Đi hết chiều dài hòn đảo nhỏ về phía đông bắc, qua những dãy nhà mái bằng tường vôi đã bạc màu, quý vị tới mỏm đá cuối cùng, nơi đất liền chấm dứt và Ấn Độ Dương bao lấy ba phía. Ở đó có một nhà nguyện trắng, thấp và vuông vức, nhỏ đến mức chỉ vài chục người đã chật lòng nó. Sóng vỗ vào chân đá ngay dưới tường. Muốn tới gần, người ta thường đi xuyên qua khuôn viên pháo đài Thánh Sebastianô (Fortaleza de São Sebastião) rồi ra lối sau.
Đây là Nhà nguyện Đức Mẹ Baluarte (Capela de Nossa Senhora do Baluarte), dựng năm 1522 và thường được coi là công trình châu Âu cổ nhất còn đứng ở Nam Bán cầu. Mozambique là nước mà Kitô giáo và Hồi giáo là hai dòng tín ngưỡng lớn, sống cạnh các nếp thờ tổ tiên bản địa. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Mozambique vì nó là điểm khởi đầu của Công Giáo trên đất này, và vì nó đứng trên một hòn đảo mà nhà thờ, thánh đường Hồi giáo và đền Hindu đã cùng chung sống hàng trăm năm.
ITên Gọi, Tước Hiệu Đức Mẹ Và Một Hòn Đảo Nhiều Đạo
Nhà nguyện thuộc Công Giáo Rôma, dâng kính Đức Mẹ Maria với tước hiệu Nossa Senhora do Baluarte. Chữ baluarte trong tiếng Bồ Đào Nha chỉ một mũi tường nhô ra của một bức thành, và nghĩa bóng của nó là chỗ nương tựa vững chắc. Tên nhà nguyện vì vậy vừa ghi lại chỗ đứng của nó ở mũi đảo, vừa mang một ý đạo đức: Đức Mẹ là chỗ dựa cho người đi biển. Các nguồn tiếng Anh viết lẫn do Baluarte và de Baluarte, đó chỉ là hai cách viết của cùng một tên.
Chữ nhà nguyện (capela) cũng cần hiểu cho đúng. Đây không phải nhà thờ giáo xứ hay nhà thờ chính tòa, mà là một nơi cầu nguyện nhỏ, thường không có cộng đoàn riêng. Chính vì nhỏ và vì dựng bằng đá nên nó còn lại, trong khi nhiều công trình lớn hơn dựng sau đã đổi dạng nhiều lần.
Trong nếp Công Giáo, Đức Maria được tôn kính dưới rất nhiều tước hiệu, mỗi tước hiệu gợi một khía cạnh của lòng tin: Đức Mẹ Vô Nhiễm, Đức Mẹ Lên Trời, Đức Mẹ Sao Biển của người đi biển. Tôn kính Đức Mẹ không phải là thờ một vị thần, mà là xin Mẹ cầu thay nguyện giúp trước Thiên Chúa. Một nhà nguyện dâng kính Đức Mẹ ở mũi đảo, nhìn ra biển khơi, nằm trong truyền thống rất lâu đời ấy của những cộng đồng sống bằng biển.
Điều làm nơi này đáng đọc không chỉ là tuổi của nó mà là hòn đảo chung quanh. Theo goworldtravel.com, trên đảo hiện có khoảng 14.000 người, theo Kitô giáo và Hồi giáo, sống hài hòa với nhau. Cùng trên hòn đảo nhỏ ấy có một đền thờ thần Shiva khoảng 400 năm tuổi và nhà thờ Nossa Senhora da Saúde dựng năm 1801. Hồ sơ UNESCO ghi đảo còn nhiều công trình tôn giáo từ thế kỷ 16. Nói cách khác, đi bộ vài trăm mét trên đảo là quý vị đi qua ba đạo lớn.
Nhiều người đọc thấy nhà nguyện nằm trong khuôn viên pháo đài thì tưởng nó được dựng làm nhà nguyện cho pháo đài. Theo accommodationmozambique, nhà nguyện dựng năm 1522, sớm hơn pháo đài 36 năm. Nó có trước, và bức tường của khuôn viên về sau mới bao lấy nó. Đó cũng là lý do nhà nguyện đứng hẳn ra mép đá ngoài tường chứ không nằm giữa sân trong.
Cùng là nơi thờ Công Giáo cổ nhất ở một vùng đất xa châu Âu, dựng đầu thế kỷ 16, quý vị có thể đọc thêm bài Nhà thờ chính tòa Santa María la Menor, Santo Domingo ở Caribe và bài Nhà thờ San Agustin, Manila ở châu Á. Hai nơi ấy là nhà thờ lớn, bài này chỉ nói về một nhà nguyện nhỏ, và chính cái nhỏ ấy là chỗ khác của Baluarte.
IINăm Thế Kỷ Trên Mỏm Đá Cuối Đảo
Tư liệu về nhà nguyện ít và ngắn. Các nguồn đã mở đều thống nhất năm dựng là 1522 và lối kiến trúc là Manueline, còn phần đời sau của nó chủ yếu là chuyện gió bão và trùng tu. Thư viện chỉ ghi những mốc có nguồn, và chỉ nhắc pháo đài để định vị.
- 1522Dựng nhà nguyệnNgười Bồ Đào Nha dựng nhà nguyện dâng kính Đức Mẹ ở mũi đông bắc đảo, theo lối Manueline, theo RTP và accommodationmozambique.
- Thế kỷ 16Các công trình tôn giáo khác mọc lênHồ sơ UNESCO ghi đảo có nhiều công trình tôn giáo thế kỷ 16 và giữ cách xây, vật liệu, lối trang trí nhất quán từ thời ấy.
- Khoảng thế kỷ 17Đền Shiva trên đảoGoworldtravel ghi đền thờ thần Shiva trên đảo khoảng 400 năm tuổi, cho thấy nếp thờ Hindu đã có mặt từ rất sớm.
- 1801Nhà thờ Nossa Senhora da SaúdeMột nhà thờ Công Giáo khác dâng kính Đức Mẹ được dựng trên đảo, theo goworldtravel.
- 1991Di sản Thế giới UNESCOĐảo Mozambique được ghi danh theo tiêu chí iv và vi. Hồ sơ UNESCO không nêu tên riêng nhà nguyện.
- 2023Thỏa thuận trùng tuRTP đưa tin Bồ Đào Nha, Mozambique và một công ty xây dựng ký thỏa thuận trùng tu, dự kiến sáu tới tám tháng, vì móng có nguy cơ sụp sau các cơn bão nhiệt đới.
Có ba chỗ nguồn không khớp. Thứ nhất là danh hiệu cổ nhất. Accommodationmozambique gọi đây là một trong những công trình châu Âu cổ nhất ở Mozambique và ở Nam Bán cầu. RTP lại gọi là công trình xây gạch đá cổ nhất ven bờ Ấn Độ Dương. Hai danh hiệu đo hai thứ khác nhau, một bên theo vùng địa lý, một bên theo vật liệu, nên thư viện ghi cả hai và dùng chữ thường được coi là.
Thứ hai là năm các cơn bão. Bài RTP nhắc các cơn bão nhiệt đới đã làm nhà nguyện hư hại nặng, nhưng năm của chúng trong bài không khớp nhau, nên thư viện không ghi năm cụ thể. Thứ ba là đợt trùng tu: RTP loan báo năm 2023 với thời hạn sáu tới tám tháng. Tin của hãng Lusa tháng 4 năm 2024 cho biết đợt trùng tu nhà nguyện đã xong.
IIIMẫu Manueline Duy Nhất Của Mozambique
Manueline là lối Gothic muộn của Bồ Đào Nha đầu thế kỷ 16, mang tên triều vua đương thời, nổi tiếng ở chính quốc với những khung cửa chạm dây thừng xoắn, san hô, vỏ ốc và các biểu tượng hàng hải. Ở Baluarte lối ấy hiện ra trong dáng giản dị nhất: một khối nhà nhỏ, tường xây đá dày, ít lỗ cửa, đủ chắc để đứng trước gió biển. RTP gọi đây là mẫu kiến trúc Manueline duy nhất ở Mozambique.
Hồ sơ UNESCO nói về cả hòn đảo rằng nhà cửa ở đây giữ cách xây, vật liệu và lối trang trí nhất quán từ thế kỷ 16, vật liệu là đá hoặc lá macuti. Nhà nguyện thuộc nhóm nhà đá, và việc nó là công trình xây đá cổ nhất trên bờ Ấn Độ Dương theo RTP cho thấy nghề xây đá của vùng bắt đầu từ chính mỏm đất này.
Nhà nguyện một gian, tường xây đá, khối vuông thấp. Cái nhỏ và cái nặng của nó là lý do nó còn đứng sau năm thế kỷ gió bão.
Mẫu duy nhất của lối Gothic muộn Bồ Đào Nha còn ở Mozambique theo RTP, ở dạng giản dị của một nơi thờ nhỏ đầu mút đảo.
Nằm ở mũi đông bắc đảo, ngay bên ngoài tường khuôn viên pháo đài, vào được từ lối sau trong khuôn viên theo accommodationmozambique.
RTP ghi móng có nguy cơ sụp vì sóng và bão nhiệt đới, đây là nỗi lo lớn nhất của việc giữ gìn nhà nguyện.
Khuôn viên chung quanh nay là bảo tàng quốc gia, nên nhà nguyện được giữ như một di tích nằm trong vòng bảo tàng.
| Hạng mục | Thông tin | Nguồn |
|---|---|---|
| Năm dựng | 1522 | RTP, accommodationmozambique |
| Lối kiến trúc | Manueline, mẫu duy nhất ở Mozambique | RTP |
| Danh hiệu thường nêu | Công trình châu Âu cổ nhất Nam Bán cầu | accommodationmozambique |
| Danh hiệu khác | Công trình xây gạch đá cổ nhất ven Ấn Độ Dương | RTP |
| Vị trí | Mũi đông bắc đảo, ngoài tường khuôn viên pháo đài | accommodationmozambique |
| Xếp hạng | Thuộc Đảo Mozambique, Di sản Thế giới 1991 | UNESCO, hồ sơ số 599 |
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc mỏm đá này theo con mắt cũ, xin nói điều cần nói. Công Giáo không có phép phong thủy. Khi dựng nhà thờ, truyền thống Kitô giáo chỉ chuộng một điều về hướng là quay cung thánh về phía đông, phía mặt trời mọc, như lời nhắc về Chúa Phục Sinh, và đó là hướng phụng vụ chứ không phải phép chọn đất. Ở Baluarte các nguồn đã mở không ghi nhà nguyện quay về hướng nào, nên thư viện không đoán. Những dòng dưới đây là cách thư viện đọc thế đất theo lối phong thủy cổ truyền của người Việt, đặt ra để quý vị có chỗ so sánh, không có trong bất kỳ tư liệu nào về nhà nguyện, và chắc chắn không nằm trong ý những người đã dựng nó.
Điều đập vào mắt trước hết là thế mũi đất giữa biển. Nhà nguyện đứng ở đầu mút của một hòn đảo dài và hẹp, ba phía là nước. Sách cũ gọi chỗ đất chìa ra giữa nước là thế thủy nhiễu, nước vây quanh, và coi đó là đất khí mạnh nhưng lộ. Ở đồng bằng Việt, người xưa ưa đặt đền miếu ở mũi đất sông hợp, còn ở đây là mũi đất biển khơi, gió lớn hơn nhiều.
Thứ hai là thiếu chỗ tựa. Phép cũ muốn sau lưng nơi thờ có núi hay gò làm huyền vũ. Đảo Mozambique thấp và phẳng, sau lưng nhà nguyện chỉ có thân đảo và bức tường khuôn viên. Người quen lối Việt sẽ nói bức tường ấy đứng thay chỗ gò, nhưng đó là đọc hình thể chứ không phải điều ai tính tới, vì nhà nguyện có trước bức tường.
Thứ ba là gió và nước. Chữ phong thủy vốn là gió và nước, và mỏm đá này là chỗ cả hai mạnh nhất trên đảo. Phép cũ gọi thế đất hứng gió bốn bề là chỗ khí tán, khó giữ. Sự thật của nhà nguyện trùng với nhận xét ấy theo một cách rất cụ thể: điều đe dọa nó suốt năm thế kỷ chính là bão và sóng xói vào móng. Chúng tôi ghi chỗ trùng ấy để quý vị thấy, không phải để nói nơi này tốt hay xấu.
Cuối cùng là cái nhỏ. Lối Việt dạy nơi thờ ở đất lộ gió nên thấp và chắc, không nên cao và mỏng. Nhà nguyện thấp, vuông, tường dày, và nó còn đứng. Đó là kinh nghiệm của người thợ trước gió biển, và kinh nghiệm ấy gặp phép cũ của người Việt ở cùng một chỗ.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ Công Giáo
Là một nhà nguyện Công Giáo dâng kính Đức Mẹ, nơi này thuộc về lịch phụng vụ chung của Giáo hội, tính theo dương lịch. Cần nói rõ: các nguồn đã mở không cho biết nhà nguyện hiện còn cử hành thánh lễ thường kỳ hay chủ yếu được giữ như di tích trong khuôn viên bảo tàng. Bảng dưới vì vậy chỉ ghi các lễ kính Đức Mẹ lớn trong lịch chung, là những ngày mà một nơi dâng kính Đức Mẹ gắn với, không khẳng định có lễ riêng tại chỗ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 1 tháng 1 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Đức Maria Mẹ Thiên Chúa | Lễ trọng kính Đức Mẹ mở đầu năm dương lịch. |
| 15 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Đức Mẹ Lên Trời | Một trong các lễ trọng lớn nhất kính Đức Mẹ trong năm phụng vụ. |
| 8 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội | Lễ trọng kính Đức Mẹ trong Mùa Vọng. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, lễ mà Đức Mẹ gắn liền. |
| Ngày thay đổi mỗi năm | Lịch phụng vụ Công Giáo, theo tuần trăng | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, rơi vào khoảng cuối tháng 3 tới tháng 4. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở nào về sinh hoạt của người Việt tại đảo Mozambique, nên không ghi phần kiều bào cho nơi này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Mũi đông bắc Ilha de Moçambique, trong khuôn viên Fortaleza de São Sebastião, tỉnh Nampula
- Đường tới
- Nhà nguyện ở mũi đông bắc đảo Mozambique, tỉnh Nampula, ngay ngoài tường pháo đài Thánh Sebastianô, vào qua lối sau của khuôn viên pháo đài. Đảo nối với đất liền bằng một cây cầu dài, từ đầu cầu đi dọc đảo về phía bắc là tới khuôn viên.
- Toạ độ
- -15.0289, 40.7446
Nhà nguyện nằm trong khuôn viên nay là bảo tàng quốc gia, lối vào thường đi qua cổng khuôn viên rồi ra lối sau, nên lệ của bảo tàng là lệ phải theo. Đây vẫn là nơi thờ dâng kính Đức Mẹ, quý vị giữ im lặng khi bước vào, ăn mặc kín đáo, không ngồi hay trèo lên tường nhà nguyện. Mỏm đá chung quanh trơn và sát sóng, khi gió lớn nên đứng lùi vào trong. Nếu gặp đợt trùng tu, xin theo chỉ dẫn của người coi công trình.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà nguyện Đức Mẹ Baluarte, đảo Mozambique
Contribute photos, information or video for Chapel of Nossa Senhora de BaluarteThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà nguyện Baluarte ở Mozambique xây năm nào
Các nguồn đã mở đều ghi năm 1522, do người Bồ Đào Nha dựng theo lối Manueline ở mũi đông bắc đảo Mozambique. Accommodationmozambique ghi nhà nguyện có trước pháo đài Thánh Sebastianô 36 năm, nên bức tường khuôn viên về sau mới bao lấy nó chứ nhà nguyện không được dựng cho pháo đài.
Công trình châu Âu cổ nhất Nam Bán cầu là gì
Nhà nguyện Đức Mẹ Baluarte trên đảo Mozambique thường được nêu với danh hiệu ấy, theo accommodationmozambique. Đài RTP của Bồ Đào Nha lại gọi nó là công trình xây gạch đá cổ nhất ven Ấn Độ Dương. Hai danh hiệu đo theo hai tiêu chí khác nhau, nên thư viện ghi cả hai và dùng chữ thường được coi là.
Nhà nguyện Baluarte thuộc đạo nào và thờ ai
Đây là nhà nguyện Công Giáo Rôma, dâng kính Đức Mẹ Maria với tước hiệu Nossa Senhora do Baluarte. Chữ baluarte chỉ mũi tường nhô ra của một bức thành, nghĩa bóng là chỗ nương tựa, tên gọi vừa ghi chỗ đứng ở mũi đảo vừa gợi hình ảnh Đức Mẹ làm chỗ dựa cho người đi biển.
Đảo Mozambique được UNESCO công nhận năm nào
Năm 1991, theo tiêu chí iv và vi. UNESCO ghi đảo giữ cách xây, vật liệu đá hoặc lá macuti và lối trang trí nhất quán từ thế kỷ 16, có nhiều công trình tôn giáo thời ấy. Trên đảo nhỏ này nhà thờ, thánh đường Hồi giáo và một đền Shiva khoảng 400 năm tuổi cùng đứng gần nhau.
Nhà nguyện Baluarte có đang trùng tu không
Năm 2023 đài RTP đưa tin một thỏa thuận trùng tu giữa Bồ Đào Nha, Mozambique và một công ty xây dựng, dự kiến sáu tới tám tháng, vì bão nhiệt đới làm móng có nguy cơ sụp. Tin của hãng Lusa tháng 4 năm 2024 cho biết đợt trùng tu nhà nguyện đã xong.