Fongafale là một đảo nhỏ dài và mảnh trên vành rạn Funafuti, chỗ rộng nhất cũng chỉ đi bộ vài phút là từ đầm phá sang tới bờ đại dương. Trên một dải đất thấp như vậy, cái gì cao hơn ngọn dừa đều thành mốc. Ở làng Vaiaku, mốc ấy là tháp chuông của một ngôi nhà thờ. Ngay bên cạnh là ngôi nhà hội truyền thống, nơi người làng họp bàn và mở tiệc cưới.
Ngôi nhà thờ mang tên Fetu Ao Lima, các nguồn dịch là Sao Mai (Morning Star Church). Nó thuộc Giáo hội Tuvalu (Ekalesia Kelisiano Tuvalu), một giáo hội Tin Lành mà theo Hội đồng các Giáo hội Thế giới có khoảng 96 phần trăm dân Tuvalu là tín hữu. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Tuvalu vì lẽ ấy: gần như cả nước cùng một giáo hội, và đây là nhà thờ của giáo hội ấy ở thủ đô, đứng sát bên ngôi nhà hội theo tục lệ.
ITên Sao Mai Và Giáo Hội Của Gần Như Cả Nước
Chú thích ảnh trên nhiều kho ảnh và trang worldatlas.com đều ghi cùng một câu: công trình nổi bật nhất trên rạn vòng Funafuti là Fetu Ao Lima, nhà thờ Sao Mai của Giáo hội Tuvalu, phía sau là Tausoa Lima Falekaupule, nhà hội truyền thống. Trang Commonwealth Walkway viết tên theo lối có dấu là Fētu'ao Lima. Nguồn đã mở chỉ dịch gộp cả tên là Sao Mai, không giải nghĩa từng chữ và không ghi vì sao hội thánh chọn tên này, nên thư viện không tự tách nghĩa.
Giáo hội Tuvalu còn được gọi là Giáo hội Kitô Giáo đoàn Tuvalu (Congregational Christian Church of Tuvalu). Theo Hội đồng các Giáo hội Thế giới, giáo hội có 9.715 tín hữu, 29 mục sư và 13 hội thánh, lấy kinh Tin Kính các Tông đồ và kinh Tin Kính Nicea làm nền tảng đức tin. Trang Commonwealth Walkway và Tripadvisor ghi đây là giáo hội được cả nước nhìn nhận, trên thực tế nghĩa là giáo hội cử hành nghi lễ trong các dịp lớn, còn trên đảo vẫn có tự do tôn giáo.
Truyền thống Giáo đoàn (Congregational) là một nhánh Tin Lành thuộc dòng Cải cách, chịu ảnh hưởng thần học của Gioan Calvin (Jean Calvin). Nét riêng của truyền thống này là mỗi hội thánh địa phương tự lo việc của mình, tự chọn mục sư và chấp sự. Việc thờ phượng xoay quanh đọc Kinh Thánh, giảng và hát thánh ca. Nhà thờ Tin Lành không thờ kính các thánh và không có thánh tích, tín hữu thờ phượng Thiên Chúa Ba Ngôi. Trong Kinh Thánh, sao mai là một hình ảnh dùng để chỉ Chúa Kitô, như ở sách Khải Huyền. Thư viện nhắc điều ấy để quý vị hiểu vì sao một nhà thờ có thể mang tên một vì sao, còn lý do riêng của hội thánh Funafuti thì nguồn không ghi.
Chỗ dễ lầm nhất là tên Teone Church. Một chú thích ảnh trên kho Alamy gọi công trình này là Teone Church (Fetu Ao Lima). Theo gcatholic.org, Teone Church là nhà thờ Công Giáo Chúa Kitô Vua ở khu Teone, thuộc Miền truyền giáo tự trị Funafuti, tức một nhà thờ khác, của một giáo hội khác. Fetu Ao Lima là nhà thờ Tin Lành của Giáo hội Tuvalu ở Vaiaku. Một chỗ nữa: truyền thống Giáo đoàn không có giám mục, nên cũng không có nhà thờ chính tòa. Gọi Fetu Ao Lima là nhà thờ chính tòa của Tuvalu là dùng sai chữ.
Đạo tới Tuvalu từ Samoa, nơi thư viện đã có bài Nhà thờ chính tòa Mulivai, Apia, một nhà thờ Công Giáo. Cùng vùng Polynesia và cùng khối Tin Lành theo nghĩa rộng có Nhà thờ Thánh Faith, Ōhinemutu, nơi ấy thuộc Anh giáo. Gần nhất về gốc gác là Nhà thờ Giáo đoàn Orro ở Nauru, cùng do Hội Truyền giáo London gieo mầm. Còn người Công Giáo ở Funafuti từng có thời thuộc về giáo phận đặt tòa tại Tarawa.
IITừ Chiếc Xuồng Trôi Dạt Năm 1861 Tới Một Giáo Hội Tự Quản
Xin nói thẳng trước: năm xây ngôi nhà thờ hiện nay không có trong nguồn đã mở. Điều các nguồn ghi được là nhà thờ này dựng trên nền một ngôi nhà thờ cũ đã bị phá hủy giữa thế kỷ 20. Phần sử có nguồn rõ là sử của giáo hội, và nó mở đầu bằng một tai nạn đi biển.
Theo Council for World Mission, năm 1861 một chấp sự tên Elekana, người đảo Manihiki thuộc quần đảo Cook, bị gió thổi lạc trong một chuyến đi giữa các đảo và dạt vào đảo Nukulaelae ở phía nam Tuvalu. Trang Commonwealth Walkway ghi ông đã trôi tám tuần. Ông bắt đầu dạy đạo cho người đảo. Năm 1862 ông vào trường thần học Malua ở Samoa, học ba năm, rồi được cử trở lại trong đoàn truyền giáo của người Samoa. Ngày 10 tháng 5 năm 1865 được tính là ngày công cuộc ấy chính thức bắt đầu. Từ đó, các mục sư người Samoa của Hội Truyền giáo London (London Missionary Society) lần lượt tới từng đảo, trong đó có Funafuti.
- 1861Chấp sự Elekana dạt vào NukulaelaeNgười đảo Manihiki bị gió thổi lạc, trôi tám tuần rồi dạt vào đảo phía nam Tuvalu và bắt đầu dạy đạo.
- 1862Elekana vào trường MaluaÔng học ba năm tại trường thần học Malua ở Samoa, nơi đào tạo mục sư cho các đảo.
- 1865Đoàn truyền giáo Samoa chính thức bắt đầuCouncil for World Mission ghi ngày bắt đầu là 10 tháng 5, ngày lịch sử mà Ngày Phúc Âm của Tuvalu nhớ tới. Cũng năm này vị thừa sai người châu Âu đầu tiên tới, theo Commonwealth Walkway.
- 1883Một cơn bãoTheo audiala.com, bão làm hư một ngôi nhà thờ đang xây ở Funafuti. Nguồn không nói rõ ngôi ấy có ở đúng nền nhà thờ hôm nay hay không.
- Giữa thế kỷ 20Nhà thờ cũ bị phá hủy, nhà thờ mới dựng lạiNgôi nhà thờ trước trên nền này bị phá hủy. Nhà thờ hiện nay dựng lại tại chỗ, nguồn đã mở không ghi năm.
- 1957Chuẩn bị tách khỏi SamoaKhi hội thánh Tuvalu muốn tự lập, Hội Truyền giáo London cử mục sư Brien Ranford tới giúp, theo Council for World Mission.
- 1968Giáo hội tự quảnNgày 4 tháng 10, đề nghị cho giáo hội Tuvalu tự quản và tự lo việc truyền giáo được chấp thuận.
- 1980Vào Hội đồng các Giáo hội Thế giớiGiáo hội Tuvalu gia nhập Hội đồng, theo trang oikoumene.org.
Các nguồn vênh nhau ở hai con số. Về năm Hội Truyền giáo London bắt đầu: trang của Hội đồng các Giáo hội Thế giới ghi 1864, Council for World Mission ghi ngày 10 tháng 5 năm 1865. Chính Council for World Mission cũng nói có hai cách tính gốc của giáo hội, một bên lấy năm 1861 của Elekana, một bên lấy năm 1865 của đoàn truyền giáo có tổ chức. Gốc của Ngày Phúc Âm cũng được ghi theo hai cách ấy: Council for World Mission gắn với ngày 10 tháng 5 năm 1865, có nguồn khác gắn ngày lễ với việc Elekana dạt vào Nukulaelae năm 1861. Về tỷ lệ dân theo giáo hội: Hội đồng các Giáo hội Thế giới ghi khoảng 96 phần trăm, còn worldatlas.com ghi 98,4 phần trăm dân theo các hệ phái Tin Lành nói chung, tức một phép đếm rộng hơn.
Về ngôi nhà thờ, trang globespots.com và một bài hướng dẫn trên wanderlog.com cùng ghi rằng nhà thờ hiện nay dựng trên nền ngôi nhà thờ trước, ngôi trước bị phá hủy giữa thế kỷ 20. Thư viện chỉ chép chừng ấy. Trang Commonwealth Walkway cho thêm một chi tiết đáng quý: hội thánh có mục sư liên tục từ năm 1865, và cạnh nhà thờ có một đài ghi nhớ các vị mục sư ấy.
IIITháp Chuông, Nhà Hội Bên Cạnh Và Những Ô Còn Trống
Về hình dáng, điều duy nhất mọi nguồn cùng nói là đây là công trình nổi bật nhất của rạn vòng Funafuti, và nét làm nó nổi bật là tháp chuông vươn cao hơn mọi thứ chung quanh. Người thiết kế, vật liệu, kích thước, sức chứa chưa có nguồn.
Cái đáng nhìn ở đây là một cặp công trình. Nhà thờ đứng sát Tausoa Lima Falekaupule, ngôi nhà hội truyền thống. Ở Tuvalu, falekaupule là nơi các bậc cao niên họp bàn việc đảo. Trang Commonwealth Walkway tả ngôi nhà bên cạnh nhà thờ là nơi tổ chức các cuộc vui chung như tiệc cưới. Một bên là chỗ thờ phượng, một bên là chỗ họp làng, cùng trên một khoảng đất. Người Việt nhìn vào dễ nhớ tới cảnh đình và chùa đứng gần nhau ở làng quê, dù hai nền văn hóa không liên quan gì.
Điểm cao dễ nhận nhất trên đảo nhỏ Fongafale. Nguồn không ghi chiều cao.
Nhà hội truyền thống ngay cạnh nhà thờ, nơi họp bàn và mở các cuộc vui chung của làng.
Nằm cạnh nhà thờ, ghi tên các vị mục sư đã coi sóc hội thánh từ năm 1865, theo Commonwealth Walkway.
Trường trung học do giáo hội điều hành ở gần đó. Tên trường và tên nhà thờ cùng có chữ fetu.
| Hạng mục | Dữ kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| Giáo hội | Giáo hội Tuvalu (Ekalesia Kelisiano Tuvalu) | oikoumene.org, cwmission.org |
| Vị trí | Vaiaku, đảo nhỏ Fongafale, cạnh Tausoa Lima Falekaupule | Chú thích các kho ảnh, audiala.com |
| Năm xây nhà thờ hiện nay | Nguồn đã mở không ghi | Thư viện không đoán |
| Nền cũ | Dựng lại trên nền ngôi nhà thờ đã bị phá hủy giữa thế kỷ 20 | globespots.com, wanderlog.com |
| Người thiết kế, vật liệu, kích thước | Chưa có nguồn | Thư viện không đoán |
| Tín hữu của giáo hội | 9.715 người, 13 hội thánh, 29 mục sư | oikoumene.org |
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc đất, cần tách ba lớp. Lớp thứ nhất: Tin Lành không dạy phong thủy. Truyền thống Giáo đoàn lại càng không buộc nhà thờ quay về hướng nào, vì trọng tâm của buổi thờ phượng là tòa giảng và cuốn Kinh Thánh chứ không phải một bàn thờ đặt về phía đông. Nguồn đã mở không ghi nhà thờ Fetu Ao Lima mở cửa về đâu, thư viện không đoán. Lớp thứ hai: người Tuvalu có tục lệ riêng về đất, gắn với dòng họ và với nhà hội của đảo, một nếp khác hẳn phong thủy. Lớp thứ ba mới là phần dưới đây, thư viện đọc theo phong thủy cổ truyền của người Việt để bạn đọc có chỗ đối chiếu. Phần ấy không có trong tư liệu nào của Giáo hội Tuvalu.
Funafuti là một rạn san hô vòng: một vành gồm nhiều đảo nhỏ và bãi rạn bao quanh một đầm phá rộng. Fongafale nằm trên cạnh phía đông của vành ấy. Đứng ở Vaiaku, đầm phá ở phía tây, đại dương ở phía đông, và mặt đất chỉ cao vài mét trên mặt biển.
Lối cổ truyền của người Việt quen đọc đất bằng long mạch, tức thế núi chạy. Ở đây không có núi nào để đọc. Thứ còn lại là nước, và nước chia hai mặt rất rõ. Đầm phá phía tây là nước lặng, được cả vành rạn ôm, lối xưa coi là nước tụ, là minh đường. Đại dương phía đông là nước động và là mặt đón gió. Làng Vaiaku nằm nghiêng về mé đầm, tức ngoảnh mặt về nước lặng và đưa lưng về phía sóng. Nếu mượn chữ của sách xưa thì dải đất và hàng dừa phía đông làm chỗ tựa, vành rạn bên kia đầm làm lớp án xa.
Trên đất phẳng, phép xem đất có câu cao một tấc là núi. Ở Fongafale, vật cao nhất không phải gò đất mà là tháp chuông. Một ngọn tháp đơn độc trên nền phẳng, lối cổ truyền gọi hình ấy là ngọn bút. Thư viện ghi sự giống nhau về hình, không gán ý ấy cho người dựng tháp. Tháp chuông nhà thờ ở đâu cũng trước hết là để tiếng chuông đi xa.
Hai lời nhắc cuối. Funafuti ở Nam bán cầu, khoảng tám độ rưỡi vĩ nam, nên lệ chuộng hướng nam của người Việt không đem nguyên sang được. Và trên một dải đất mảnh thế này, chữ thủy trong phong thủy là chuyện sống còn hằng ngày: triều lớn và sóng lớn là điều người đảo phải tính trước mọi phép xem đất.
VNgày Phúc Âm Tháng Năm Và Buổi Thờ Phượng Chúa Nhật
Nhà thờ theo lịch các giáo hội Tin Lành, tức năm Kitô giáo với Giáng Sinh và Phục Sinh, không có lịch kính các thánh. Ngày riêng của Tuvalu là Ngày Phúc Âm (Te Aso o te Tala Lei). Ngày nghỉ lễ theo luật Tuvalu là thứ Hai sau Chủ nhật thứ hai của tháng 5, không cố định ngày 10 tháng 5. Ngày 10 tháng 5 là ngày lịch sử được nhớ: Council for World Mission ghi đoàn truyền giáo của người Samoa bắt đầu ngày 10 tháng 5 năm 1865, có nguồn khác gắn ngày lễ với việc Elekana dạt vào Nukulaelae năm 1861. Nguồn đã mở không tả nghi thức của Ngày Phúc Âm tại riêng nhà thờ Fetu Ao Lima, nên bảng chỉ ghi ngày và ý nghĩa.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai sau Chủ nhật thứ hai của tháng 5 | Dương lịch, ngày nghỉ lễ theo luật Tuvalu, đổi theo năm | Ngày Phúc Âm | Nhớ ngày 10 tháng 5 năm 1865, khi đoàn truyền giáo của người Samoa bắt đầu ở Tuvalu theo Council for World Mission. Có nguồn khác gắn ngày lễ với việc Elekana dạt vào Nukulaelae năm 1861. |
| Ngày đổi theo năm | Lịch các giáo hội Tin Lành, tính theo tuần trăng | Phục Sinh | Lễ mừng Chúa sống lại, lễ lớn nhất của năm Kitô giáo. |
| 25 tháng 12 | Lịch các giáo hội Tin Lành, dương lịch | Giáng Sinh | Lễ mừng Chúa giáng sinh. |
| Các dịp lớn của đất nước | Không cố định | Lễ nghi do giáo hội cử hành | Giáo hội Tuvalu là giáo hội đứng ra cử hành nghi lễ trong các dịp lớn của cả nước, theo Tripadvisor. |
| Mỗi Chúa nhật | Lịch tuần | Buổi thờ phượng | Đọc Kinh Thánh, giảng và hát thánh ca theo truyền thống Giáo đoàn. |
Ở một nước mà gần như mọi người cùng một giáo hội, buổi thờ phượng Chủ nhật cũng là buổi cả làng gặp nhau, và ngôi nhà hội bên cạnh nối tiếp việc ấy bằng những bữa ăn chung. Nguồn đã mở không ghi lễ nào dành riêng cho ngôi nhà thờ này, như ngày kỷ niệm khánh thành. Nguồn cũng không ghi gì về sinh hoạt của người Việt tại Funafuti, thư viện không viết thêm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Vaiaku, đảo nhỏ Fongafale, rạn vòng Funafuti, Tuvalu, cạnh nhà hội truyền thống Tausoa Lima Falekaupule
- Đường tới
- Nhà thờ ở làng Vaiaku trên đảo nhỏ Fongafale, rạn vòng Funafuti, cạnh nhà hội Tausoa Lima Falekaupule. Đường băng sân bay Funafuti nằm ngay trên đảo nhỏ này, từ đó đi bộ tới Vaiaku được.
- Toạ độ
- -8.5254, 179.1945
Đây là nhà thờ đang dùng của hội thánh làng, không phải điểm tham quan có người hướng dẫn. Lệ chung ở các nhà thờ Tin Lành vùng đảo là mặc đồ kín đáo, che vai và gối, vào trước khi buổi thờ phượng bắt đầu và ngồi tới hết. Ngôi nhà hội bên cạnh là chỗ họp theo tục lệ, quý vị chỉ nên bước vào khi được mời. Đài ghi nhớ các mục sư cạnh nhà thờ là nơi tưởng nhớ, xin đừng ngồi hay để đồ lên.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Fetu Ao Lima (Sao Mai), Funafuti
Contribute photos, information or video for Fetu Ao Lima Church, FunafutiThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Fetu Ao Lima thuộc đạo nào, thờ ai
Nhà thờ thuộc Giáo hội Tuvalu (Ekalesia Kelisiano Tuvalu), một giáo hội Tin Lành theo truyền thống Giáo đoàn và Cải cách. Tín hữu thờ phượng Thiên Chúa Ba Ngôi, không thờ kính các thánh, nền tảng đức tin là kinh Tin Kính các Tông đồ và Nicea. Khoảng 96 phần trăm dân Tuvalu thuộc giáo hội này.
Fetu Ao Lima nghĩa là gì
Các nguồn đã mở đều dịch gộp Fetu Ao Lima là Sao Mai, tiếng Anh là Morning Star Church, và không giải nghĩa từng chữ. Trong Kinh Thánh, sao mai là hình ảnh chỉ Chúa Kitô. Nguồn không ghi vì sao hội thánh Funafuti chọn tên này, nên thư viện không tự suy thêm.
Nhà thờ Fetu Ao Lima Funafuti xây năm nào
Nguồn đã mở không ghi năm xây. Điều ghi được là nhà thờ hiện nay dựng lại trên nền một ngôi nhà thờ cũ đã bị phá hủy giữa thế kỷ 20. Người thiết kế, vật liệu và kích thước cũng chưa có nguồn. Hội thánh thì có mục sư liên tục từ năm 1865.
Fetu Ao Lima và Teone Church có phải là một không
Không. Một chú thích ảnh trên mạng gộp hai tên, nhưng theo gcatholic.org, Teone Church là nhà thờ Công Giáo Chúa Kitô Vua ở khu Teone, thuộc Miền truyền giáo tự trị Funafuti. Fetu Ao Lima là nhà thờ Tin Lành của Giáo hội Tuvalu ở Vaiaku, cạnh nhà hội Tausoa Lima Falekaupule.
Ngày Phúc Âm ở Tuvalu là ngày nào
Ngày nghỉ lễ theo luật Tuvalu là thứ Hai sau Chủ nhật thứ hai của tháng 5, không cố định ngày 10 tháng 5. Ngày 10 tháng 5 là ngày lịch sử được nhớ: Council for World Mission ghi đoàn truyền giáo của người Samoa thuộc Hội Truyền giáo London bắt đầu ở Tuvalu ngày 10 tháng 5 năm 1865. Có nguồn khác gắn ngày lễ với việc chấp sự Elekana dạt vào đảo Nukulaelae năm 1861.