Con đường từ Luanda đi về phía đông nam chạy qua vùng đồng cỏ khô rồi đổ xuống một khúc sông rộng, nước màu đất. Bên bờ trái sông Kwanza (Cuanza), sát mép nước, có một ngôi nhà thờ trắng, thấp, mặt tiền chỉ một cửa và hai cửa sổ, bên hông trái dựng một tháp chuông vuông mái chóp. Cuối tháng Tám, người đi bộ, đi xe, đi thuyền trên sông cùng dồn về, mang theo nến, tràng hạt và những lá thư viết tay gửi cho Đức Mẹ.
Đây là Nhà thờ Đức Bà Muxima (Igreja de Nossa Senhora da Conceição da Muxima), nơi người Angola gọi Đức Mẹ là Mamã Muxima. Angola là nước đa số theo Kitô giáo, trong đó Công Giáo là cộng đồng đông nhất, và không nơi nào gom được lòng đạo của cả nước như khúc sông này. Thư viện chọn Muxima làm đại diện duy nhất của Angola vì đây là đền thánh đông người hành hương nhất nước, nơi đức tin mang về từ châu Âu đã được gọi bằng một chữ Kimbundu.
IMuxima Là Trái Tim: Tên Gọi Và Tước Hiệu Đức Mẹ
Nhà thờ thuộc Công Giáo Rôma, là một đền thánh Đức Mẹ nằm trong giáo phận Viana theo vaticannews.va. Tên đầy đủ bằng tiếng Bồ Đào Nha là Igreja de Nossa Senhora da Conceição da Muxima, Nhà thờ Đức Bà Vô Nhiễm ở Muxima. Tước hiệu được kính ở đây là Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, cùng tước hiệu với rất nhiều nhà thờ trong các vùng dùng tiếng Bồ.
Chữ muxima là tiếng Kimbundu, tiếng của người vùng Luanda và lưu vực sông Kwanza, nghĩa là trái tim. Tên làng có trước, rồi thành tên người ta gọi Đức Mẹ: Mamã Muxima, Mẹ của trái tim, hay Senhora da Muxima, Đức Bà của trái tim theo cách dịch của hãng tin Ecclesia. Một tước hiệu thần học khá trừu tượng, khi tới bờ sông này, đã được gọi lại bằng một chữ rất gần với đời thường.
Vô Nhiễm Nguyên Tội là tín điều Công Giáo dạy rằng Đức Maria, nhờ ơn riêng của Thiên Chúa, được gìn giữ khỏi tội tổ tông ngay từ lúc được thụ thai. Tín điều được công bố năm 1854, nhưng lòng sùng kính thì có trước đó nhiều thế kỷ, nhất là ở Bồ Đào Nha. Lễ kính là ngày 8 tháng 12. Người Công Giáo không thờ Đức Mẹ như thờ một vị thần, mà xin Mẹ cầu thay nguyện giúp trước Thiên Chúa. Việc viết thư, thắp nến, đi bộ hành hương ở Muxima nằm trong nếp cầu thay nguyện giúp ấy.
Người hành hương tin pho tượng Đức Mẹ ở đây hay ban ơn. Trang atlasobscura.com ghi ảnh thánh Đức Mẹ Muxima được tin là hay làm phép lạ. Một bản tin của dòng Phanxicô ở Brasil chép rằng xưa kia các Kitô hữu đi nhiều ngày đường tới nhà thờ để xin mưa, sức khỏe và con cái. Thư viện ghi những điều ấy như lòng tin của người hành hương, không khẳng định và cũng không phủ nhận.
Trong thế giới tiếng Bồ, Muxima đứng cùng hàng đền thánh Đức Mẹ tầm quốc gia với Đền thánh Đức Mẹ Fátima ở Bồ Đào Nha và Đền thánh quốc gia Đức Mẹ Aparecida ở Brasil. Ở châu Phi, quý vị có thể đối chiếu với Đền thánh Các Thánh Tử Đạo Uganda, Namugongo, nơi cũng có cuộc hành hương cả triệu người mỗi năm. Về kiến trúc nhà thờ Bồ Đào Nha trên đất châu Phi, xin đọc bài Nhà nguyện Đức Mẹ Baluarte, đảo Mozambique.
Nhiều người tưởng ngôi nhà thờ đang đứng bên sông là ngôi dựng năm 1599. Không hẳn. Hồ sơ SIPA của Bồ Đào Nha ghi năm 1599 là năm dựng nhà thờ đầu tiên, và còn kèm chữ có lẽ. Ngôi ấy bị cháy giữa thế kỷ 17, rồi mới dựng lại thành ngôi hiện nay. Tháp chuông còn muộn hơn nữa, năm 1853. Nói cho đúng thì chỗ thờ có từ cuối thế kỷ 16, còn tường vách quý vị thấy là của thế kỷ 17 và 19.
IIBốn Thế Kỷ Bên Sông Kwanza
Lịch sử Muxima có hai lớp. Lớp thứ nhất là ngôi nhà thờ: dựng, cháy, dựng lại, thêm tháp chuông, rồi được xếp hạng. Lớp thứ hai là lòng sùng kính, vốn tới muộn hơn nhiều: các nguồn đều lấy mốc năm 1833, và theo bản tin của dòng Phanxicô ở Brasil thì lòng sùng kính lan mạnh trong dân vùng sông Kwanza vào cuối thế kỷ 19. Thư viện chỉ ghi những việc thuộc về nhà thờ và đời sống hành hương.
- 1599Nhà thờ đầu tiênHồ sơ SIPA ghi năm 1599 là năm dựng nhà thờ đầu tiên, kèm chữ có lẽ. Vaticannews.va bản tiếng Bồ cũng ghi cuối thế kỷ 16, năm 1599.
- Thế kỷ 17Cháy rồi dựng lạiNhà thờ bị cháy giữa thế kỷ 17 và được dựng lại, theo SIPA. Ngôi hiện nay là công trình của lần dựng lại ấy.
- 1833Lòng sùng kính nở rộSIPA ghi năm 1833 là lúc bắt đầu lòng sùng kính lớn. Vaticannews.va ghi lễ kính Mamã Muxima có từ ngày 8 tháng 12 năm 1833.
- 1853Dựng tháp chuôngTháp chuông vuông mái chóp được dựng ở mặt bên trái nhà thờ, theo SIPA.
- 1924Xếp hạng di tíchNgày 12 tháng 1 năm 1924 nhà thờ được xếp hạng. Năm 1956 nhận thêm danh hiệu Imóvel de Interesse Público, tức công trình có ích lợi công cộng.
- 1996Danh sách dự kiến UNESCONhà thờ được đưa vào danh sách dự kiến Di sản Thế giới năm 1996 theo SIPA. Trang worldheritagesite.org xếp đây là hồ sơ cũ đã rút.
- 2022Viên đá đầu của vương cung thánh đường mớiVaticannews.va đưa tin viên đá đầu của một nhà thờ lớn mới được đặt gần ngôi cũ, dự tính xây ba năm. Ý tưởng có từ chuyến thăm Angola năm 1992 của Giáo hoàng Gioan Phaolô II (Ioannes Paulus II).
- 2026Giáo hoàng Lêô XIV tới đền thánhNgày 19 tháng 4 năm 2026 Giáo hoàng Lêô XIV (Leo XIV) tới đền thánh và chủ sự kinh Mân Côi với khoảng 30.000 người, theo angelusnews.com.
Có bốn chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là năm lập: đa số nguồn ghi 1599, riêng một bản tin tiếng Anh của vaticannews.va ghi 1589. Thư viện theo số 1599 của hồ sơ SIPA và của bản tin tiếng Bồ, và nhắc lại rằng chính SIPA cũng dè dặt với con số ấy.
Thứ hai là tên tỉnh. SIPA và bản tin năm 2022 ghi tỉnh Luanda, atlasobscura.com ghi Bengo, bản tin năm 2026 của vaticannews.va ghi Icolo e Bengo. Có lẽ đây là do địa giới hành chính mới đổi gần đây, nên bài ghi Icolo e Bengo và chú là trước thuộc tỉnh Luanda.
Thứ ba là danh hiệu năm 1924: SIPA và bản tin của dòng Phanxicô ghi là di tích cấp tỉnh, vaticannews.va ghi là di tích lịch sử quốc gia. Thứ tư là danh sách dự kiến UNESCO: SIPA ghi nhà thờ vào danh sách năm 1996, worldheritagesite.org xếp là hồ sơ cũ đã rút. Bài vì vậy viết từng nằm trong danh sách dự kiến.
IIINgôi Nhà Thờ Trắng Một Gian Và Tháp Chuông Vuông
Nhà thờ Muxima là một công trình nhỏ và giản dị, và đó là điều đầu tiên khiến người mới tới ngạc nhiên, vì nó nhỏ hơn nhiều so với tiếng tăm của nó. Hồ sơ SIPA tả mặt bằng hình chữ nhật, gồm một gian giữa và cung thánh. Mặt tiền kết bằng một trán tường tam giác. Cổng chính là cổng thẳng, phía trên có một hốc vòm. Hai bên là hai cửa sổ chữ nhật, viền bằng vữa đắp hình cuộn và hình vỏ sò, nét trang trí duy nhất của mặt tiền.
Bên trong, gian giữa và cung thánh ngăn nhau bằng một khải hoàn môn vòm bán nguyệt, tức vòm cửa lớn mở vào cung thánh. Trần bằng gỗ, sơn xanh da trời, màu thường gắn với Đức Mẹ. Tháp chuông vuông, mái chóp, dựng năm 1853 ở mặt bên trái chứ không ở chính giữa, nên dáng nhà thờ nhìn từ sân trước hơi lệch về một bên. SIPA ghi nhà thờ là tài sản của Giáo hội.
Một cổng thẳng, một hốc vòm phía trên, hai cửa sổ chữ nhật viền vữa đắp hình cuộn và vỏ sò, trên cùng là trán tường tam giác, theo SIPA.
Tháp vuông mái chóp, dựng ở mặt bên trái nhà thờ, muộn hơn thân nhà thờ khoảng hai thế kỷ.
Vòm bán nguyệt ngăn gian giữa với cung thánh, lối bố cục quen thuộc của nhà thờ Bồ Đào Nha một gian.
Trần gỗ sơn màu xanh da trời theo SIPA, màu mà truyền thống Công Giáo hay dùng cho Đức Mẹ.
Pho tượng Đức Mẹ Vô Nhiễm là tâm điểm của đền thánh. Trước kỳ hành hương, một pho tượng hành hương được rước qua các giáo xứ trong vùng, theo gaudiumpress.org.
| Hạng mục | Thông tin | Nguồn |
|---|---|---|
| Mặt bằng | Chữ nhật, một gian giữa và cung thánh | SIPA, monumentos.gov.pt |
| Tháp chuông | Vuông, mái chóp, năm 1853, ở mặt bên trái | SIPA |
| Khoảng cách | Cách Luanda khoảng 130 km, cách Catete 63 km | SIPA |
| Nhà thờ mới, số của năm 2013 | 4.000 chỗ, quảng trường 120.000 người | franciscanos.org.br |
| Nhà thờ mới, số của năm 2024 | 4.600 chỗ, 18.000 mét vuông, quảng trường 200.000 người | agencia.ecclesia.pt |
| Tọa độ | 9,5207 độ Nam, 13,9596 độ Đông | atlasobscura.com |
IVThế Đất Và Hướng
Muxima là một trong những nơi có thế đất rõ nhất của đợt bài này, nên càng phải nói kỹ lời rào. Đạo Công Giáo không có phong thủy trong giáo lý. Nhà thờ theo lệ phụng vụ, lệ xưa quay cung thánh về phía đông đón mặt trời mọc như dấu chỉ Chúa Phục Sinh. Các nhà thờ truyền giáo dựng ven sông ở châu Phi thì thường nhìn ra bến nước, vì thuở ấy người ta chỉ tới được bằng đường sông. Hồ sơ SIPA không ghi nhà thờ Muxima quay về hướng nào, thư viện không tự đoán. Những gì viết dưới đây là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt do thư viện đặt vào, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Không tư liệu nào của đền thánh chép những điều này.
Điều phải đọc trước là con sông. Kwanza là sông lớn nhất chảy trọn trong đất Angola, từ cao nguyên miền trung đổ ra Đại Tây Dương ở phía nam Luanda. Nhà thờ đứng ở bờ trái, sát mép nước. Phép xem đất của người Việt coi nước là nơi khí dừng, câu trong sách cũ là khí gặp nước thì tụ. Một nơi thờ đặt sát một dòng sông lớn, nước chảy chậm và rộng, là thế mà đình đền Việt ven sông Hồng, sông Đuống rất chuộng.
Thứ hai là chỗ tựa. Làng Muxima nằm trên dải đất hẹp giữa sông và một ngọn đồi phía sau. Nhà thờ ở chân đồi, mặt trước là nước, sau lưng là đất cao. Lối cổ truyền gọi đó là tọa sơn hướng thủy, lưng có huyền vũ, mặt có minh đường nước. Đây là thế đất mà sách phong thủy nào cũng lấy làm mẫu, và ở Muxima nó hiện ra gọn trong một tầm mắt.
Thứ ba là khúc sông. Người xem đất phân biệt bên nước ôm và bên nước xói. Bên trong khúc cong, nước chảy chậm, bồi đất, gọi là thủy bão. Bên ngoài khúc cong, nước xói vào bờ, gọi là phản cung. Thư viện chưa có bản đồ địa hình đủ kỹ để nói chắc nhà thờ nằm ở bên nào của khúc sông, nên chỉ nêu phép đọc, quý vị tới nơi có thể tự nhìn dòng nước mà xét.
Thứ tư là bến nước làm minh đường. Sân trước nhà thờ mở thẳng ra sông. Trong kỳ hành hương, khoảng đất ấy và cả mặt sông kín người. Lối Việt coi minh đường là nơi tụ, và một nơi mỗi năm gom về hơn một triệu người thì đúng nghĩa đen của chữ tụ. Nhưng chúng tôi xin nói lại: người ta về Muxima vì lòng tin vào Mamã Muxima, không vì thế đất. Chỗ trùng nhau giữa hình thể và lòng người là điều thư viện ghi nhận, không phải lời giải thích.
VKỳ Hành Hương Cuối Tháng Tám Và Lễ Tám Tháng Mười Hai
Muxima có hai dịp lớn, đều theo lịch phụng vụ Công Giáo tính bằng dương lịch. Dịp thứ nhất là kỳ hành hương toàn quốc vào những ngày cuối tháng 8 và ngày 1 tháng 9. Angelusnews.com ghi hơn một triệu người về trong kỳ ấy. Dịp thứ hai là lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm ngày 8 tháng 12, ngày mà theo vaticannews.va lễ kính Mamã Muxima đã có từ năm 1833.
Theo bản tin của dòng Phanxicô ở Brasil, kỳ hành hương gồm canh thức, lần hạt Mân Côi, giáo lý, xưng tội, đi đàng Thánh Giá, và kết bằng một thánh lễ lớn. Gaudiumpress.org cho biết từ đầu tháng 8, một pho tượng Đức Mẹ hành hương được rước qua các giáo xứ của các giáo phận Caxito, Viana và tổng giáo phận Luanda. Trong tháng còn có những ngày hành hương riêng của giới y tế, của thiếu nhi và của giới trẻ. Giáo phận Viana đứng ra tổ chức.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Đầu tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Rước tượng Đức Mẹ hành hương | Pho tượng hành hương đi qua các giáo xứ trong vùng Luanda, Viana và Caxito trước kỳ lễ, theo gaudiumpress.org. |
| Khoảng 29 và 30 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Người hành hương về làng | Giáo lý, xưng tội, canh thức và lần hạt Mân Côi bên sông. |
| 31 tháng 8 và 1 tháng 9 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Kỳ hành hương lớn | Thánh lễ khai mạc ngày 31 tháng 8, thánh lễ bế mạc ngày 1 tháng 9. Hơn một triệu người theo angelusnews.com và agencia.ecclesia.pt. |
| 8 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội | Lễ kính tước hiệu của nhà thờ, cũng là ngày lễ kính Mamã Muxima có từ năm 1833. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở nào về sinh hoạt của người Việt tại Muxima, nên không ghi phần kiều bào cho nơi này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Vila da Muxima, huyện Quiçama, bờ trái sông Kwanza, cách Luanda khoảng 130 km
- Đường tới
- Nhà thờ ở làng Muxima, huyện Quiçama, bờ trái sông Kwanza, cách Luanda khoảng 130 km về phía đông nam theo đường bộ qua Catete. Trước kia người ta tới bằng thuyền trên sông mất ba ngày, nay đi xe khoảng ba tiếng theo bản tin của dòng Phanxicô ở Brasil.
- Toạ độ
- -9.5207, 13.9596
Muxima là đền thánh đang có người hành hương quanh năm, nên xin theo lệ của nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, nhường lối cho người đang quỳ cầu nguyện trước tượng Đức Mẹ. Ngôi nhà thờ cũ rất nhỏ, lúc đang cử hành thánh lễ khách chỉ xem kiến trúc nên đứng ngoài sân. Người hành hương thường thắp nến và để lại thư xin ơn ở chỗ đền thánh dành riêng, quý vị không chạm vào những thứ ấy.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Đức Bà Muxima
Contribute photos, information or video for Church of Nossa Senhora da Conceição da MuximaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Muxima nghĩa là gì
Muxima là chữ Kimbundu, tiếng của người vùng Luanda và lưu vực sông Kwanza, nghĩa là trái tim. Đó vốn là tên làng, rồi thành tên người Angola gọi Đức Mẹ Vô Nhiễm được kính ở đây: Mamã Muxima, tức Mẹ của trái tim. Hãng tin Ecclesia của Bồ Đào Nha dịch tước hiệu Senhora da Muxima là Đức Bà của trái tim.
Nhà thờ Muxima xây năm nào
Hồ sơ SIPA của Bồ Đào Nha ghi nhà thờ đầu tiên dựng năm 1599, kèm chữ có lẽ. Ngôi ấy bị cháy giữa thế kỷ 17 rồi được dựng lại thành ngôi hiện nay. Tháp chuông vuông dựng năm 1853. Một bản tin tiếng Anh của vaticannews.va ghi năm lập là 1589, lệch với đa số nguồn.
Lễ hành hương Muxima diễn ra ngày nào
Kỳ hành hương lớn rơi vào cuối tháng 8 và đầu tháng 9 dương lịch, với thánh lễ khai mạc ngày 31 tháng 8 và bế mạc ngày 1 tháng 9. Angelusnews.com ghi hơn một triệu người về dịp này. Ngoài ra ngày 8 tháng 12, lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, là lễ kính Mamã Muxima có từ năm 1833.
Nhà thờ Muxima thuộc đạo nào và kính ai
Đây là nhà thờ Công Giáo Rôma, một đền thánh Đức Mẹ thuộc giáo phận Viana của Angola, dâng kính Đức Mẹ Maria với tước hiệu Vô Nhiễm Nguyên Tội. Người Công Giáo tới đây để xin Đức Mẹ cầu thay nguyện giúp, bằng kinh Mân Côi, nến và những lá thư xin ơn.
Nhà thờ Muxima có phải Di sản Thế giới UNESCO không
Không. Hồ sơ SIPA ghi nhà thờ được đưa vào danh sách dự kiến Di sản Thế giới năm 1996, nhưng trang worldheritagesite.org xếp đó là hồ sơ cũ đã rút. Danh hiệu chắc chắn của nhà thờ là di tích xếp hạng từ ngày 12 tháng 1 năm 1924 và Imóvel de Interesse Público năm 1956.