 2018, xong ngày 11 tháng 7 năm 2020 và chìa khóa được trao lại cho giáo phận cùng ngày. Trong lúc trùng tu, tháng 5 năm 2020, người ta tìm thấy các tượng thánh khi đào trong nhà nguyện Gothic. Nhà thờ vẫn có thánh lễ Chúa nhật.